побуд. от дьалыһый =; кэпсээн дьалыһыт = рассказывать что-л. очень увлечённо.

дьалыһый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Эмээхсин] айан талыыта киирэн Дьалыһыйбахтаан ылла. П. Ядрихинскай

сыһ. Киһилии, сахалыы. ☉ По-человечески, по-якутски, по-уранхайски
Ый саҥатыгар күн үтүөтүгэр [сэргэлэрэ] киһилии кэпсииллэр, урааҥхайдыы онолуйаллар. ПЭК ОНЛЯ I
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин. А. Софронов
Урааҥхайдыы ыллыахпын, Урааҥхайдыы киҥинэйиэхпин Ураты тартарабын. С. Тарасов

аат., үрд. Үөрүүкөтүү, дьол-соргу. ☉ Радость-торжество, ликование; счастье-блаженство
Манна [Крымҥа] саамай күндү бэлэхтэрэ — дьөрбөлүү тутан өрөһөлөөбүт роза сибэкки. Саамай ыраас санаа, айхалмичил, истиҥ эҕэрдэ маныаха иҥэриллэр. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Дьолсоргу доҕордонно, Айхал-мичил аргыстанна, Таҥнастыбат саргыланна Түҥнэстибэт төлкөлөннө. Эллэй
[Айыыһытым!] Айхал-мичил! Саргы-дьаалы диэҥҥин, Сахалыы дьалыһый! П. Ойуунускай

сыһ. Айыы киһитинии (иһирэхтик, үтүөтүк, үтүөнү-дьолу баҕарардыы, эбэтэр сахалыы, үтүө саха киһитинии эбэтэр үтүө саха тылынан). ☉ По-человечески, по-доброму; как добрый якут; на добром якутском языке
Билиги дьахтар хаана-сиинэ кытара кыыһан барда …… үс төгүл айыылыы туойан дьалыһыйда. ПЭК ОНЛЯ III
[Хаһыҥнаах лабыкта] Күн айыылыы, ырыалыы Өлбөт-сүппэт үөстээххин, Эйигин кыайбат тымныы, Уот куйаастан ииммэккин. И. Гоголев
Айыылыы баҕараҕын барыга!.. Үөрүү үрдүктэн үрдүк өрөгөйүгэр, Таптал хааччаҕа суох алыбыгар, Ахтыы үрдэ суох үлүгэригэр. М. Карим (тылб.)

дьалыһый диэн курдук
Тороев уонна Чуура тусаһаттан ойутан эрдэхтэринэ, Кырыһыах эмээхсин сөһүргэстээн олорон сэргэ төрдүн икки ытыһынан таптайа-таптайа, кыраан дьалыһытан киирэн барда. Л. Попов
Ол барахсан сарсыардааҥҥы дьыбарга ойбон аллара туран, миигин ыҥыран ыллаан дьалыһытара. И. Гоголев
Ол кэмҥэ Мөккүрдээнэп айаннатан дьалыһытан кэлэн атыттан түһэн быһыт иинин уонна хонууга тутуллан турар ампаары көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Аартыгы дабайан, түһэн, Көнө суолунан көтүтэн Айаннаан дьалыһытан кэллэхпит Бу түргэнин эриэхсит! И. Чаҕылҕан

1. даҕ., фольк. Ураты айыылаах сөҕүмэр улахан, модьу. ☉ Громадный, могучий (обычно о мифологических живот ных)
   Өлөр өлүү луо хаан оҕуһа. Луо хаан орон. ПЭК СЯЯ
   Таҥара үөрэх тээхтэрэ этэллэринэн, сир ийэ үс луо балыкка сүктэриллэн турар үһү. И. Гоголев
2. сыһ. суолт., кэпс. Даҕааһыны күүһүрдэр сыһыат суолтатыгар: олох, букатын. ☉ В роли наречия, усиливающего значение прилагательного: совсем, совершенно
   Луо балай.  [Күн Толомон Ньур густай] Дьалыһыйа кыыран, Ап чалаха йынан Абылыы тибиирэн, Кулун Кул лустууру Тугу да көрбөт Луо балай оҥорон, Ө р г ө н м а ҥ а н ө т ү ү н э н Үм ү р ү кэлгийэн, эмиэ Өрө көтүтэн Күүгүнэппитэ үһү. ТТИГ КХКК
   ср. кит. луҥ, тув. улу, др.-тюрк., монг., уйг. луу ‘дракон’, туркм. устар. лув ‘рыба’

1. аат. Кыра таас булкаастаах кырылас кумах. ☉ Крупный песок с мелкой галькой
   Чайдаах сир. ПЭК СЯЯ
   Бу кэмҥэ тыы сытыы тумса кытыл чайыгар сур гына анньылынна. В. Миронов
   [Миитэрэй] өрүс чайыттан кыра тааһы ылбыта. ФЕВ УТУ
2. даҕ. суолт. Кыра таас булкаастаах. ☉ Покрытый галькой, галечный
   Ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»
   Чай кытыллаах күөл. СГФ СКТ
   ◊ Чай таас көр таас I
   Иккиэн иһэбит ыҥыыр аттаах Чай тааһы үлтү кэстэрэн. С. Данилов
   Долгуннар аа-дьуо чай тааска күүгэннирэ сүүрэн тахсаллар. Н. Габышев
   Чай таастаах муора кытылыгар Ньайба бөһүөлэгин дьиэлэрэ дьэндэһэ үүммүттэр. «Кыым». Чай талах — туундараҕа үүнэр талах. ☉ Полярная ива. Чай талах тыллан эрэр
   ср. др.-тюрк. сай ‘каменистое место вулканического происхождения; пустынная равнина’, хак. сай ‘галька; мель’, тув. сай ‘речная коса’, алт. чай ‘галька; мель’, хант. сэй ‘песчаный плёс, песок’

туохт.
1. Улуй, уһуннук эҥээритэн улуй (бөрө, ыт туһунан этэргэ). ☉ Выть, завывать, подвывать (о волке и собаке)
Кырбый [ыт аата] төбөтүн халлаан диэки ньолоччу туттан олорон, уларыйан хаалбыт куолаһынан улуйан онолуйда. Н. Лугинов
Бөрө ойуур саҕатыгар тахсан, ыйы одуулуу олорон, уһуннук улуйан онолуйбута. Р. Кулаковскай
Онтон аны ампаар кэннигэр сыппыт улахан ыттара улуйан онолуйан киирэн барбыта. В. Яковлев
2. Уһуннук эҥсиилээхтик ытаа (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Долго и горько плакать, плакать в голос, рыдать
Марба оҕото онолуйа-онолуйа ытыыр. Күндэ
3. көсп. Улаханнык эҥээриччи тардан саҥар. ☉ Говорить громко и протяжно
Илэ бэйэҕинэн, чахчы дьүһүҥҥүнэн көһүн, киһилии кэпсиэ, сахалыы саҥар, урааҥхайдыы онолуй! Ньургун Боотур
Урааҥхайдыы онолуйда, Сахалыы дьалыһыйда, Айыы дьөһүөлдьүт ойууннуу Алҕаан аҥааттан киирэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Араҕастыйбыт астаах Аарыма кырдьаҕастарым …… Уһуйан кэбиспиттэрин …… Онолуйа туойдаҕым. П. Ойуунускай
4. көсп. Тохтобула суох мөх, үөх (үрүҥ хараҕы өрө көрдөрбөт гына). ☉ Беспрестанно ругать, бранить кого-л., кричать на кого-л.
Оҕолорун онолуйан-онолуйан Буомурдан кэбиспит, Ыалларын ыыстаан-ыыстаан Ыксаласпат гыммыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. кирг. онтоло ‘кряхтеть, стонать, тихо блеять’

1. даҕ.
2. Сырдык киирбэт буолан киһи тугу да чуолкайдык арааран көрбөт. ☉ Тёмный, непроглядный (напр., о ночи)
   Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. И. Федосеев
   Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан баран иһэн хараҥа ойуурга киирдилэр. Т. Сметанин
   Мичил хараҥа хоско соҕотоҕун олорон, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Г. Колесов
3. Харааран көстөр өҥ. ☉ Тёмный цвет
   Хараҥа былыт быыһыттан, Уорбалыырдыы, ый быкта. Күннүк Уурастыырап
   Ардайдаах сиэллээх, кутуруктаах диэн сырдык уонна хараҥа кыллар булкуһан үүммүт буоллахтарына этиллэр. АНД СӨДьИ
4. Хара өҥҥө чугаһыыр ханнык эмэ өҥ эгэлгэтэ. ☉ Тёмный оттенок какого-л. цвета
   Халлаан хараҥа күөх дьэҥкир мындаатыгар хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньууллар. Н. Габышев
   Тирии уорҕатын түүтүн хараҥа күөх, сырдык күөх, бороҥ дьүһүннээххэ араарыллар. АВЛ ГСФ
   Иннилэригэр өрүс төрдүн араҕас уутуттан чыҥха атын өҥнөөх муора хараҥа күөҕүнэн кэрэлэнэн ыдьырыйа сытара. В. Катаев (тылб.)
5. көсп. Ыар, эрэйдээх, муҥнаах (хол., олох, кэм). ☉ Трудный, тяжёлый, безотрадный (напр., о жизни, времени)
   Мин куойа саныыбын ол сэмэй ааппыныын Хаһан эрэ арахсар хараҥа чааспын. С. Данилов
   Аҕыйах сыллааҕыта холкуостар онтон сопхуостар тэриллиэхтэрин иннинэ хараҥа олох диэн манна баара. Н. Якутскай
   Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан далбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
6. көсп. Сиэрэ суох, куһаҕан, омсолоох, киһи кэлэйиэн курдук түктэри (хол., быһыы-майгы). ☉ Мерзкий, гадкий, вызывающий отвращение (напр., о поступке)
   Хабырыттар Хабырыыс: «Дьэ, кырдьык бу курдук хараҥа, бу курдук дьиикэй, бу курдук сидьиҥ быһыы-майгы үөскээбэт гына кэһэтиэххэ наада...» П. Ойунуускай. [Мартыын:] Өлөргүн кэрэйбэккэ үтүө быһыыны оҥороҕун дуу, эбэтэр хоргустук Хараҥа айыыга киирэҕин дуу? И. Гоголев
   Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыны-буруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур
7. көсп. Билиитэ-көрүүтэ кыараҕас, үөрэҕэ, сайдыыта суох. ☉ Отсталый, неграмотный, тёмный
   Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгаркуулдьаҕаларыгар үктэтэн, уҕалдьылаан, саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
   Мин ийэм, кини саастыылара — сахам хараҥа дьахталлара, Үөрэҕи, сайдыыны билбэккэ, Үлэттэн атыны көрбөккө …… Олороохтообуккут эбит дии. И. Эртюков
8. көсп. Сайдыыта, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх, хаалынньаҥ (сир, дойду туһунан). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
   Сүрдээх хараҥа дойду — биһиги нэһилиэкпит. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттары бэриннэрэр боппуруоһу Алексей Елисеевич оччотооҕу олус хараҥа, хаалан олорбут ыраах кытыы сирдэр олохтоохторун көмүскүүр-харыстыыр үтүө майгылаах, гуманнай соруктары кытта ситимниир. Н. Заболоцкай
   Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
9. аат суолт.
10. Туох да көстүбэт им-балай. ☉ Темнота, тьма, темень, мрак
    Дьөгүөрдээн хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
    Күһүҥҥү хараҥаҕа көмүлүөк оһох иннигэр хас да ыал ити курдук үлэлии олорор. Күндэ
    Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
11. көсп. Билии-көрүү, үөрэх суоҕа. ☉ Невежество, непросвещённость, дремучесть, темнота
    [Биэссэр] Дьон хараҥатын бэккиһээн, кыһалҕаҕа түбэспит дьадаҥылары аһынан, чыпчырына-чыпчырына, илгистэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин онно үөрэниэм, үлэлиэм... оччоҕо хараҥа быраһаай! Эллэй
    Баай ыал хаһаайыстыбата хамначчыт үлэтинэн тэриллэрэ. Оччотооҕуга, олох хараҥатыгар, сүөһүнү эмтээһин, талан ууһатыы да суоҕа. ВМП УСС
    ♦ Хараҥа баттал — сору, муҥу көрдөрөр, киһи быраабын сарбыйар ыар баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Тяжёлое бремя, гнёт
    Саха дьадаҥыта үгүс үйэҕэ хараҥа баттал, кыһалҕа ыар сүгэһэрин сүгэн нүксүйбүт көхсүн көннөрбүтэ. Софр. Данилов
    Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
    [Киириктээх] Хараҥа батталга тэпсиллэн, хайдах эмэ хоргуйан өлбөт эрэ иһин …… түүннэри-күннэри үлэлээн сордоноллоро. С. Ефремов. Хараҥа буруй — сиэргэ баппат ыар быһыыланыы. ☉ Тяжкое преступление
    Эн тускар, хомуньууһум туһугар өлөн эрэр кыһыл саллааты атаҕастаабыт хараҥа буруйгун хаһан эрэ өйдүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр арҕастарыгар хараҥа буруй ыар таһаҕаһа, кинилэр атахтарыгар бэйэлэрэ өрбүт хааннаах тимир кыаһылара. Т. Сметанин
    Хаһааҥҥа да дылы олордорбун Хараҥа буруйум, Халыҥ айыым Хаһан да хаалыа суох. А. Сыромятникова
    Хараҥа дьай — хара дьай диэн курдук (көр дьай III). Хараҥа дьайдарын суох гынарга охсуһуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
    Баттал хараҥа дьайын кыайан, бары сиргэ бастыҥ аатыран турдун Модун уохтаах Сэбиэскэй Аармыйа. Эллэй
    Хараҥа (тымныы) күлүктэн көр тымныы. Хараҥа күлүктэммитим, Үтүөбүн — үлтүрүтэргэ үлүһүйбүтүм, Айыыбын — алдьатарга дьалыһыйбытым, Абаккайын-алдьархайын ньии, оҕолоор!!! Суорун Омолоон. Хараҥа на- каас — хара накаас диэн курдук (көр хара). «Бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ», — диэн бэркэ муҥатыйар буолла. П. Ойуунускай
    <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II. Фашистар ыам бырдаҕын курдук элбэх сөмөлүөттэрэ Ийэ дойдубут столицатын Москваны буомбалыы хараҥаны харахтанан халаахтыы көппүттэрэ. ИИФ УС
    Хараҥанан харахтанан харбаан барыахтарын баҕалаахтар да бааллара. «Чолбон»
    Хараҥаҕа (түүҥҥэ) ылларда (былдьатта) көр түүн II. Василий халыҥ хаарга эккирэтэн икки тайаҕы өлөрдө. Биирдэрин икки суукка эккирэтэн, ханна хараҥаҕа былдьатта да, куруҥ маһы охторон уккунньахха сыранан нухарыйан ыла, үһүс сууккатыгар күн тахсыыта өлөрөн холболообута. «ХС». Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт — маппыт, кураанах, туга да суох хаалбыт. ☉ Оставаться с пустыми руками
    Хараҥа элбэх — хара баһаам диэн курдук көр хара. Саа тыаһаатаҕына, туох да хараҥа элбэх кус көтөн тахсара. И. Тургенев (тылб.)
    ◊ Хараҥа санаа — хара санаа диэн курдук (көр санаа II)
    Америка агрессордара хара дьайдаах былааннарын толороору Кореяҕа интервенцияны саҕалаабыттара. Ол хараҥа санаалара сааттаахтык тоҕунна. С. Данилов
    ср. др.-тюрк., тюрк. хараҥху, караҥгы ‘тёмный’