саһыар диэнтэн төхт
көрүҥ. [Миномёттарбытын] саһыартаан, землянка хастан оборуонаҕа балтараа ыйы эрэ кыайбат кэмҥэ турбуппут. «ХС»

1) сильный дым, чад; 2) копчение || коптильный; ыыс балаҕана коптильная землянка; ыыһа табыллыбыт тирии хорошо прокопчённая (при обработке) кожа; 3) перен. непроглядный мрак, тьма кромешная # ыыс тыл грубая ругань, брань.

көр бөх II
Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин
Бастаан Кузьма Петрович малынсалын былдьыахтара, онтон эн биһикки курдуктар бөхпүтүн-сахпытын сахсыйыахтара. Н. Якутскай

аат. Тыраахтар иннигэр олордон сири тэҥнииргэ эбэтэр хаһан астарарга туттуллар улахан хоруйар тимирдээх оҥоһук, араама: оннук холбонуулаах тыраахтар. ☉ Бульдозер
Землянка оҥоһуутун, бульдозерынан хастарыыны комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ …… салайан алтынньы 15 күнүгэр бүтэртэрбитэ. АГГ СТИи

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, бүт- диэн саҕаланар олохторго сыстар: бүүс-бүтүн, бүүс-бүтүннүү. ☉ Усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам на бүт-
Куу-ла сирдэргэ, сыыр хаастарыгар, бүтэй ойоҕосторугар тибии өрөһөлөөн кэбиспит хаардара бүүс-бүтүн лиҥкинээн сыталлар. Н. Заболоцкай
Килиэппин землянка иһигэр олорон сиэтим. Бу дьолу! Аны туран биир бүүс-бүтүн кааска сытар. Т. Сметанин
Биирдэ эмэтэ күлэн мичилийдэҕинэ, бүүс-бүтүннүү сырдыы түһэргэ дылы. Болот Боотур

аат. Маарыла биинтэнэн бааһырбыт миэстэни хос-хос эрийэн баайыы. ☉ Перевязка
[Бадин:] Чэ, үчүгэй. Дуня, Саввиҥҥа бэрт түргэнник бэрэбээскэтэ оҥоро оҕус. С. Ефремов
«Табаарыс начальник, сыгынньахтан! Бэрэбээскэ оҥоруохха наада!» — дии-дии биһиги санинструкторбыт Михайлов тула көппүтэ. Н. Якутскай
Лена лейтенант Спиридон Малгин бэрэбээскэтин уларытар. И. Егоров. Биһиги, хас да буолан, землянкаҕа олоробут. Мин бэрэбээскэлээх илиим көһүйэр, ыалдьар. Саллааттар с. 1967

көмп диэнтэн атын
туһ. Ыраахтааҕы былааһа, баай баттала, көтүлүннэ, көмүлүннэ... П. Ойуунускай
Ол киһи уҥуоҕар ааттаах тоҥус ойууна көмүллэн сытар диир буолаллара. Амма Аччыгыйа
Кырдьык көмүллэр күнүгэр Кырдьыктааҕы көмүскээҥҥин Мөккүс. Мөккүс!.. С. Данилов
Сиҥнибит окуопа устун сыыла сылдьан буорунан көмүллүбүт землянкаларга киирэн сээкэйи көрдүүбүн да булбаппын. Т. Сметанин

сыһ.
1. Өр буолбакка, аҕыйах кэм иһигэр. ☉ Недолго, непродолжительно, коротко
Бэйэтэ сэдэхтик, кылгастык күлэр, кинини тула күүгүнэс күлүү, көр-нар буолар. Амма Аччыгыйа
Бэдэр Харах [киһи аата] кылгастык, хатаннык иһиирэн чырылатта. И. Гоголев
Саллаат ханна да тохтоотун — уһуннук да, кылгастык да олохсуйар буоллун — хаххаланар сир, землянка хастар идэлээх. Т. Сметанин
2. Аҕыйах тылынан-өһүнэн, уһуна суохтук. ☉ Кратко, вкратце
Бу бырайыагы көрөн баран, бэйэҥ санааҕын кылгастык суруйан биэрээр. С. Ефремов
Халыҥ тэтэрээти ылан, Эһэй дьаамыттан ыла тугу көрбүппүн-истибиппин барытын кылгастык бэлиэтэтэлээтим. Эрилик Эристиин

мин диэнтэн таһ
түһүк. Бу сахалыы сурукка эн миигиттэн ордук суруксут буоллаҕыҥ буолуо. Күндэ
Миигиттэн биэрэстэ кэриҥэ сиргэ, ойуур быыһынан, хас да землянка көстөр. Т. Сметанин
Кыыс Хотун миигиттэн маннык куота сылдьар буоллаҕына, сааһын тухары дьоло суох, ону өйдөө. А. Сыромятникова
♦ Миигиттэн оҕо куотуо буоллаҕай (оҕо куотуо суоҕа) — туох да иэдээн, алдьархай онтон буолуо суоҕа (долгуйарга төрүөт суох). ☉ Обо мне можешь не беспокоиться (нечего зря пугаться, суетиться). Ыксаама, миигиттэн оҕо куотуо буоллаҕай

I
хаһыҥыраа диэнтэн холб. туһ. Аттар өрө тура-тура эҥин араастаан ынырыктык хаһыҥыраспыттара. С. Никифоров
Дьоннор утуйан хаһыҥыраһаллара иһиллэр. П. Филиппов
Үөр анды барахсан субу ыас хара дулҕалары ыспыттыы лөһүгүрэһэн, бачымахтаһан, хаҥыл аттардыы хаһыҥыраһан, анньан ахан кэлэрэ. «ЭК»
II
даҕ. Хаһыҥыраан иһиллэр, хаһыҥырыыр тыастаах. ☉ Храпящий, всхрапывающий
Халлаан, сир хабырыттар Хаһыҥырас саҥалар Хаалтыстаах хабарҕаттан Хардьыгынаан таҕыстылар. Эллэй
[Саллааттар] муннуларын хаһыҥырас тыаһынан землянка иһэ туола түспүт. «Кыым»