Даҕааһын күүһүрдэр формата, ды-, дыы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: дып-дырылас, дып-дыгдаҥнас, дып-дыыгынас. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов ды-, дыы-: дып-дырылас 'усиленно дребезжащий, с очень сильным дребезжанием; усиленно, напряженно пробегающий по всему телу', дып-дыгдаҥнас 'сильно вздувающийся, набухающий', дып-дыыгынас 'протяжно жужжащий, звенящий'
- Миэнэ эмиэ [кырыымпа кыла] айа кирсин курдук дып-дыыгынас. Суорун Омоллоон
[Сир] төп-төгүрүк чүөччэр хонуута, үктэннэххэ, бэриинэ кэриэтэ, дып-дыгдаҥнас. Софр. Данилов
Эрбии дып-дырылас сыттаах араҕастыйар сырдык көөбүлү ыһан тибиирдэ. П. Аввакумов

туохт. Ырааҕынан эргийэн сырыт; кый ыраах бар. ☉ Уходить далеко, скитаться; описывать круги, кружить
Бойобуой мохсоҕоллор — урусхаллыыр сөмөлүөттэр ыҥырыалыы дыыгынастылар, тайаһыйа дайдылар, дьаҕырыйа көттүлэр. Амма Аччыгыйа
♦ Тайаһыйан барда эргэр. — утатан өллө. ☉ Умер от жажды.

дьөрбөлөө диэнтэн бэй
туһ. Кини [чаҕылҕан] сырдыгар кыһайан көрдөххө …… ойуур мастарын төбөлөрө дьөрбөлөнө түһэллэр. Н. Якутскай
Таас үрэх кытылыгар биир сиртэн хара тордох буруо өрө дьөрбөлөнөр. И. Данилов
Күн уотугар кыһайа көрдөххө оҥоойу бөҕө остуолба курдук өрө дьөрбөлөннө, кумаар дыыгынас. «ХС»

даҕ. Күүрээннээх, күүрүүлээх. ☉ Напряжённый, накалённый
Дьиэ иһэ өссө чуумпурда, быһаарыылаах, тыҥааһыннаах түгэн буолбута билиннэ. Болот Боотур
Күн бүгүнүгэр диэри бүтэһик быччыҥ бүтэһик күүрүүтүгэр, тиһэх иҥиир муҥутуур дыыгынас тардыллыытыгар диэри тыҥааһыннаах үлэ бара турар. В. Яковлев
Бу үүммүт 1986 сылга да биһиги иннибитигэр турар соруктар олус тыҥааһыннаахтар. НЕИ ҮүҮС

I
күүгүнээ диэнтэн холб. туһ. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Дьон сыыйа сэргэхсийэн, күүгүнэһэн бардылар. «ХС»
Эписиэрдэр кэпсэтэн күүгүнэһэр саҥалара иһиллэр. Л. Толстой (тылб.)
II
даҕ. Биир кэм дыыгынас, улахан тыастаах, айдааннаах (хол., элбэх киһи саҥатын, күлүмэн үөрүн эбэтэр элбэх көтөр кынатын тыаһын туһунан). ☉ Равномерно жужжащий, гудящий (напр., человеческие голоса, рой слепней или шум крыльев множества взлетевших разом птиц)
Отчуттар кытарчы бустулар, көлөлөрү тула сахсырҕа, күлүмэн үөрэ күүгүнэһэр. Д. Таас
Курупааскылар көтөн тахсар тыастара биир кэм күүгүнэс. «ХС»
Дьиэ иһигэр дьон биир кэм үөмэхтэс, саҥа-иҥэ күүгүнэс. «ХС»

I
аат. Киһи, сүөһү тыҥатын, уҥуохтарын, онтон да атын уорганнарын эмсэҕэлэтэр, ураты бактыарыйанан тарҕанар, уһуннук эмтэниллэр олус сыстыганнаах ыарыы. ☉ Туберкулёз
Кэнники дьылларга бөлөхпүтүгэр Ноговицын диэн духуобунай сэминээрийэҕэ үөрэнэр киһи үлэлээбитэ (кини сэллик буолан өлбүтэ). П. Ойуунускай
Кедр эриэхэтин сиир буоллахха сэллигинэн ыалдьымыахха сөп. ДьДьДь
Сэллик диэн ааһан-араҕан биэрбэт сыстыганнаах ыарыы буолар, сэлликкэ сүөһү, дьиэ көтөрө уонна киһи ылларар. ТИиС
ср. тув. челбик ‘простуда; простуженный’, ДТС йелпик ‘дух болезни’
II
сыһ., кэпс. Сэдэхтик, убаҕастык. ☉ Не густо, не часто, редко, изредка
Күн киэһэрэн, күнүс тула көтөн дыыгынаспыт күйүгэстэр лаппа убаабыттар. Барбах, биирдээн эмэлээн, бэрт сэллик, оҕо оонньуур күүгүнэйин курдук, көтөн дыыгынаан ааһаллар. «ХС»

1. аат. Үчүгэйтэн үчүгэйин талан ылыы, сүүмэрдээһин. ☉ Выбор, отбор
   Дьон сыыйыылара күөн көрсөллөрө буолуо! И. Гоголев. Биэс сылга тоҕус уон биир тыһыынча хандьыдаат ССКП чилиэнигэр ылыллыбата
   Бу балачча сөптөөх сыыйыы. «Кыым»
   Отучча сыл производство хамандыырынан эриллии манан ахан дьыала буолбатах. Ити үлэҕэ киһи сыыйыыта, сындааһыннааҕа тулуйар. ҮҮүДь
2. даҕ. суолт. Сыыйа тардыбыт курдук көнөтүк бара турар (хол., тимир суол, боробулуоха). ☉ Прямой, вытянутый в длину (напр., о рельсах, проволоке)
   Онтон эмиэ чугуун уллуҥахтарынан сыыйыы тимир эриэлсэҕэ тирэнэн дьүккүйүө, үгүс тиһилик богуоннарынан өҕүллэҥнии субуллуо, куударалаах буруонан халлааны суруйуо. Амма Аччыгыйа
   Истибэккин дуо — ити сыыйыы тимир тиһиликтээх баҕаналар хайдах курдук дыыгынаһалларый? [Араадьыйа бастаан киирэригэр туруоруллубут баҕаналары этэр]. С. Федотов
   Сыыйыы боробулуоханан тиһиллэн турар остуолбалар арыт сыналыйан ытыырга, арыт быгыахтаһа-көбүөхтэһэ турарга дылы этилэр. «ХС»

туохт.
1. Биллэбиллибэт тарбыыр курдук таарыйыыттан тирииҥ ньиэрбэтэ күүрэн күлүөх санааҥ кэл, күл. ☉ Испытывать раздражение от щекотки, смеяться от щекотки
Кычыгыланарым бэрт! Тиҥилэхпин таарыйыма. И. Гоголев
Наһаа көҥөс, оҕотугар киһини чугаһаппат, оттон эмээри гыннаҕына кычыгыланан тэбиэлиир кытыттар эмиэ бааллар. В. Протодьяконов
[Хадьымалга үктэнэргэ] үөрэнэ илик уллуҥахтара хайдах эрэ кычыгыланаллар. «ХС»
2. Туох эмэ кыһытар курдук буол, кыратык кыһый. ☉ Ощущать легкое раздражение, слабый зуд
Эмээхсин өлбүт кыыһын санаата. Кэҥэриитэ кычыгыланан, харахтара уутуйан бардылар. Амма Аччыгыйа
Сеня харахтара кычыгыланан, сирэйэ дьиктитик итийбэхтээн кэллэ. Н. Лугинов
Оҕонньор табаҕыттан күөмэйэ кычыгыланан, сөтөллөн иэрийбитэ. И. Федосеев
Охоноон таныыта кычыгыланан кэллэ. «ХС»
3. Дьаралыйан ыарый, кый, кыйытын (киһи илиитэ, атаҕа ыалдьарын туһунан). ☉ Испытывать ломоту в костях
Сипсики тобуга кычыгыланна, атаҕын сото кэбиһэн ибигирэччи хамсатыан баҕарда. Л. Попов
Даайыс …… атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан ылбыттара. Н. Заболоцкай
4. көсп. Тугу эрэ гыныаххын баҕаран, ис-искиттэн өрүкүй, эттиин-сиинниин быыппаһын. ☉ Испытывать непреодолимое желание делать что-л., зудеть
Тогойкин итини санаат, уҥуоҕа кычыгыланна, сүһүөҕэ өрүкүйдэ. Амма Аччыгыйа
Мин этим саҥа уһуктан дып-дыыгынас, хайдах эрэ кычыгыланар курдуга. Далан
Биһиги ити тыйыс дорҕооннору истэн, уҥуохпут кычыгыланан өрө ыстанан кэбиһэ-кэбиһэ, хотону эргийэ сырсабыт. Н. Лугинов
[Көөстөөн] түөһүттэн уһулу ойон тахсыахтыы сүрэҕэ бүллүгүрүү мөҕүстэ, эмискэ этэ-сиинэ кыдьыгыран, кычыгыланан кэллэ. Уустаах Избеков
♦ Илиитэ кычыгыланар (кыһыйар) көр илии
Этэ оҕус, Илиим кычыгыланна, Этим сааһа аһылынна! С. Васильев

1. сос диэнтэн атын. туһ. Аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, Хачыгыр этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
   Ураһа таһыгар атах соһуллар тыаһа иһилиннэ. Л. Попов
   Сыарҕаҕа соһуллубут дьиэ эркинин мастара суол куоһаҕар охсуллан ырыанан дыыгынаһаллар. М. Доҕордуурап
   Били соһуллан испит икки оҥочолор тимирэн, уон аҕыс киһиттэн улахан аҥаардара ууга түһэн, ыһыы-хаһыы, айдаан! ДСИТ
   Кырса көп түүлээх суп-суон кутуруга соһуллан мөлбөрөҥнүүр. Тэки Одулок (тылб.)
2. Сиринэн сыһылын (туох эмэ ыйана сылдьар уһуну этэргэ). ☉ Тянуться, волочиться, тащиться по земле (о чём-л. длинном)
   Дьаана сиринэн соһуллар сибэкки ойуулаах солко былааччыйалаах. В. Протодьяконов
3. көсп. Атын дьонтон быдан хаал, хаалыылаах буол (хол., үөрэххэ, үлэҕэ). ☉ Отставать от других, быть позади всех (напр., в учёбе, в работе)
   Биирдии эксээмэни иккилиитэ-үстүүтэ туттаран сордоноро. Оҕурдук соһуллан, көлөһүн-балаһын аллан үөрэҕин бүтэрбитэ. И. Бочкарёв
   «Биһиги удьуорга куттаҕас, кэнники соһулла сылдьар киһи суоҕа!» — диэтэ убайа кытаанахтык. Г. Колесов
   Нуучча тылыгар соһуллар, Омук тылыгар олуллар, Саха тылыгар саҥарбат, Сатаан даҕаны суруйбат. А. Кондратьев
4. көсп., кэпс. Атахтаргын соһон, мөлтөхтүк тирэнэн, бытааннык хаамп. ☉ Идти медленно, с трудом волоча ноги, брести, плестись, тащиться
   [Егор Егорович:] Хайа, бу эмиэ туохпут соһуллан киирдэ? Манна тоҕо кэллиҥ? С. Ефремов
   Онтуҥ [эмээхсин], хараҕа суох муҥнаах, уһуннук соһуллара буолуо. Кини киириэр диэри аччыктыаҥ. Айталын
   Оҕом сылайда. Сиэттиһэн иһэн соһуллан ылыталыыр буолла. «ХС»
   ♦ Кутурукка соһулун көр кутурук
   Ким дьиссипилиинэтэ, тэрээһинэ суох, ол былаанын, эбэһээтэлистибэтин толорбот, куоталаһыыга кутурукка соһуллар. «Кыым»
   Мэгэдьэк холкуостара оройуоҥҥа куруутун кэнники хаалан, кутурукка соһуллан испиттэрэ. НД ДК. Соһуллан хаалла — күүһэ, сэниэтэ баранна, олус мөлтөөтө, илиһиннэ. ☉ Окончательно выбиться из сил
   Дьааҥыга олороммун, биирдэ ыран суолга соһуллан хаала сыспыттаахпын. Сэмээр Баһылай
   Соҕотох маастарбыт В. Гурьев көбүөргэ туһунна буолан баран, өнүйбэтэ, соһуллан хаалла. «Кыым»
   «Уолаттар, олус омуннурумаҥ эрэ, хайа кэнникинэн соһуллан хаалаайыккытый», — Бочуот Балбаарата сэрэтэр. КАА АСС

туохт.
1. Тута, кыбыта биитэр ытыра сылдьаргын ыытан кэбис, төлөрүт, төлө тут. ☉ Отпустить, выпустить из рук, выронить что-л. Ньургун киһитин атаҕын тута түһэн баран ыһыгынна, арааһа, кырдьык, тустуук быһыылаах
Уйбаан Ойуур. Эһэ өлөрүгэр ыһыктыбакка хам ытыра сылдьыбыт Бардырҕай илиитин бэркэ сэрэнэн, нэһиилэ араараллар. ЖЕА ТС
Ити икки тылтан дьон дьик гыннылар, тутан туралларын сиргэ ыһыгыннылар. Күрүлгэн
2. Эккин-сииҥҥин кыаммакка босхо ыыт (хол., сэниэҥ суоҕуттан). ☉ Ослабнуть (от усталости), подогнуться, подкоситься (о ногах)
Долгунова дыыгынас, эрчимнээх этин-сиинин ыһыктан, икки тоҕоноҕунан ньилбэгиттэн тайанан олордо. Е. Неймохов
Кээтии тугу да интэриэһиргээбэт ээл-дээл көрүҥнэнэн, илиитин-атаҕын ыһыктан, сирэйэ-хараҕа суулла түспүтэ. П. Аввакумов
Хаас кынаттарын адьас ыһыктан кэбиһэн баран, айаҕын атан олорор. Күрүлгэн
3. кэпс. Бэйэҥ киэҥҥин харыһыйа-харыһыйа, ыарыргыы-ыарыргыы атын киһиэхэ биэр. ☉ Давать, отдавать что-л. своё кому-л., выпускать из рук (нехотя)
Микиитэ …… Улаанчык барахсаны эрэ кимиэхэ да ыһыктыбат санаалаах. Амма Аччыгыйа
Ол Мэхээлис оҕонньор хайаан эйиэхэ ыһыктыбытай, бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
Платон Алексеевич мэктиэлээн, сарсыҥҥа эрэ диэри иэс ыһыгынна. Н. Павлов
4. көсп. Халбаҥнат, төлөрүт (хол., санаабыккын — буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Отступать от чего-л. (напр., от задуманного — употр. в отриц. ф.)
Солтуохап санаабытын ыһыктыбат дьүккүөрдээх киһи буолан биэрбитэ. П. Аввакумов
Тулуй уонна санаарҕаама, Люда, кытаат, күүстээх санааҕын ыһыктыма. ДС ААА
Устудьуон олоҕо араас кыһарҕанынан да ыктар, оҕо барахсан үтүөҕэ эрэлин ыһыктыбат буола сатыыр. «Чолбон»
5. көсп. Хайа эмэ өттүнэн уларыйан, туох эмэ хаачыстыбаҕын, бэлиэҕин сүтэр (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Терять, утрачивать какие-л. особые качества или свойства (употр. в отриц. ф.)
Эн кинилэртэн үчүгэй эрэ өрүттэрин ылаҥҥын, бэйэҥ иитиллибит төрүт майгыгын ыһыктаайаҕын. Н. Лугинов
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбаттарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов
Бары үлэлиир тэтимнэрин ыһыктыбакка, атыыһыттаан имитэхомута тураллар. У. Ойуур
Кэбиһиилээх от төһө өргө диэри хаачыстыбатын ыһыктыбакка турара хайдах кэбиһиллибититтэн тутулуктаах. ААФ ОИОИС
6. көсп., кэпс. Аас, үтүөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Проходить, отпускать (о болезни)
Хабырылла эрэйдээх ыһыктыбат ыарыыга хам ылларан, күн сириттэн матар кэмэ кэллэҕэ. «Чолбон»
7. Сорох сыһыаты кытта соһуччу, олус түргэнник буолар дьайыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает внезапность, мгновенность действия
Хамначчыт уол сүгэтин төлө ыһыгынна, Манчаары иннигэр сөһүргэстээтэ. И. Гоголев
Оҕонньор биир балай эмэ сонос баҕана сытарын аҥаар баһыттан өрө анньан ыачахтаһан иһэн, кыайбакка төлө ыһыктан кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Фаина уолун көрөөт, үөрүүтүттэн солуурун мүччү ыһыктыбыта. Айысхаана
♦ Бэйэ бодотун ыһыктыбат — ханнык да мүччүргэннээх түгэҥҥэ, ыксал тирээтэҕинэ уолуйбат, өйүн тута сылдьар, өйдүүр, быһаарар дьоҕурун сүтэрбэт. ☉ Не потерять самообладания в критической ситуации, не растеряться
Ол эрээри булчут өйүн сүтэрбэтэх, бэйэ бодотун ыһыктыбатах. А. Пахомов. Олег Дмитриевич ханнык да тыҥааһыннаах, тургутуулаах түгэҥҥэ бэйэ бодотун ыһыктыбакка таба туттунарын, тулуурдаах модун күүһүн көрө сөхтө. Огдо
Ол гынан баран, кылаабынайа, бэйэ бодотун ыһыктымыахха, олус уолуйумуохха эрэ наада. ЖЕА ТС
Киһилии бодоҕун ыһыктыма — бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ диэн курдук (көр бэйэ). Сахаҕа сиэрдээх киһи, оннооҕор, түһээн киһилии бодотун ыһыктыбат. БРИ ТТ
Өйүн ыһыктыбыт көр өй. Охоноон оҕонньор тэтиэнэх бэйэтиттэн ордон хаалбыта — дьиэ иһинээҕи эйгэни кытта ситимниир өйүн өссө ыһыкта илик. Айысхаана. Сүһүөххүн ыһыгын көр сүһүөх I. Киһитэ Чом Даадар ыар илиититтэн …… сүһүөҕүн ыһыктан, умса туруйалаабыт. Далан
Турбут сиригэр өйүн сүтэрэн, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түспүтэ. ЖЕА ТС
Туппут илиитин ыһыктыбат көр тут I. Сатыров ылынан баран туппут илиитин ыһыктыбатын, оҕус курдук дьулуурдааҕын көрдөрбүтэ. Далан
Охоноос бытаан буолан баран, туппут илиитин ыһыктыбат, өйдөөбүтүн умнубат уонна барыларыттан сымнаҕас майгылаах оҕо этэ. Ойуку
Тыл ыһыгын көр тыл II. Эр дьон ыксаабыттара: «Бу икки уол сатанымаары гыннылар!» — диэн тыл ыһыктыбыттара. Далан
«Тумул» сопхуос дириэктэрэ Михаил Гаврильевич тоҕо эрэ эҕэлээхтик тыл ыһыгынна. В. Титов
«Аата саатын даа, кыбыстар, саатар диэни билбэт буоллаҕа дуу?» — Тыппыа тыл ыһыгынна. А. Бродников
Ытырбытын ыһыктыбат көр ытыр. Ытырбыттарын ыһыктыбат дьон буолан биэрдилэр. П. Ойуунускай. Ычатын ылларар (ыһыктар) көр ыча. Оҕонньор эрэйдээх ычатын ыһыктыбыт этэ
ср. др.-тюрк. ычҕын ‘выпускать, терять, лишаться’