сов. 1. (о нарыве) тэһин; 2. (о реке) эһин, дьуххар; 3. перен. (обнаружиться) : арылын, булулун, көһүн.

дьуххар диэнтэн дьаһ
туһ. Кураанах бэчиэнньэ күөмэйгэ барбат этэ. Кыһыл арыгынан күөмэйбитин дьуххардыбыппыт. Далан
Сэмнэҕин-тобоҕун сиикэйдии Сиритэ-хайыта тыытан сии-сии, Күөмэйин дьуххардар утахха баҕаран, Көҥүскэ-үрэххэ сүүрбүтэ үһү. Улуро Адо (тылб.)

сов. 1. аһылын; окно открылось түннүк аһылынна; 2. (стать видным) арылын, көстө түс, нэлэйэн көһүн; перед нами открылся красивый вид биһиги иннибитигэр кэрэ көстүү арылынна; 3. кому (признаться) кэпсээн биэр, билин; 4. (о ране) аһылын, дьуххар; рана открылась бааһа дьуххар-быт.

туохт.
1. Туохха эмэ ханнык эмэ форманы, быһыыны биэр. ☉ Придать чему-л. какую-л. форму
Алҕаһаабат аптамааттар Чочулаан тупсарбыттара Чочуонай майыар быһыылаабыттара. П. Ойуунускай
[Уоһук:] Бу саҥа биэдэмэһи хайдах быһыылаан оҥороллор үһү? Күндэ
2. Билин, биллэр буол (туох эмэ буолара эбэтэр буолбута). ☉ Стать приметным, заметным
[Лампа бухатыыр:] Сөпкө этэрин эттэҕиҥ да, кырдьа бытаара быһыылаатым, ол эрээри бу инибин, Тиэтэйбити, үчүгэй ыччат үөскээн эрэр дииллэр, ону мин билиэхпин баҕарабын. Эрилик Эристиин
Халлааммыт сырыыта дьуххаран, Хараҥа дьайҕара быһыылаан, Илини туһулаан көрдөххө, Им биллэ суһуйан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап

1. сай I диэнтэн хай. аата. Сааһын, сайыы түһүүтэ, Күһүн, көччөх көтүүтэ, — Күөстэммиттии эрэнэн, Көлүччэбэр — Эйиэхэ — Көмүс аалыы көтөҕө Сылааһыгар үктэнэн Сыбдыгырыы сүүрэрим. М. Тимофеев
2. Саас күөл мууһа, хаар уута түһэн, дьөлө дьуххарбыта. ☉ Весенняя полынья на озере, образованная талыми водами. Күөлбүтүгэр сайыы таҕыстаҕына, туу угуохпут. Сайыы күөнэҕэ
   □ Эр дьон субу-субу чугас күөллэртэн талахха тиһиллибит сайыы сордоҥун ат икки өттүгэр, ньидьир курдук, ыҥырдан тахсаллар. Нэртэ
3. эргэр. Халлаан алын кырыыта, сиксигэ. ☉ Нижняя кромка (неба)
   У даҕан дьахтар Ойук былытыгар олорон, Сандаҕаннаах халлааны Сайыытынан көтүтэн Сатараан түһэн истэ. М. Тимофеев-Терёшкин
   [Бухатыыр] дьахтар, иэйикээн иэйиитин иэйэ, туойукаан туойуутун туойа, арҕаа халлаан алын сайыытын диэки баран эрэр саҥата иһиллибит. Эрилик Эристиин

с. 1. (по гл. вскрыть) арыйыы; мед. аһан көрүү; вскрытие трупа мед^ өлүгү аһан көрүү; вскрытие месторождений горн. хостонор баайдаах сирдэри арыйыы (хостоо-ру); 2. (по гл. вскрыться 2) эстии, дьуххарыы; вскрытие рек весной саас өрүстэр эстиилэрэ.

аат.
1. Саас муус барыыта өрүс, күөл, о. д. а. мууһа ирбит, ууламмыт кытыыта, дьуххарбыт уу. ☉ Полоса воды между ледяным покровом и берегом перед вскрытием реки, озера и т. п., закраина, водяной заберег, прогалина
Өрүс ырбыыта кэҥээтэ, муус үрдүгэр чалбахтар килэстилэр. Н. Габышев
Күөл кытыыта быһыта сиэһэн, ырбыы үөскээтэ. И. Сосин
Ала соболоох күөлүн мууһа көтөҕүллэн улахан ырбыылар таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Өрүс кытыл диэки өттө ырбыыта уһун буолан, сүүрүгэ күүстээх эбит. «Чолбон»
2. Туох эмэ ньуурун икки аҥыы араарар сурааһын, кирбии. ☉ Полоса на поверхности чего-л., разделяющая её на две половины
Хараҥа болдьоҕо дьэ бүтэн, Хайынна саҕах ырбыыта. Р. Баҕатаайыскай
Арҕаа халлаан аттыгар сырдык ырбыы хаалан баран сабылынна. М. Доҕордуурап
Тыал былыты сүр түргэнник үүрэрэ, халлаан ыраас ырбыыта көрөн турдахха кэҥээн иһэрэ. Г. Николаева (тылб.)
3. көсп. Ханнык эмэ улахан уларыйыылаах кэмнэр арахсар быыстара, быыһык кэм. ☉ Промежуточное время в пору больших перемен, переходный период
Хас ааһар үйэ саҥа үүнэр үйэ сайдыытыгар бөҕө-таҕа акылаат буолан, үйэлэр икки ардыларыгар ырбыылар үөскээбэттэр. ОАП ОДьТС
Саҥа олох ырбыытыгар тардыллан холкуоска үлэлэһэбин. ЛНН АДь
♦ Ырбыыта ыпсыбат — айаҕын атан, тиистэрин килэтэр (хол., улаханнык үөрэн эбэтэр тоҥон). ☉ Разводить губы, оголяя зубы (напр., широко улыбаясь или озябнув)
Тэрэпээнэп Харалаампый …… тиийэн кэлэн эттэ …… Ырбыыта ыпсыбакка ымаҥныы-ымаҥныы, Ытыктыыр доҕоругар ыллам Ылдьааҕа. Күн Дьирибинэ
Эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
Тымныы, ырбыы ыпсыбат, ол да буоллар кэпсэтэллэр. В. Маяковскай (тылб.)

1. эс I диэнтэн бэй., атын. туһ. Кыыс суһуоҕун кэннин диэки эһиннэ уонна күлэ-күлэ сүүрэн хаалла
2. Иитиитэ суох буол (уотунан эстэр сэрии сэбин эбэтэр булт тэрилин этэргэ); дэлби тэп (хол., динэмиити этэргэ); ыт (хол., сааны этэргэ). ☉ Разряжаться (об огнестрельном оружии или охотничьих, рыболовных снастях); взрываться (напр., о динамите); выстреливать (напр., о ружье)
   Хараҥаҕа онон-манан уоттар кылаҥнаһаллар, бинтиэпкэлэр эстэн битиргэһэллэр. Н. Якутскай
   Хантан эрэ кэлэн миинэлэр түһэн эһиннилэр. Т. Сметанин
   [Эһэ] уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
3. Суох буол, сүт, баран. ☉ Исчерпать (все силы), израсходовать (все запасы)
   Кэнники [тайах] күүһэ эстэн хаалар, оччоҕо көннөрү сүөһүлүү үүрэн, балааккаҥ чугаһыгар аҕалан собоппокко, ытан кэбиһэҕин. Далан
   Кыһайбыт курдук, быйыл астара эрдэ эһиннэ. Болот Боотур
4. көсп. Саас сылыйан, ирэн, мууһуҥ алдьан, муус көһөҥөнөн уһун, ыраастан, дьуххар (өрүһү этэргэ). ☉ Вскрываться, освобождаться, очищаться от ледяного покрова (о реке весной)
   Өрүс эстэн эрдэҕинэ, Үөл кус үөрдээн киирдэҕинэ, Элбэх кэҕэ эттэҕинэ, Этиҥ тэлэ тэптэҕинэ — Эбии дьолу билэммин, Эдэр буолар эбиппин. Күннүк Уурастыырап
   Өлүөнэ сотору эстиэҕэ, Бүтүөҕэ бурдукпут ыһыыта. П. Тобуруокап
   Саас. Өлүөнэ көмүөлэ ньирилии эстэр. И. Гоголев
   ♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) көр им II
   Имниин эстибиппит, эттэҕиҥ сүрэй! Баал Хабырыыс
   [Өрөбөлүүссүйэ] Силипиэнтэптэр аймаҕы аҕыйах сыл иһигэр имниин эстэр дьылҕаҕа тиэрдэн эрэр. Е. Неймохов. Эстэр элбэрээк, сылбырҕа кымньыы — тойонугар олус бэриниилээх, үлэһит, сылбырҕа киһи. ☉ соотв. правая рука (первый помощник).

I
туохт.
1. Курдары ирэн дьөллүтэлээ, дьуххаран бар (саас күөл, өрүс мууһун этэргэ). ☉ Протаивать, образуя полыньи (о льде на озёрах, реках весной). Күөл мууһа сайбыт
□ Сааскы халаан уута аллан, Сайан ууллар уһуу Аллан. Күннүк Уурастыырап
Мууһа сайан турар улахан күөлү туораары ууга түһэн, өлө сыһан баран, бэрт кыраттан өрүһүнэн нэһиилэ таҕыстым. Н. Лугинов
2. Тыалыр, салгый, үр. ☉ Дуть, веять (о ветре)
Эллада эриэккэс дойду, Эргиччи итии, саас, сайын. Куораты таас хайа курдуур, муораттан сөрүүн тыал сайар. Баал Хабырыыс
Сэниэ тыал сайан, күөх былаахпыт тэнийэн …… көстөн кэллэ. Н. Габышев
Күөлтэн дуу, тыа түҥкэтэх өттүттэн дуу сөрүүн, курас салгын сайар. И. Сысолятин
3. Тырыта сыс, тырыта оҕус. ☉ Раскалывать, вспарывать, взрезать. Көхсүн куйахтара Көҥү сынньылынна, Сарын куйахтара Сайа охсулунна, Тобук куйахтара Тобулу кырбанна. П. Ядрихинскай
4. Киһи этин сааһынан курдары киирэн билин (киһи этэ-хаана сөбүлүүрүн этэргэ). ☉ Обдавать чем-л. (напр., свежестью), наполняться чем-л. (напр., теплом), вызывая приятное ощущение
Чэбдигин даа салгын сайара, Күн уота кутаалыы тохторо. Р. Баҕатаайыскай
Кини санаатыгар туора дойду отомаһа маннык дьаралытар, мэйиини эргитэ сыһар, киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
Итии чэй, күһүҥҥү тыа Улугурбут эккинхааҥҥын, муунтуйбут дууһаҕын Чэпчэбдигинэн сайыа. Н. Босиков
5. Биллэн, көстөн кэл, арыллан таҕыс. ☉ Проявиться, обнаружиться
[В.В. Державин] поэтическай талаана тылбааска ордук чаҕылхайдык, ордук дириҥник сайан таҕыста. «ХС»
6. поэт. Арылын, арыллан, дьуххаран сырдаа. ☉ Приоткрываться, заниматься зарёй, озаряться утренним светом (о небосклоне)
Халлаан сырдыан иннинэ ымыы ырыа тарпыта. Онтон дьэдьэн имнэнэн, Илин саҕах сайбыта. Күннүк Уурастыырап. Сайан үүнэр сарсыардам Сандалыгар тэҥниирим, Үөмэн кэлэр киэһэкэм Үчүгэйэ диэхтиирим. Д. Васильев. Сассын, сассын сарсыарда Сайар халлаан саарыыта, Сандал күнүм тахсыыта, Салгын сиигэ көтүүтэ, Сайаҕас тыалым түһүүтэ. Саха нар. ыр. II
◊ Сайан киир — 1) киһи өйүн-санаатын ыл, үүйэ тут (туох эмэ үчүгэй иэйиини, санааны этэргэ). ☉ Овладеть кем-л., охватить кого-л. (о каком-л. приятном чувстве, мысли)
Сүрэх буолла ыар ыарыы абытайа, Олох уҕараабат кыһалҕата Суох буолла… Сүрэхпин сайан Киирдэ дьол ылбай ырыата. С. Данилов. Аан аһыллар, көрдүөн буланнар, Аргыый-аргыый үктэнэннэр, Сахам кыргыттара буоланнар, санаалар Сайан киирэллэр. И. Эртюков. Көрдөөх буруо курас сыта Муннубар саба биэрдэ, Сылаас дьиэ ахтылҕана Агдабар сайан киирдэ. Доҕордоһуу т.; 2) ханна эмэ киэҥник тарҕан, тэний, өтөн киир (хол., саҥа сүүрээн). ☉ Проникать куда-л., развиваться где-л. (напр., о новом течении в чём-л.)
Ыстаадаларга ыччаттар элбээннэр, табаһыттар үлэлэригэр саҥа сүүрээн сайан киирдэ. ИИА КК
Василий Иванов «Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр» сэһэнин сүрэхтээх-быарынан дьэ ити НТР сиккиэрэ тыа дьонун үүт тураан олохторугар сайан киириитин уустаан-ураннаан көрдөрүү буолар. ЭСЭ
ср. тюрк. сай ‘пронизывать, пробивать, протыкать’
II
сайан туран. Кими-тугу эмэ дьаныйан өһөөн туран. ☉ Неотступно, злонамеренно, настойчиво преследовать кого-л.
Эйигин бэйэҕин, хаан-уруу дьонноргун, кэргэттэргин кылаас өстөөхтөрө, бандьыыттар туох эрэ булт курдук сайан туран сойуолууллара. КАЕ ДДК
Мин, биир ньиэмэс эписиэрин бэлиэтии көрөн, сайан туран кинини эккирэтэбин. ПДА СС
III
аат., кэпс. Сайын. ☉ Лето. Күөх сай үгэнэ. Сай устата. Сай ортото
□ Долгуннуур күөхтэрдээх сай ааһан, Доҕоруом эн хаһан кэлэҕин? — Ыраатар бэйэҕин сайыһан, Ытаата мин уйан сүрэҕим. Л. Попов
Түүннэри нуурайан Сылыйда, сырдаата. Кыс тыына уурайан Сай кэллэ бу аата. Болот Боотур
Бу сири сай аайы төрүт сөбүлээн оттооччубун, ото кэбирэх буолааччы. В. Яковлев
др.-тюрк. йай, кирг. жай, тув. чай, кум. яй
IV
аат., кэпс., поэт. Уйааракэйээрэ биллибэт иччитэх куйаар (билиҥҥи тылга «муҥура суох, бүппэт, бараммат» өйдөбүлгэ сүнньүнэн даҕ. суолт. тут-лар). ☉ Безграничное пустынное пространство, пустота (в современном языке употр. обычно в качестве прил. со знач. «бесконечный, беспредельный, неисчерпаемый»)
[Кыыс] таһырдьа тахсаат тура таалар — Сай халлааҥҥа сир аргыһын Сайыһа одуулаан хаалар. С. Руфов
Салаҥ ыраахтан Сай салгыны Сабаҕа түөһүнэн Саба күрдьэн, Уһуутуу-уһуутуу сундулуйбут Уһун тимир пуойас, уйуһуйан кэлэн, ойоҕолоон кэбистэ. С. Васильев
◊ Сай курдук кэпс. — иччитэх, тымныы салгыннаах, киэҥ-куоҥ (дьиэ, хос туһунан). ☉ Пустой, необжитой, холодный и просторный (обычно о жилом помещении)
Гриша дьиэтигэр тиийэн соҕотох кырабааттаах сай курдук хоһун эргиччи көрөн баран үөһэ тыынна. В. Яковлев
Сай күдүө көр күдүө. Дьиэ орто сиэрдийэтинэн бөх-сыыс, барыта сай күдүө, күөдэл-саадал. Болот Боотур
[Ала Кырсын:] Субу аҕай саргы сатаҕай, сай күдүө буолан хааллахпыт тугун баҕас сүрүкэтэй? И. Алексеев
Куораттар эстэннэр, Сай күдүө буоланнар, Иччитэх дьиэлэрин Түннүгэ оҥойдо. С. Васильев
△ Баһа-атаҕа суох киэҥ эбэтэр улахан. ☉ Безгранично широкий, просторный, огромных размеров (напр., о территории)
Эн бэйэлээх сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах, ыгым ычалаах Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап
△ Хоп-хойуу (туманы этэргэ). ☉ Густой, плотный (о тумане)
[Пуойас] Сай күдүө туманынан Үөһэ тыынан тохтуу түстэ. Н. Габышев. Сай самаан фольк. — хааччаҕа, иэмэдьаама суох аһаҕас. ☉ Неогороженный и открытый со всех сторон, просторный (напр., о пастбище)
«Дьон кыаммата кырата сай самаан сайылыкка, кырыахаар кыстыкка Үс хос батталлаах үйэҕэ Үөскээбиппит», — дэһэллэрэ. К. Туйаарыскай
△ Өйө-дьүүлэ суох, мээнэ (саҥалаах). ☉ Необдуманный, безрассудный (о речи)
Аныгы киһи баҕадьы сай самаан саҥалаах, уолусханнаах обуннаах буолан, өлө сыстыҥ эбэ, ноко! ПЭК ОНЛЯ I
ср. монг. дьай ‘место, простор, пространство’