дьиэрэһий диэнтэн тиэт. көрүҥ. Ыраас куоластаах кыыс ырыата нарын-нарыннык дьиэрэһийбэхтээтэ. А. Федоров

байаан
Дьулустаан баян кэтэн бастаан симиктик, онтон уламулам улаатыннаран, ис-иһиттэн иэйиилээхтик оонньоон барда. Э. Соколов
Баян тыаһа дьиэрэһийэн Аларга тарҕанар. И. Чаҕылҕан

тыаһы үт. туохт. Иҥнэ-иҥнэ төлүтэ барар, титирэстиир сөҥ саҥата, тыаста таһаар. ☉ Издавать, производить прерывистый, дробный низкий звук, шум
Дорҕоон ордук күүскэ тахсар кэмигэр, кылыһахтаатахха быдан кэрэтик дьиэрэһийэр. Оччоҕо дэбдигирээбэт, иҥнэ-иҥнэ төлүтэ барбат. «Кыым»

сыһ. Араастаан, араасараастык. ☉ По-разному, разнообразно. Хомус симик буолан баран, эҥин эгэлгэтик дьиэрэһийэр дьүрүлгэнин Алла аан-маҥнай истибитэ. М. Ефимов
Хас чаас ахсын, дьэ хата, Билиитэ үксүүр, кэҥиир, Эгэлгэтик сэһэргиир. «ХС»

даҕ. Араас үчүгэй, киһини сөхтөрөр үтүө-кэрэ. ☉ Поражающий красотой, вызывающий восторг, дивный, чудный
Эҥин-дьикти саҥалаахтар, Күндү, үтүө куорсуннаахтар — Көтөр бииһин бары ууһа Манна мустан көрүлээтэ. А. Бэрияк
Эҥин-дьикти хоһууттар Үөскээн-төрөөн ааспыттар. «ХС»
Эҥин-дьикти тыастаах хомус дьиэрэһийэр. «Чолбон»

даҕ.
1. Холку, намыын, куруубайа, толооһо суох (хол., ырыа, муусука туһунан). ☉ Спокойный, тихий, нежный, плавный (напр., о музыке, песне)
Сүрдээх холку, намырыын Сүрэҕи-быары үөрдэ, Дьиэлэр аайы ол ырыа, Дьиэрэһийэн киирдэ. С. Тимофеев
2. кэпс. Көнө, сымнаҕас, куруубайа суох (киһини этэргэ). ☉ Добрый, отзывчивый, негрубый (о человеке). Намырыын киһи
3. көсп. Сылаас, сымнаҕас, олус тымныыта суох (килиимэт туһунан). ☉ Тёп лый, мягкий, нехолодный (о климате)
Орто Азия итии дойдуларыгар, дойду намырыын килиимэттээх киин оройуоннарыгар эбэтэр хабараан тымныылаах хотугу оройуоннарыгар тутуллар дьиэлэр хайдах даҕаны биир быһыылаах-таһаалаах буолбаттар. МАЕ УОРОС

I
тыаһы үт. туохт. Хатаннык, сытыытык тыаһаа, дьиэрэһий (хол., тыас, ырыа, муусука тустарынан). ☉ Усиливаться; переливаться, залиться, звенеть (о звуке, пении, музыке, голосе)
Киһи сүрэҕин уйадытар, киһи санаатын айматар музыка ыйманыйаыйманыйа ытаата, куйуһуйа-куйуһуйа туойда. П. Ойуунускай
Дорҕоон буолан куолайынан Куйуһуйа дуорайбакка, Сүрэҕинэн ылланар, Сүрдээх намчы, иэйиилээх, Иһиллибэт намчы ырыа. Күннүк Уурастыырап
Мохсоҕол кынатын тыаһа диэн куйуһуйан сүрдээх. Н. Габышев
II
дьүһ. туохт. Аһара түргэнник, сыыдамнык, дьулурҕатык хамсаа, сыҕарый, айаннаа. ☉ Двигаться, передвигаться очень быстро, стремительно, рассекая воздух со свистом
Куоһахтары таҥнары куйуһутан түһүтэлээн, очурдары өрө тайаһытан тахсыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Тыалы утары туһаайбыт сирдэринэн киһини уун-утары көтөн куйуһуйдулар. Н. Павлов
Килэҥ мууска ыстаал хаҥкы, Килбэчийэ дьулуруй! Түөрэх биэрэн, күөрэ-лаҥкы Түспэт гына куйуһуй! И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Үөһэттэн таҥ нары санньылый, санньылыччы ыйанан түс. ☉ Свешиваться, спадать, нависать
Солко кур таҥнары намылыйан турар үһү (тааб.: кустук). От-мас мутукчата ситэн, сэлиик ат сиэлин курдук, намылыйан турар кэмэ кэлбит. Н. Якутскай
И.А. Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах. Н. Заболоцкай
△ Үөһэттэн аллара оргууй бытааннык түс. ☉ Падать тихо, плавно (о снеге), медленно опускаться вниз (напр., о стае птиц)
Маҥнайгы хаар намылыйар, Наҕыллык, уу-чуумпутук. И. Гоголев
Хаас үөрэ намылыйар, кус үөрэ субуллар. «ХС»
Суолу быһа сүр кэрэ, ыраас хаар биир-мээр түһэн намылыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Оргууй аҕай, бытааннык хамсан, хаамп (хол., уһун таҥастаах киһи туһунан). ☉ Двигаться плавно, медленно, вышагивать лениво (напр., о человеке в длинной одежде)
Аартыгы намылыйан аллара түстэ. ПЭК СЯЯ
Үс-түөрт төгүл көхсүн этитэн баран, тугу да ылбакка, кини намылыйан тахсан барбыт үһү. А. Софронов
3. Намыыннык дьиэрэтэн, унаарыччы саҥар; оргууйдук дьиэрэһий (ырыа, муус. дорҕ. туһунан). ☉ Говорить, напевать спокойно, тихо, нежно; разноситься плавно вдаль (о звуках песни, музыки)
«Чэ, түс даа», — ааттаһардыы намылыйда. Амма Аччыгыйа. Ырыа оргууй намылыйар, арыт үрдээн күөрэйэн ылар уонна уу чуумпу балаҕан түөрт эркинигэр охсуллан, ханна эрэ ыраах унаарыйа устар. А. Бэрияк

туохт.
1. Туохха эмэ ханнык эмэ быһыыны, пуорманы биэр, халыыптаа. ☉ Придать чему-л. какую-л. форму, вид
Тириини киэптээ. — Ийэтэ эмээхсин... уол сытыйбыт этэрбэһин устубутун ылан, отунан киэптээн, сэбиргэнэҕэ куурда ууран кэбистэ. Н. Павлов
2. Тугу эмэ (хол., кыараҕас таҥаһы, атах таҥаһын) тиирэ кэт. ☉ Напялить, натянуть что-л. с трудом (напр., одежду, обувь)
Иилинэ кэтэн, Санныгар киэптээн Сарас гыммыта. П. Ойуунускай
Кирпииччэ саҕа уллуҥнаах киппэ бачыыҥкатын киэптээн, …… олорор. Л. Попов
Яков …… олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдэрги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
3. Тугу эмэ толору, тилэри, бүтүннүү сап, сабардаа, бүрүй, бүөлээ, хаххалаа. ☉ Заполнять что-л. собою полностью, целиком
Уулуссаны толору киэптээн, күргүөмүнэн күлсэ-күлсэ …… баай астаах остуоллаах дьиэҕэ тоҕо анньан тиийдилэр. Н. Лугинов
Икки киһи сытар кырабаатыгар толору киэптээн сытан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Туох баары барытын өрүс бэйэтин сырдык модун киэлитинэн киэптээбит. Н. Габышев
Аммаҕа уу кэлэн, толору киэптээтэ. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ (хол., дьиэ, саала) иһигэр ыга симилин, муһун. ☉ Набиваться плотно во что-л., куда-л. Дьон хоһу киэптээтилэр
— Аҥаалытта диэн алааска, ат эккирэтэр балаҕаҥҥа, Киэптиир гына симиллэн киһи бөҕө муһунна. Болот Боотур
Кулууп саалатын киэптиир толору элбэх киһи мустубут этэ. «Чолбон»
4. көсп. Киэҥ сиринэн тарҕан, сатараа, дьиэрэһий, дуораһый (тыас-уус туһунан). ☉ Раздаваться, отдаваться, разноситься, заполнять все пространство (о звуке)
Оркестр уйуһуйан, Киэптиир сири, халлааны. С. Тарасов
Сүгэ табырҕас тыаһа, эрбии аалыҥныыра киэһэлээх сарсыардааҥҥы тоҥ салгыны киэптээн кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киэбир, чабылан, киэмсий. ☉ Заноситься, задаваться
Кини бүтүн Саха губерниятын баһылыга буолуом диэн чабыланар кэмигэр киэптээн, чынайан-ханайан мин эрэ дэммит бэйэлээх. Д. Васильев
Итирдэхтэринэ …… Борисов охсуһуу көрдүү сатааччы. Киэптиир да киэптиир. Э. Соколов
△ көсп. Атыттартан туох эмэ уратылаах буол, чорбой. ☉ Отличаться чем-л. от других, быть заметным, выделяться
Куорат хаба ортотугар биир таас дьиэ …… түөрт муннуктуу түһэн киэптээн турара. П. Филиппов
Кинилэр биһигини киэптииллэрэ. Арай ахсааҥҥа, химияҕа, физикаҕа наһаа баһыйбат этилэр. Баал Хабырыыс

аат.
1. Дабыдалыгар уонна кутуругун кытыытынан эрэ үрүҥ куорсуннардаах, хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах, бөдөҥ мас көтөрө. ☉ Глухарь
Биирдэ эмэ хара улар тиит төбөтүгэр хатанан тугу эрэ тойоннообут курдук чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Дьөгүөрдээн өлөрбүт уларын сайбаарыччы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуор ыгым улардар Куллугуруу охсоллор. С. Данилов
2. көсп. Өйүн тута илик мэник-тэник оҕо (үксүгэр аҕыс-уон саастаах оҕо туһунан). ☉ Неразумный, глупый ребёнок, ещё не вошедший в сознательный возраст (обычно от восьми до десяти лет), озорник
Суһуохпун чороччу эринэн, Мэнигилээн дьэргэстэнэн, Оонньоон хоройдонон, Уончабын туолан, Уларбар түһэн сырыттахпына. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоннааҕар улар буолан барбыт. «ХС»
Онон бу сааһы оҕо улар буолар кэмэ дииллэрэ оруннаахха дылы. ЧКС АК
♦ Улар мэйии көр мэйии
[Өрүүнэ оҕонньорун:] Сараһын, сааһырдаҕыҥ аайы аар акаары, улар мэйии буолан иһэҕин. В. Ойуурускай. Улар мэник — мэниктэник, улдьаа (аҕыс-уон саастаах оҕону этэргэ). ☉ Бестолковый, озорной (обычно о ребёнке от восьми до десяти лет)
[Удаҕан — Кулун Куллустуурга:] Уруугун билбэт уһунуҥ тухары улар мэник, төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ III
Мас, туос ынахтардаах Мааны саас чаҕылынна, Ураҕас уһуу аттаах Улар мэник күнүм үүннэ. Н. Босиков
Улар мэник уолчаан сылдьаммыт ырбаахыбытын туу оҥостон балыктыыр үрэхпитин көрөммүн дууһалыын долгуйдум. «ХС»
◊ Аҥаалык (хара) улар көр аҥаалык
Арай улахан тиит үөһээ өттүн диэки биир аҥаалык хара улар аһыы олорор эбит. Саха фольк. Сүүнэ баҕайы аҥаалык улар саһыл хороонугар киирэн иһэн, баппакка иҥнэн хаалбыт. «ХС». Бэс улара — чакыр улар диэн курдук. Бэс улара Бүлүүгэ Чуона, Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйа, Аппайа, Бүлүүчээн уонна Кэмпэндээйи өрүстэр тыаларыгар ордук тэнийбит. Охсор хара улар көр оҕус I. Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сиэнчэр улар — хараҥа сиэрэйдиҥи, күллүҥү өҥнөөх, хара-сиэрэй тумустаах улар (чакыр улар уонна хара улар булкааһа). ☉ Тёмно-серый или помесный глухарь (гибрид обыкновенного и каменного глухарей)
Сиэнчэр улары атыннык «ыллык тумус» диэн ааттыыллар. Тиит улара көр тиит. Аҕам тиит уларын бултаабыт. Улар (куртуйах) охсор көр оҕус I. Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Улар охсуута — улардар ууһаары ханыыларын булсар оонньуулара, кэмнэрэ. ☉ Глухариный ток, токование глухаря. Учуонайдар улар охсуутун күһүн эмиэ кэтээн көрбүттэр. Хара улар — көхсө, кутуругун үрдэ маҥаннаах, хара тумустаах кыра улар. ☉ Каменный глухарь
Ас баһаам этэ: мас көтөрө бочугураһыттан хара уларыгар тиийэ, куобах этэ, үөлбүт собо. Күннүк Уурастыырап
Ээ, хара улар илэ бэйэтинэн эбит! Амма Аччыгыйа. Чакыр улар — харатыҥы сиэрэй өҥнөөх, кынаттара кугастыҥы, түөһэ маҥан бээтинэлээх, хабарҕата, куолаҕа от күөҕэ толбонноох, үрүҥ тумустаах улар. ☉ Глухарь обыкновенный, пальник. Чакыр улар кытыан отонунан, уулаах, уҥуохтаах отоннорунан, бэс иннэтинэн, туорааҕынан аһылыктанар. Эрдэҕэс улар — улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Кыһыллаай иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ, уһун токур кутуругун сиргэ соспут. Л. Попов
Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. улар ‘куропатка; глухарь; тетерев; горная индейка’