көр дьүккүөр. Үлэ дьүккүөнэ

с. сыра, кыһаныы, дьүккүөр; прилагать усилия сыраҕын биэр, сыралас; усилием воли санаатын сыратынан, хара күүһүнэн.

аат. Туруоруммут соругу ситиһэр дьулуур, дьүккүөр, ылсыһан туран үлэлээһин. ☉ Настойчивость, упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Бу үлэ эриирин-мускуурун, уустугун, элбэх билиини-көрүүнү, дьаныары эрэйэрин илэ бэйэлэринэн, эттэринэн-хааннарынан эрэйдэнэн билбиттэрэ. И. Данилов
Сэбиэскэй киһи дьаныара Айылҕаны баһылаата; Сир үрдүнэн сураҕырар Кини үтүө албан аата. И. Чаҕылҕан
Дьулуур, дьаныар тугу кыайбатаҕай? «Кыым»

сыһ. Соччо кытаанаҕа суохтук. ☉ Не слишком строго, мягко, спокойно
Туохха барытыгар …… долгуйбакка, солуута суох көтүөккэлээн сүүрбэккэ-көппөккө сымнаһыардык, сытыарытык, сөбүгэрдик …… туттар-хаптар киһи дьоҥҥо үчүгэй сыһыаны ситиһэр. ПБН КСКТ
Командующай Львов дьүккүөрүгэр сымнаһыардык утарбыта. Быһаччы «суох!» диэбэккэ, халбаҥ соҕустук эрдэ дьиксинэҕин диэбитэ. К. Симонов (тылб.)

1. Туох эрэ ыараханы тыаһатан-ууһатан лүҥкүнэтэн оҥор, тас (хол., ыарахан тутуу бэрэбинэлэрин). ☉ Использовать в деле какие-л. крупногабаритные предметы (напр., строительный лес), которые, ударяясь друг о друга, производят гулкий, раскатистый звук
   Уону нан көлө Лоҥкууда куула хайатыттан мас таһан, лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
2. Суон, сөҥ, ньиргиэрдээх куолаһынан саҥар. ☉ Говорить гулким басом. [Дьүккүөр Миитэрэй] дьон диэки утары малайан олорон, уһаат иһигэр саҥаран эрэр курдук лиҥкинэттэ. А. Б эрияк

туохт.
1. Тилиннэр, тыынна киллэр, тыыннаа. ☉ Оживлять, воскрешать, возвращать к жизни
[Таптал тыына] Өлбүтү тириэрэр, тоҥу ириэрэр. И. Гоголев
Тойуксут уол ытык тойуга Өлбүтү тириэриэх курдуга. «ХС»
2. көсп. Сөргүт, урукку чөлүгэр түһэр. ☉ Возрождать, восстанавливать
Мин үөрүүм эйигин ириэриэ, Сүрэххэр эдэргин тириэриэ. С. Данилов
Иччитэх маардары Артыалбыт тириэрдэ. Эллэй
Кини бу массыынаны бэйэтин саталынан, дьүккүөрүнэн хат тириэрбит. Н. Заболоцкай
♦ Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө көр өл I
ср. др.-тюрк. тирил ‘жить; оживать, воскресать’, тув. ‘оживи, воскресни’

аат. Наһаа улахана суох буочукатыҥы иһит. ☉ Небольшая кадка, ушат
Уһааты, тымтайы, чабычаҕы оҥорбот буолбуппут тэбиитэ, уһугар тиийэн, ити эбээт, барыта. Амма Аччыгыйа
Уонча көлөҕө утуйар таҥас, өйүө, уһааттаах суораттары тиэйбиттэр. М. Доҕордуурап
Сайын эмээхсин холбуллубут үүт аннын суораттыы-суораттыы, сиэммититтэн ордугун дириҥ умуһахха мас уһаакка кутан тардыыр. С. Маисов
♦ Уһаат иһигэр (түгэҕэр) саҥарар курдук — суон куоласкынан, ыраахтан иһиллэр курдук, бүтэҥитик, лүҥкүнэччи (саҥаран доргут, оннук иһилин). ☉ соотв. говорить как из бочки
Друзьянов: «Күнүс урукку сиргэр бараар», — диэн сибигинэйдэ, онтуката уһаат түгэҕэр саҥарар курдук, лүҥкүнээн иһилиннэ, Маша олус дьиктиргээтэ. М. Доҕордуурап
Дьүккүөр Миитэрэй чааскылаах чэйин наҕыл баҕайытык төттөрү уурда уонна дьон диэки утары малайан олорон, уһаат иһигэр саҥаран эрэр курдук лиҥкинэттэ. А. Бэрияк

туохт.
1. Турар кими, тугу эмэ охтор, сууллар, тиэрэ уур. ☉ Сваливать, опрокидывать кого-что-л.
Биэлсэр Миитэрэй саннын таптайбахтыыр, онтон чааскытын түҥнэрэн, антах анньар. Амма Аччыгыйа
— Бэйибэйи, тыыны түҥнэрээри гынныҥ, тохтоо! Эрилик Эристиин. Эһэ бүө түһэртэрэр бокуой биэрбэт, сулбу ойон тахсар, Үөрүнньэҥи [киһи аата] түҥнэрэр уонна тыа диэки ойор. А. Пахомов
△ Охторон кыай (хол., тустууга). ☉ Брать верх над противником, побеждать (в вольной борьбе)
Сахаттан түөрт уол тустан Түөстээх бэрдин түҥнэрдэ. Саргы-дьаалы улаатан, Төлөн айхал ньиргийдэ. Эллэй
2. Ытан охтор, өлөр. ☉ Свалить, убить выстрелом. Тыгыннаах түөстээҕи түҥнэрбиттэр, бырталааҕы бысталаабыттар, хаһалааҕы хайыталаабыттар, мүһэлээҕи бүдүрүтэлээбиттэр. Саха сэһ
1977
Ыт үрэрин истэн Ыккый ойуурга киирэн, Булчут эр бэрдэ Буур тайаҕы түҥнэрдэ. В. Алданскай
3. көсп. Кыай-хот, самнар (хол., өстөөҕү). ☉ Победить, разгромить (напр., врага)
Түгэх дойду түрбүөннээхтэрин түҥнэрэн, Аллараа дьабын Адьырҕаларын алдьатан, Саргыгытын салайдым, Дьолгутун тосхойдум. П. Ядрихинскай
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
Суохаан фашиһы түҥнээрпит Сир-сэбиэт бүгүҥҥү дьолугар. Айталын
4. көсп. Сууллар, эс (былааһы). ☉ Свергнуть (чью-л. власть) Амырыын баттал тирэҕэ Албын тутулу түҥнэрэн, Өргөстөммүт дьүккүөрү Өрөгөйдүүр эр күүһү Ким айда? Үлэһит, бааһынай! Эллэй.
♦ Түбэспиккин түҥнэр (таарыйбыккын таҥнар) кэпс. — туох да харсахабыра суох олус дохсун, баламат быһыылаах буол. ☉ Не считайся ни с кем, иди напролом (букв. кого встретишь — опрокинь, к кому прикоснёшься — предай)
Дьэ, доҕоттоор, түбэспитин түҥнэрэн, таарыйбытын таҥнаран иһэр уол оҕоломмуппут быһыылаах. Далан
ср. тюрк. төҥдэр, түҥтэр ‘переворачивать, опрокидывать’

аат.
1. Материя биир сүрүн ураты дьоҕура: кини үлэни оҥорор күүһэ, хамсааһына. ☉ Одно из основных свойств материи — мера её движения, а также способность производить работу, энергия
Аатам, Күн, муора үллүүтүн эниэргийэлэрин курдук эниэргийэ баранан бүппэт источниктара улахан кэскиллээхтэр. КВА МГ
Тыал эниэргийэтэ — Күн эниэргийэтин сорҕото. ЭМ КТК
Уу эниэргийэтин источнигын быһыытынан өрүстэр улахан суоллаахтар. СПН СЧГ
2. Тугу эмэ гынарга сэниэ, күүс-күдэх. ☉ Физическая возможность активно действовать, сила, мощь
Оо, саха барахсан, үйэлээх сааһыҥ тухары итии иннигэр төһөлөөх көлөһүҥҥүн, эниэргийэҕин сиэппитиҥ, үйэҕин кылгаппытыҥ буолуоҕай?! Суорун Омоллоон
Киһи ханнык баҕарар үлэтин кэмигэр быччыҥын, ньиэрбэтин уонна өйүн эниэргийэтин ороскуоттуур. ПЭ
Оҕо улаатарыгар уонна уопсай сайдыытыгар эниэргийэни элбэхтик ороскуоттуур буолан үчүгэйдик аһыахтаах. ФВН ТС
△ Туруоруммут сыалы ситиһэргэ күүстээх дьаныар, дьүккүөр, санаабыккын хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу. ☉ Особая настойчивость и упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Өрөбөлүүссүйэлэр буолар кэмнэригэр норуот маассатын айар эниэргийэтэ уһулуччу күүстээхтик биллэр. ПЭ
Куоталаһыы быыстала суох сайда турара, маассалар үлэҕэ энтузиазмнара — кинилэр эниэргийэлэрин уонна өйдөрүн-санааларын дьыалата. ЭБТ
Левинсон, хаһан да, ханна да буолтун иһин, уһулуччу күүстээх санаатын, эниэргийэтин, дьулуурун ыһыктыбат. А. Фадеев (тылб.)

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’