прощальный, последний; заветный; кэриэс-хомуруос тылын эттэ он сказал своё заветное слово.

поэт, вещать, изрекать; аман өскүн амалый изреки свой заветные слова.

прил. 1. рел. сибэтиэй; 2. в знач. сущ. м. рел. сибэтиэй киһи; 3. перен. (нравственно чистый) сибэтиэй, ыраас; 4. (дорогой, заветный) ытык; святое слово "мать" "ийэ" диэн ытык тыл; 5. (благородный) ытык; святой долг ытык иэс; святое дело ытык дьыала.

I
аат. Бүччүм, бүөм сир; ньээкэ уйа. ☉ Укромное место; заветный уголок
Тымныыттан-тымныы дойду ис көччүгэр иһийбит итииттэн-итиини биэрэр эрчимэ олус улахан эбит. Суорун Омоллоон
II
даҕ. Кыһалҕата суох, чэпчэки (олох). ☉ Беззаботный, легкий, беспечный (о жизни)
Мин эдэрдэр тустарынан этэбин. Тула маннык көҥүл, көччүк олох оргуйа турдаҕына, кинилэр үрэх баһынааҕы олоҕу ордоруохтара дуо? А. Кривошапкин (тылб.)

даҕ.
1. Саамай тиһэх, кэриэс курдук этиллэр (кэс тыл). ☉ Последний, прощальный; заветный, сокровенный (о слове)
Тойонуҥ өлүнньүк таҥаһын таҥыннын, кэриэс-хомуруос тылы кэпсэттин, кур хоолдьуга кунанын булуннун! ПЭК ОНЛЯ II
Эһиэхэ, биһиги Эбэбит уонна эһэбит, Кэриэс-хомуруос кэс тылбытын Кэпсиир күммүт үүннэ. Р. Баҕатаайыскай
△ Киһи өлүөн иннинээҕи тиһэх, бэстилиэнэй дьайыыта. ☉ Последнее, прощальное (действие человека)
Бу дойдутугар [оҕонньор] ити булда, ама, кэриэс-хомуруос, тиһэх булда буолуох бэйэтэ дуо? В. Яковлев
2. Саамай күндүтүк саныыр, өйдөбүнньүк буолбут (мал); кимтэн эмэттэн, күндү киһиттэн хаалбыт, кинини санатар (ким, туох эмэ). ☉ Дорогой, заветный; памятный (о вещи)
Таҥара дьиэтин таһыгар кэриэс-хомуруос сирэ баар …… балтын уҥуоҕун итиннэ туппуттара. А. Сыромятникова
[Арыыса] Прокопий Чөрөктүүрэп баар-суох уруута. Эдьиийин, кэриэс-хомуруос киһитин, кыыһа. А. Сыромятникова
Кини [А.П. Мигалкин] бэлэхтээбит барабаана, горна кэриэс-хомуруос мал быһыытынан Тулуна оскуолатын пионерскай муннугар ууруллан тураллар. ПНИ ОСОТ
Оһуохай — өбүгэлэрбит ыччаттарыгар, удьуордарыгар кэриэс-хомуруос хаалларбыт …… духуобунай баайдара. «Кыым»

1. даҕ. Истиҥ, ис сүрэхтэн тахсар. ☉ Задушевный, искренний, сердечный
   Туох баарбын барытын биэрбитим эйиэхэ: Амарах тапталбын, иһирэх иэйиибин. Күннүк Уурастыырап
   Кини биир эмэ кыыһы кытта кэпсэтиэн, кинилэр иһирэх тылларын истиэн, истиҥ санааларын билиэн баҕарара. А. Сыромятникова
   Соноҕос ат барахсан Иһирэх санаалаах иччим кэлбит диэн …… Сыһыйан барда. П. Ядрихинскай
2. аат суолт. Бэйэтигэр курдаттыы тардар иэйии. ☉ Задушевность, искренность, сердечность
   Иитиллибит ийэ дойду иһирэхтээх (өс ном.). Бары балыстарыам, Туруу доҕотторуом, Тохтоон толкуйдааҥ, Иһирэхпин истиҥ! А. Софронов
   ср. тур. ичрек 'заветный, сокровенный; внутренний, скрытый, таинственный'

1. аат. Тугу эмэ олус кыһанан оҥоруу, туохха эмэ кыһамньыны ууруу, кичэйии. ☉ Старание, усердие, тщательность
   От бэрт кичэлинэн кэбиһиллибитэ, сытыйбата ини. А. Софронов
2. даҕ. суолт.
3. Олус кыһанар, кыһамньытын уурар, кичэйэр. ☉ Старательный, усердный, тщательный
   Маастар Махсыым бэрт кичэл тутуулаах оҕонньор буолан биэрбит. Далан
   Кини биригээдэ биир бастыҥ үлэһитэ, кичэл тутуулаахтара. Н. Заболоцкай
   Ийэм [матаҕаны] кичэл баҕайытык тистэ. А. Сыромятникова
4. Тугу эмэ олус харыстыыр, кэмчилиир. ☉ Бережливый, экономный
   Туорах да сиэмэни Тохпот кичэл киһи. Күннүк Уурастыырап
   Кини бэрт харам, кичэл киһи. Н. Якутскай. Тэҥн. кичээҥи
5. 3. көсп. Истиҥ, мээнэ этиллибэт, кистэлэҥ (санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли)
      Киһи дьиҥнээхтик сөбүлүүр, ытыктыыр, эрэнэр киһитигэр эрэ кичэл санаатын кэпсиэн сөп. Софр. Данилов
      Сүрэхпэр туох кэрэ баарын Түөрэ түҥэтэн бүтэрдим, Кэриэс ырыабын ыллаары, Кичэл санаабын биллэрдим. Баал Хабырыыс

1. даҕ.
2. Аҕыйах, кэмчи, нуормаламмыт. ☉ Недостаточный, скудный
   Мас кэрдэр сахалар киччим харчыларыттан, дьахтары аһынан, ким төһөнү кыайарынан суолга туттарыгар үбүлээбиттэр. Нэртэ
   Арай үөрүүттэндьолтон эрэ киччим сырдык таммах, өлбөт мэҥэ уутунуу кэмчитик бычалыйыа. Н. Абыйчанин
   △ Кырыымчык, тиийбэт-түгэммэт (кэм туһунан). ☉ Бедный, скудный, нищенский, тяжкий (о времени)
   Минньигэс этэ чэйим Миэхэ ол киччим кэмҥэ. С. Тарасов
   Үп-ас өттүнэн маннык киччим кэм муҥутаан турдаҕына, баартыйа бүрүөтүгэр боппуруос бэлэмнээн киллэрбиттэрэ. В. Яковлев
   △ Былдьаһыктаах, ыксаллаах, тиэтэллээх (кэм туһунан). ☉ Напряженный, критический (о времени)
   Мүччүргэннээх киччим кэмнэр! Былдьаһыктаах түгэннэр! П. Тобуруокап
   Буостаны тарҕата охсуохха наада этэ. Өлүү түбэлтэлээх, ол киччим кэмҥэ Сикорскай оҕонньор эмиэ «амсайан» кэбиспитэ. Тулхадыйбат д.
3. Кэлиитэ-барыыта суох, бүөм, чуумпу. ☉ Уединенный, укромный
   Киччим ойуур иһигэр, Ким да билбэт сиригэр …… Ааккын кистээн ааттыыбын. Д. Дыдаев
   Ким эрэ Киччим хоһум түннүгүн Топтоп Тоҥсуйан тобугуратта. В. Миронов
   [Семен Петрович Данилов] күһүҥҥү киччим айылҕа биир көстүүтүн сонун баҕайытык биэрэр. М. Чооруоһап
4. Искэр тута сылдьар истиҥ, кистэлэҥ (хол., санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли); укромный
   Киччим санаалаах. — Дууһа киччим муннугуттан тыллар олох эрэлэ. П. Тобуруокап
   Анятын кытта холбоһоот [харыйаны] Аҕалан үүннэрэр, Айгыратарсилигилитэр Анал киччим ыралаах этэ. П. Тобуруокап
   Өлөксөй …… кинилэргэ чугаһыыр киччим санаалааҕа. В. Титов
5. аат суолт. Туох эмэ тиийбэтэ, кылгаһа, эрдэттэн быһыллыбыта (үксүн кэм туһунан). ☉ Нехватка, недостаток (преимущественно о времени)
   Бириэмэлэрэ олус киччимэ күһэйэрэ, халлаан сырдыан иннинэ инники кирбиини төттөрү туоруохтаахтар. В. Башарин
   Бириэмэ киччимиттэн үгүһү кэпсэппэккэ, кэлин суруйсуох буолан, аадырыстарбытын эрэ бэрсиспиппит. Н. Абыйчанин

даҕ.
1. Хара дьураалардаах көҕүстээх, кыһыллыҥы бороҥ өҥнөөх, бороҥ өрөҕөлөөх, хара тыстаах (саһыл түүтүн өҥүн туһунан); оннук саһыл бэйэтэ. ☉ Сиводушчатый (о лисе); лиса-сиводушка
Кэрэмэс саһыл.  Сааба Маҥхааһай хаһааһыттан үс кэрэмэскэ, сүүс тииҥҥэ атыыласпыт бэрдээҥкэтин таҥнары сүгэн кэбиспит. Л. Попов
Чолбон аҕата биирдэ хапкаантан кэрэмэс саһылы ылан кэлбитин өйдүүр. И. Федосеев
2. Кэрэмэс саһыл тириитинэн тигиллибит (хол., бэргэһэ). ☉ Сшитый из шкурки сиводушчатой лисицы
Кэрэмэс бэргэһэ тиктилэр Килбиэн кэрэ кыргыттар. Эллэй
3. Күрэҥсийбит дьүһүннээх (бытык). ☉ Сивый, седеющий (о бороде)
Буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I
△ Бороҥсуйан көстөр кэрэтиҥи дьүһүннээх (сылгы дьүһүнэ). ☉ Светло-серый (о масти лошади).
4. көсп. Бары өттүнэн дэгиттэр үтүө, бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Отборный, лучший (во всех отношениях)
Барыта кэрэмэс, барыта толуу, Барыта судургу, барыта сонун. С. Данилов
Имигэс иэхсиилээх Кэрэмэс киирсиилээх Чурапчы бөҕөһө. А. Бродников
Үлэҕэ, үөрэххэ дьулуурдаах Үгүс тэгил ыччаттардаах, Аатырыан аатырбыт Алыс кэрэмэс дойду эбит. «ХС»
△ Кэрэттэн кэрэ, бастыҥ кэрэ. ☉ Прекраснейший, красивейший
Эйигин көрөөтүн биллим мин Хаар ыарын, кырдьар саас кырыыһын: Кэрэмэс бэйэлээх кэхтэрин. С. Данилов
Илдьиэҕим мин киһи гиэнин Кэрэмэс биир кэрэтин — кэхтэн бүтэр сэбэрэтин, Уостубат уот мичээрин. С. Тарасов
Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев
5. көсп. Кэриэс-хомуруос (тыл). ☉ Заветный, сокровенный, задушевный (о слове, речи)
Этэр кэскиллээх Кэрэмэс тылбын эттээх-хааҥҥытыгар иҥэрэн, Истэн сэҥээриҥ эрэ! П. Ядрихинскай
♦ Кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ — көрдөрөн туран мэлдьэхтээх. ☉ Ничего не признающий, нагло отрицающий все, мошенник (букв. отпирательство лисицысиводушки).
◊ Буурай кэрэмэс — бороҥ толбонноох кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка с серым отливом. Быалаах кэрэмэс — сиһин ортотунан хараҥа дьураалаах кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка с темной полосой вдоль спины. Дьиикэй кэрэмэс — буоппал, мөлтөх түүлээх кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка с некачественной шерстью. Киргиллээх кэрэмэс — сырдык дьураалардаах, күндү кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка со светлыми полосами на спине (ценится дорого). Кириэстээх кэрэмэс — түөһүгэр үрүҥнээх («күннээх»), күндү түүлээх кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка с белым пятном на груди (ценится дорого). Кырымахтаах кэрэмэс — түүтүн кылаана сырдык толбонноох күндү түүлээх кэрэмэс. ☉ Лисасиводушка с серебристым отливом на спине (ценится особо).
эвен. кэрэмрии ‘сиводушка’

I
аат. Убаҕаһы ытыйар (хол., күөрчэх оҥорор, сүөгэй иирдэр) тэрил. ☉ Мутовка (напр., для приготовления взбитых сливок, сбивки сметаны)
Чохоону муос ытыгынан сүөгэйтэн уонна үүттэн оҥороллор. И. Данилов
Маарыйа эмээхсин хаҥас остуолга хатыҥ ытыгынан күөрчэх ытыйан күрдьүгүнэтэр. С. Маисов
Кымыһы анал ытыгынан мэлдьи күүскэ ытыйа сылдьаллар. ФВН ТС
◊ Күөрчэх ытыга — убаҕаһы (үксүгэр күөрчэҕи) ытыйарга, булкуйарга аналлаах, угун төрдүгэр хаптаҕай быһыылаах, кытыыта оҥо быһан оҥоһуллубут кэрдиистэрдээх төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка с круглым диском на конце для взбивания сливок (национального якутского блюда күөрчэх)
Диискэни күөрчэх ытыгын курдук күүскэ эргитэ тардар. Н. Якутскай
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыгынан ытыйаллар. КЕФ СТАҮө
Кымыс ытыга — кымыс хамсатар диэн курдук (көр кы- мыс I). Кымыс ытыга сири иһиккэ кутуллубут ыһыах кымыһын ытыйарга туттуллар. СВИ СММТО. Муос ытык — сүөһү муоһун кэрчиктии быһан, хайаҕастардаан, маһынан уктаан оҥоһуллар ытык. ☉ Мутовка с деревянной палочкой-рукояткой, изготавливаемая из рогов скота
Дьахтар кымыһы муос ытыгынан булкуйа турар. «Чолбон». Сүөгэй ытыга — сүөгэйи ытыйарга аналлаах, угун төрдүгэр уонна ортотугар икки төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для сбивки сметаны с двумя круглыми дисками — на конце и в середине палочки-рукоятки
Сүөгэй ытыга дьэрэкээн уктаах, икки төгүрүк салбахтаах. СВИ СММТО. Тарбах ытыга — убаҕас аһы (хол., үөрэни) ытыйарга табыгастаах аҕыс салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для взбалтывания жидкой пищи (напр., похлёбки) с восемью лопастями на палочке-рукоятке
Тарбах ытыгын угун тиит маһынан оҥоробун. СВИ СММТО
ср. джагат. ааты ‘мутовка’, эвенк. итык ‘мутовка’
II
даҕ.
1. эргэр., итэҕ. Сахаларга урукку итэҕэлинэн: туох эрэ улахан тыыҥҥа толук бэриллиэхтээх, мээнэ тыытыллыбат (ынах эбэтэр сылгы сүөһү). ☉ По старинным якутским поверьям: священный, жертвенный, неприкосновенный (о скоте, предназначенном для жертвоприношения)
Күн киириитигэр сэргэҕэ ытык сылгыны баайаллар. Багдарыын Сүлбэ
Боотуруускай улууһугар былыр биирдии ыал биэс-алта ытык биэлээх буолара үһү. ВВЕ СТИ
Дьаҕыл сылгы анал суолталанан ытык атыыр быһыытынан туттуллара элбэх. КДьА
2. Ким да кэспэтин, тумнубатын курдук дьоһун, сүдү суолталаах (тугу эмэ этэргэ). ☉ Священный, заветный (о чём-л.)
Халаҥаатта барахсан ытык эбэ буоллаҕа дии. Болот Боотур
[Аргыныап:] Ийэ дойдубутугар ытык иэспитин төлүүр чааспыт үүннэ. И. Никифоров
Ийэ сирбэр ааттаан ыллыыбын Кытаанах, тыйыс тылламмыт Ытык андаҕарбын. Баал Хабырыыс
3. Дьон сүгүрүйэрин курдук улахан убаастабылы, дьоһун билиниини ылбыт (киһини этэргэ). ☉ Глубоко почитаемый, ценимый, уважаемый (о человеке)
Ону ааһан, кинини бүтүн улуус даҕаны ытык киһитэ диэххэ сөп. Күннүк Уурастыырап
Ытык өбүгэлэрбит хаалларбыт сирдэригэр нолуок төлүү олоробут. Ойуку
Бу киэһэ дьон бүттүүнүгэр күндүтүк көстөр ытык хоноһо баара. Д. Таас
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
[Натааһа:] Ытык киһи ыамата, төрүт киһи төрүөҕэ буолуо, тахсан хонон көрдөххө хайдах буолуой? Саха фольк. Сэмэн Сэмэнэбис, эн үөрэхтээх, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата буоллаҕыҥ дии. Н. Неустроев
Төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата дии санаабытым. ПИП ОТ
◊ Ытык ас — киһи кырдьыан иннинэ эрдэ туртайбыт баттах. ☉ Седина, появившаяся у человека в молодом возрасте
Дьуон ытык астаах баттаҕа билигин саһарыар диэри маҥхайбыт буолуох этэ. СГФ СКТ. Ытык дабат эргэр. — урут сахаларга: ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толор (ойууну этэргэ). ☉ В старину у якутов: проводить церемонию жертвоприношения высшим божествам айыы (о шамане)
Дьоно эрэйтэн-кыһалҕаттан тахсаары, ойуун кыыран ытык дабатарыгар көрдөспүттэрэ. Н. Босиков
Сэргэҕэ ытык дабатарга анаммыт тураҕас атыыр эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан турара. Л. Попов
Арҕаа Хаҥалас улууһугар 1912 сыллаахха өр суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт киһиэхэ ытык дабаппыттар. Багдарыын Сүлбэ. Ытык дабатыы эргэр. — былыр сахаларга: ойуун ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толоруута. ☉ В старину у якутов: проведение шаманом церемонии жертвоприношения высшим божествам айыы
Арыы ортотунааҕы ырааһыйаҕа хас ыһыах, кымыс үрдүн охторуу, ытык дабатыы ахсын кэриэс сэргэ туруораллара. Л. Попов
Бааллар аны ытык дабатыы сэргэлэрэ, олору Дархан ойууттар туруораллара. И. Баишев
Ытык кырдьаҕас көр кырдьаҕас. Ытык кырдьаҕастарбыт Ыллаабыт ырыаларын Ыллыаҕыҥ дуу, доҕоттоор! Саха нар. ыр. II
Ол ытык кырдьаҕас, бука, таах хаалары саҥарбатаҕа буолуо. С. Ефремов
Барыларын ытык кырдьаҕастара салайар. Эрчимэн
Ытык сүөһү көр сүөһү. Ытык сүөһү диэн улахан сиэргэ-туомҥа эрэ туттуллар ынах да, сылгы да сүөһү буолар. ФГЕ СТС
Онон ытык сүөһү иэстэбиллээх диэн буолар. БСИ ЛНКИСО-1938
Саха сүөһү кутун тартаран, ытык сүөһүнү алҕаан олоҕун уйгутун бөҕөргөтөрө. КДьА. Ытык сэргэтэ эргэр. — былыр сахаларга: ытык дабатыыга туттуллар сүөһүнү баайар сэргэлэрэ (атын сиэргэ-туомҥа туттубаттар). ☉ Коновязь, предназначенная только для исполнения обряда пожертвования духам скота
Ытык сэргэтин биирдэ көрбүтүм. Багдарыын Сүлбэ. Ытык эт — сис тоноҕоһун былчыҥа, сис этэ. ☉ Крестцово-остистая связка, мышца
Ытык этэ ыадайан кэллэр, арай кини эрэ тулуһуо этэ. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ыдух, ыдык, ыйык ‘священный’