несов. см. задержать(ся).

сов. что 1. и без доп. туормастаа, тохтот; затормозить вагон вагону тохтот; 2. перен. (задержать) туормастаа, харгыстаа; затормозить движение хамсааһыны харгытат.

сов. 1. кого-что ыл; 2. кого (задержать, арестовать) тут, ылан бар; # с чего ты это взял? итини хантан ылан этэҕин?; наша взяла! биһиэнэ буолла!; он взял да и сделал ылла да оҥорон кэбистэ.

сов., запруживать несов. что 1. (задержать запрудой) быһыттаа, быс; запрудить реку өрүһү быс; 2. перен. разг. (переполнить) киэптии симилин, ыга ас; толпа запрудила всю площадь дьон площады толору ыга аста.

сов. 1. кого-что хаба тардан ыл, харбаан ыл; 2. кого (силой задержать) тутан ыл; 3. что, разг. (болезнь) хаптар; схватить насморк тумууга хаптар; 4. что, перен. разе, (понять, усвоить) хаба тардан өйдеө; схватить основную мысль сүрүн санаатын хаба тардан өйдөө.

сов., перехзатывать несов. 1. кого-что (задержать) аараттан тут; 2. что (сделать недоступным для кого-л.) былдьаа, быс; перехватить коммуникации противника өстеөх суолун-ииһин быс; 3. что (захватить, опережая другого) быһа тутан ыл, инники хабан ыл; перехватить письмо суругу быһа тутан ыл; 4. что (перевязать поперёк) бохсо тарт, бобо тарт; 5. что, чего, разг. (наскоро съгсть) хабан аас, аһыы түс; 6. в чём и без доп., разг. (проявить неумеренность) наһаалаа, наһаа түс.

I сов. 1. что (туго завязать) ыга тарт; затянуть узел түмүгү ыга тарт; 2. кого--что (засосать) оборон ыл; лошадь затянуло в трясину аты кута оборон ылла; 3. кого, перен. (вовлечь) угуйан ыл, тарт; 4. что (заволочь) бүрүй, сап; нёбо затянуло тучами халлааны былыт бүрүйдэ; 5. безл. (зажить) ыбыс, ыпса ос; рану затянуло баас оспут; 6. что (задержать, замедлить) тарт, уһат, уталыт; затянуть дело дьыаланы тарт.

сов. 1. кого-что (не выпустить) тут, тутан хаал, илдьэ хаал; 2. кого (не дать сделать что-л.) тохтот; 3. что (не дать обнаружиться) тутун, кыан, кыатан; он удержал возглас изумления кини сөҕөн саҥа аллайан иһэн кыатанна; 4. ксго-что (сдержать, задержать) тут, тохтот; я не мог удержать лошадей аттары кыайан тохтоппотум; его не удержишь кинини кыайан туппаккын; 5. что (сохранить) тут, тутан хаал, илдьэ хаал; удержать в памяти өйгөр тут; удержать первое место маҥнайгы миэстэни тутан хаал; 6. что (вычесть) тут, тутан хаал; удержать аванс аванс ылбытын тутан хаал.

1) загонять кого-л. куда-л.; сүөһүнү хааччахха хаай = загнать скот в загон; куобаҕы сыһыыга хаайан ыт = загнать зайцев на луг и перестрелять; 2) закрывать кого-л. где-л.; эһэни арҕаҕар хаай = закрыть медведя в берлоге; 3) стеснять, затруднять, спирать (дыхание); сөтөлүм тыыммын хаайар меня душит кашель; 4) арестовывать; заключать, заточать (в тюрьму); 5) перен. разг. оставлять кого-л. без присмотра (в помещении); кыра оҕону дьиэҕэ хаайан баран сырыт = оставить маленького ребёнка дома без присмотра; 6) задерживать, останавливать кого-что-л.; преграждать путь кому-чему-л.; тайаҕы ыт хаайдаҕына эрэ ситэҕин лося настигнешь лишь тогда, когда его задержит собака; ходуһаҕа ууну хаай = задержать на лугу воду (талую); иигин хаай = задерживать мочеиспускание (при болезненных явлениях); илин өттүттэн үрэх хаайар с восточной стороны дорогу преграждает речка; 7) переставать быть годным для езды, становиться непроезжим; ардах буолан , суол хаайбыт от дождя дорогу развезло; өрүс хаайбыт переезд через реку стал невозможен (вследствие приближающегося ледохода); 8) разг. лишать возможности делать что-л., заниматься чём-л.; задерживать кого-л., мешать кому-л.; миигин оҕом ыалдьан хаайда у меня заболел ребёнок, и я ничем другим заниматься не могу; ардах үлэни-хамнаһы хаайда дождь помешал всякой работе; хаайан олор = не пускать кого-л. куда-л.; үөрэххэ барар киһини хаайыллыа дуо не препятствовать же человеку в учёбе; 9) перен. ущемлять кого-л. в чём-л.; 10) перен. лишать возможности возражать; брать верх (в споре и т. п.); (биир ) муннукка хаай = лишить возможности оправдываться, оспаривать; прижать к стене; 11) разг. приставать с просьбами, требованиями; андылыы хаай = прост, не отпускать кого-л., требуя от него выполнения чего-л.

I
туохт.
1. Тугу эмэ аһыллыбат гына сап (хол., күлүүстээн, олуурдаан). ☉ Закрывать, запирать что-л. (на замок, крючок)
Сып-сап таҥнан, кыбартыыратын хатаан, аллара түстэ. Е. Неймохов
Уордаахап киирээт, хап-сабар ааны хатаан кэбиспитэ. П. Степанов
«Тохтоо эрэ, бииргэ киириэх», — диэтэ Тимофей Нилыч массыынатын хатаан, күлүүһүн тылын сиэбигэр укта-укта. П. Аввакумов
2. Тугу эмэ туохха эмэ, батары саайан эбэтэр иҥиннэрэн түспэт гына иил, оҥор. ☉ Прибивать, вбивать что-л., прицеплять что-л. к чему-л., вонзать что-л. во что-л. Мойот кураанах күөгүтүгэр мэҥиэ хатыы олорон ойоҕоһугар кыра күлүүнү иһиттэ. Т. Сметанин
Сүгэтин аһыытынан маска хатаата. Сэмээр Баһылай
Эн аҕаҥ борбуйун иҥиирин быһа ыппыт оноҕоһун ити тииккэ хатаан хаалларбыта. В. Титов
♦ Болҕомтоҕун хатаа — болҕомтоҕун уур 1 диэн курдук (көр болҕомто)
Туох баар болҕомтотун үрүҥ маайкалаах эдэркээн уолга хатаата. Н. Лугинов
Витя болҕомтотун хатаабыт көтөрүн диэки Куонаан көрөн ылла. Н. Заболоцкай
Долоҕойгор тохтот (тут, хатаа) көр долоҕой. Үһүстээн да кэргэннэнэн табыллар биллибэт диэн Саша долоҕойугар хатаабыта. «ХС»
Мэйиигэр хатаа көр мэйии. Киэһэ мунньахха бараргын умнума, мэйиигэр хатаан кэбис. Өйгөр хатаа көр өй. Наһаар Наһаарабыс ити түбэлтэни умнубаттыы өйүгэр хатаабыта. Е. Неймохов
Киһи оҕо, эдэр эрдэҕинэ билбитин, өйдөөбүтүн үйэтин тухары саныы сылдьар, отойун умнубат. Өйүгэр хатыырдыы хатыыр. ИМС ОС
Аҕатын ити тылларын уол өйүгэр кытаанахтык хатаабыта. Дьиэ к. Санааҕын (санааҕар) хатаа — тугу эмэ бэлиэтии көр, өйдөө. ☉ Запомнить что-л., обратить внимание на что-л. Эппит тылбын Эккэр иҥэр, Саҥарбыт саҥабын Санааҕар хатаа. П. Ойуунускай
Гаврил Михайлович хайаан да бииргэ эмэ [сылгыга] санаатын хатаабыт буолуохтаах. «ХС». Сүрэххэр хатаа — өйгөр-санааҕар илдьэ сырыт. ☉ Сохранить в сердце, в памяти, запомнить
Кинилэр кэриэстэрин …… сүрэхпитигэр хатаан өйдүү сылдьыаҕыҥ! Амма Аччыгыйа
Эйэлээх хараххын Сүрэхпэр хатыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Төбөҕөр ха- таа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Эн ити сүбэни эмиэ төбөҕөр кытаанахтык хатаа. И. Федосеев
Уу, быданнааҕы да суолу киһи өйө төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС». Хаппаргар хатаа — умнубат гына, кистэлэҥ санаа оҥостон илдьэ сырыт, өйгөр тут. ☉ Хорошо, надолго запомнить, сохранить в памяти (что-л. тайное)
Мэркииттэр хайа эрэ баайы-дуолу мунньунардыы, кыра да хом санааны хаһаанан, хаппардарыгар хатаан иһэллэр. Н. Лугинов. Кини кэрэ мөссүөнүн Сүрэхпэр сөҥөрдөбүн, Хаппарбар хатыыбын
эвен. фольк. Хаппыккар хатаа кэпс. — 1) ким да көрбөт, булбат гына кистээ. ☉ Тщательно прятать, хранить, скрывать что-л. (подальше от чужих глаз)
Дьэ, харчытын ыллар эрэ, дьахтар дьахтара өтөн, хаппыкка хатыа этэ... Миигиттэн кистиэ... А. Чехов (тылб.); 2) туох эмэ кистэлэҥи кимиэхэ да кэпсээмэ. ☉ Сохранить в тайне
Эн итини миигиттэн эрэ иһиттиҥ, таскар таһаарбакка, хаппыккар хатаан кэбис. «ХС». Хараҕын уотун хатаабыт — туохха эмэ ымсыыра санаабыт. ☉ соотв. положить глаз на что-л. Манчаары хабыр, эдэр сааһыгар хараҕын уотун хатаабыт баайдарын тэлгэһэлэригэр маҥан атынан ойутан киирэрэ. И. Гоголев
Үрдүк маска айыы да, абааһы да Харахтарын уотун хатыыллар. И. Гоголев
Хаарыаннаах хара тааска Харах уотун хатаабыт. Эллэй. Хараххын хатаа кэпс. — 1) тугу эмэ көрөн өйдөөн хаал, бэлиэтии көр. ☉ Окинуть взором, задержать взгляд
Нартаахап хараҥаҕа биллэ-биллибэттик туртайар Леся сирэйигэр тиһэх төгүл хараҕын хатаан баран, аппа диэки хаампыта. Софр. Данилов
Кэлэ-бара биригэдьиирдээх Наастаҕа үөннээх хараҕын хатаан ааһар. С. Федотов
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»; 2) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыыра санаа, кими, тугу эмэ сөбүлүү көр. ☉ соотв. положить глаз на кого-что-л.
Волостной Туман кини атыгар хараҕын хатаабытын көхсүтүнэн туран бүтэйдии эмиэ сэрэйбитэ. Ойуку
Бэрдин, үчүгэйин билэн, тойон бэйэлээх киниэхэ хараҕын хатаатаҕа. У. Ойуур
Бэйэтин саастыыта олус үчүгэй кыыска Дьорҕоот хараҕын хатаабыта. «Чолбон»
Эдэр учуутал кырасыабай дьахтарга хараҕын хатаабыта. ПНИ АДХ
◊ Тыҥыраххын (тыҥыраххынан, тыҥыраххар) хатаа кэпс. — тугу эмэ тут, туохтан эмэ тутус. ☉ Зацепиться, схватиться за что-л. Суол ортотугар хаххан кинини утары көрөн, биилкэ курдук тыҥыраҕын өлбүт кукаакы үрдүгэр хатаан олорор эбит. Е. Макаров
Тиистэригэр ытыран, тыҥырахтарыгар хатаан баран, оҕо-уруу туһугар ытыы-ытыы, соһулла сылдьыахтара. Н. Борисов
ср. тюрк., монг. када ‘вбивать, втыкать, прикрепить’
II
туохт. Саас ириэрэн, итийэн иһэн эмискэ тымный, тыалыр. ☉ Наступать (о весенних заморозках), похолодать
Быйыл эмиэ муус устар эргэтигэр, ыам ыйын саҥатыгар хатаан турда. И. Гоголев
Халлаан хатаабыта ааһан, үс-түөрт хонуктан бэттэх күндьыл итийэн, сир-дойду сыттанан барда. И. Сосин
Халлаан хатаан турар. Төһө даҕаны сылаас саас кэлэрэ чугаһаабыта биллибитин иһин, ситэ итийбэт. И. Никифоров
◊ Харанан хатаа — хаар ууллубутун кэннэ тоҥор (сааскы халлаан туһунан). ☉ Морозить, холодать по весне после того, как снег растаял
Быйыл хаар халыҥ дьыла, сир сиигириэ ахан, саас эрэ тиийэн харанан хатаабатар ханнык. У. Нуолур