подр. звуку, возникающему при соприкосновении плотно прилегающих предметов или хорошо подогнанных поверхностей; аанын дьап гына сабан кэбистэ он плотно закрыл дверь # дьап курдук а) точный; аккуратный; ловкий; дьап курдук үлэ аккуратная работа; б) точно; аккуратно; ловко; дьап курдук оҥор = сделать что-л. ладно, аккуратно; дьап курдук хабан ыл = ловко поймать, схватить что-л. на лету.

разбогатеть; жить в полном достатке.

тыаһы үт. туохт. Тыастаахтык ыга сыһын (сыстыһа сөп түбэһэр предметтэр тустарынан). ☉ Плотно соприкасаться с чем-л., входить во что-л., захлопываться (о хорошо подогнанных друг к другу по форме поверхностях)
Халҕанын дьап гына сабан кэбистэ. ПЭК СЯЯ
Туораҥа тахсар ааҥҥа чугаһаан эрдэҕинэ икки уол кини иннигэр ааны дьап гына сабан баран сырсан тибигирэһэ турдулар. А. Сыромятникова

дьап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэр кэннилэриттэн Николай ойон тиийбитин, түөскэ анньан кэбиһээт, ааны сабан дьап гыннардылар уонна хатаан халыгыраттылар. А. Сыромятникова
Ытаатын кытта түргэн туттуулаах Нестеренко иккис сэнэрээти уган дьап гыннарда. «ХС»

туохт. Үрүт-үрдүгэр кыстаа, хос-хос уур, сап, тут. ☉ Накладывать что-л. друг на друга слоями, наслаивать
Быһыттарын арҕаһа түрдэс гынаат, ортотунан быһа барбыт да, дьаарыстаабыт модун бэрэбинэлэрэ үлтү кумаланан, дьаптайбыт халыҥ буордара тоҕо куорҕалланан үрэх икки эҥээригэр күөрэ-лаҥкы ыһыллан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини туппат кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Ол түмүгэр эргиччи ночоот. Н. Лугинов
Сэтир бөҕөнү булунан, хос-хос дьаптайан, маһынан тэптэрэн, хахха оҥоһуннум. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’

туохт. Элбэх үп-харчы, мал-сал, сүөһү-ас баайдан. ☉ Иметь обилие материальных ценностей, денег; разбогатеть
Саха төрдө буолбут Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун диэн, Баһа-атаҕа биллибэт Баараҕай – барҕа баайданан Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Оттон сорохтор эмиэ да соччо үлэлээн түүннэри-күнүстэри умса-төннө түспүттэрэ көстүбэт эрээри, сүөһүлэнэнастанан, байан-тайан иһэллэр. Болот Боотур
[Уйбаан:] Ыал буолтум тухары күн тура-тура үлэлиибин-үлэлиибин да, байан-тайан кэлбэтим. А. Софронов

Даҕааһын күүһүрдэр формата, дьа- диэн саҕаланар олохторго сыстар: дьап-дьалкыҥнас, дьап-дьаллыгырас. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слога дьа-: дьапдьалкыҥнас 'слишком полный, расплескивающийся', дьап-дьаллыгырас 'слишком быстро и много говорящий, тараторящий'
Аамалап биир кэм дьап-дьабыгырас. Э. Соколов
Төбөм диэн олох ыаҕастаах уу курдук буолан хаалбыт, дьап-дьалкыҥнас, хамсаатаҕым аайы ыыра бараары хаайар. В. Ойуурускай

1. даҕ. Оруобуна сөрүсөп түбэһэр, уурбут-туппут курдук, лоп курдук үчүгэй. ☉ Аккуратный, ровный
   Кыракый уҥуохтаах, дьип-дьап формалаах сулугулдьуйбут саллаат биһигини иккиһин көрөн олус үөрдэ. Н. Габышев
   Кини ити курдук сирэйин саба туттан, бу дьип-дьап быһыылаах байыаннай дьон ортолоругар сонноох, хаатыҥкалаах, саҥата суох турбута. А. Фадеев (тылб.)
2. сыһ. суолт. Сөрү-сөптүк, лоп курдук, сөп түбэһэрдик, табыгастаахтык. ☉ Ровно, в самый раз, аккуратно, как раз, точь-в-точь, тютелька в тютельку
   Егор Николаевич мэлдьи дьип-дьап таҥнан, тараанан, оттомноохтук туттан, саҥаран сылдьар киһи. Софр. Данилов
   Бырааһынньык иннинэ параднай форманы туттарбыттара, Үчүгэй баҕайы! Ханна эрэ тигиллибитэ буолуо да, эйиэхэ тус бэйэҕэр анаммытыныы дьип-дьап курдук сөп түбэһэр. С. Федотов

сыһ. Түргэнник, уурбут-туппут курдук, барытын кичэллик, орун-оннугар ууран. ☉ Быстро, ловко, аккуратно, так, чтобы все было на своем месте
«Оо, хонор сирбэр хойутаары гыммыппын», - диэтэ уонна дьыпдьап хомунан, быраһаайдаһа охсон, тахсан барда. Р. Баҕатаайыскай
Кэргэнэ, дьиэтин иһин дьып-дьап хомуйаат, үлэтигэр барбыта. П. Аввакумов
Табаарыһым курдук, дьып-дьап туттунарга аны үөрэнээйэмий. «ХС»
△ Барытын сөптөөхтүк, киһи тугу да тутуспатын курдук. ☉ В полном порядке, безупречно
Сүөкүччэ дьиэни сөбүлүү көрдө. Ыраастык дьып-дьап туттан олорор эбиттэр. П. Аввакумов. Киһи барыта знамя кэлэригэр кичэйэн бэлэмнэммитэ. Знамяны байыаннайдыы дьып-дьап туттан көрсүөххэ наада этэ. И. Кожедуб (тылб.)
△ Сатамньылаахтык, туттарга олус үчүгэй гына (оҥоһуллубут). ☉ С большим мастерством; удобно. Касказик икки саҥа, дьып-дьап оҥоһуллубут оҥочолору аҕалыа. Доҕордоһуу т.

1. даҕ. Барыта орун-оннугар оҥоһуулаах, үчүгэй бэрээдэктээх, сөрү-сөп түбэһэр. ☉ Удобный, аккуратный, безупречный
   Гавриил уолаттарыгар хамаанда биэрдэ. Турдулар. Аптамааттардаах. Бары дьыпдьап курдуктар. А. Данилов
   Киэҥ-куоҥ, дьып-дьап курдук хос. Мин Жибек ыйбыт кириэһилэтигэр олордум. К. Турсункулов (тылб.)
2. сыһ. суолт. Барытын сөптөөхтүк, орун-оннугар. ☉ Как положено, правильно, как надо
   Үчүгэй иитиилээх киһи мэлдьи дьып-дьап курдук туттар-хаптар уонна мэлдьи сэргэх буолааччы. ПБН КДьСО