порядочный, достаточный, изрядный (по количеству); үгүөрү ас достаточное количество пищи.

1. разг. изрядный, порядочный, достаточный || изрядно, порядочно, достаточно, довольно много; үтүгэн киһи мустубут собралось достаточно много народу; 2. миф. пропасть, бездна; түөрт үтүгэн или үтүгэн түгэҕэ подземный мир; преисподняя; хайа үтүгэҥҥэ тустэ ? куда он запропастился (букв. в какую пропасть он провалился?).

нареч. разг. порядочно, достаточно, изрядно; үгүөрүтүк биэр = дать достаточно чего-л.

даҕ. Арыый элбэх, арыый улахан (туох эмэ ахсаана, кээмэйэ). ☉ Порядочный, достаточный, изрядный по количеству
Кэргэним саҥа үлэтигэр арыый табылынна. Хамнаһа да үгүөрү соҕус. Софр. Данилов
Тылларын тамаҕыттан иһиттэххэ, дьиэлээх дьахталлар таҥаһы тигэн үгүөрү үбү аахсаллар эбит. Н. Габышев
Арай мин …… Үгүс аймахтарбын үөрдүөх-көтүтүөх курдук, Үгүөрү соҕустук бултуйбакка төннөр буоллум. М. Тимофеев

нареч. разг. (довольно) много, (достаточно) много, изрядно; кини миэхэ балыгы үтүгэнник биэрдэ он мне дал много рыбы.

Пекарский:
своеволие, воля, произволение, свобода; бэйэтэ дьаалыытынан сылдьар живет по своему желанию (произволению); обургу дьаалыы изрядный по величине; күтүр дьаалыы! (человек по отношению к абааһы ) страшилище! улуу дьаалыы гордый, гордец, Л. ; ама дьаалыы, кини куотуо дуо? может ли быть, чтобы даже он ускользнул? эр дьаалыы! ишь, какой (молодец)! эр дьаалыы, эт татай! - восклицание удивления, граничащего с благоговением, перед каким-нибудь молодецким поступком;

дьаалыытынан по своему произволению дьаалыытынан көмөлөстө по своему почину (пожеланию), без упрашиваний, помог

1. сыһ., кэпс.
2. Илиилэргинэн лаппа ылан, элбэҕи сабардаан эбэтэр туох эмэ туолар гына; лаппа, толору. ☉ Обхватив руками, забрав в полные ладони (укладывать, набивать что-л. чем-л.). Ботуччу тут. Ботуччу сим
   □ Кини онно миэхэ уонча хоһоон корректуратын туспа ботуччу тутан көрдөрбүтэ итиэннэ: «Бу Саха сирин туһунан хоһооннор ээ», — диэбитэ. И. Федосеев
3. Өлгөмнүк, элбэхтик. ☉ Много, обильно, щедро, изрядно
   Холкуостаахтар көлөһүннэрин күнүгэр эти, арыыны, бурдугу, харчыны ботуччу үллэстэллэрэ. В. Протодьяконов
   Маҕаһыын бурдугу ботуччу биэрэрин курдук кэпсэтиэхпит. С. Федотов
   Саха өһөс, эһиил булгуччу Хайаан да бултуом ботуччу. Ф. Софронов
4. даҕ. суолт. Балачча улахан. ☉ Довольно большой, изрядный. Ботуччу хамнас. Ботуччу былаан
   □ Сорохтор отуччаларыгар диэри туох идэлэниэхтэрин билбэккэ тала сатыы сылдьар буолааччылар
   Итиниэхэ, үксүгэр, эһэлэрэ-эбэлэрэ, аҕалара-ийэлэрэ ботуччу биэнсийэлээх, хамнастаах буоланнар, ыччаттарын иринньэхтэтэ, үлэҕэ хойут кытыннара сатыыллара эмиэ сабыдыаллаах. И. Аргунов
   Одьулууннар эбэһээтэлистибэлэрэ да ботуччу — төрөөбүт сопхуостарыгар сүүс биэс уон туонна дьоһун хаачыстыбалаах оту туттарыы. «ББ»
   Куорат ботуччу соҕус тэрилтэтин үлэһитэ Тихон Тыллыырап …… күнүс сурах-садьык истэ тэрилтэлэри кэрийэ сырытта. Софр. Данилов
   △ Элбэх. ☉ Довольно большой по количеству, изрядный
   Билиҥҥи кэмҥэ үлэлээн ылар ботуччу харчытын ким да соччо биэс бэтэриккэ эбэтэр туустаах уон харахха сүүйтэриэн баҕарбат. Н. Габышев
   Билбиппит ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн аахсан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
   Биир ытыыга ботуччу булт — сүүрбэ түөрт анды! «ХС». Тэҥн. бойом

1. сыһ.
2. Уһун соҕустук, өр соҕустук, өргө диэри, чочумча. ☉ Довольно долго, в течение некоторого времени
   Балачча ол курдук олорбохтообуттарын кэннэ, Вася аргыый аҕай ыйытта. Амма Аччыгыйа
   Доҕордуулар балачча сынньаналлар, кэпсэтэллэр, төрөөбүт буордарыгар дуоһуйа таалалыыллар. И. Данилов. Ойуун кинини уун-утары одууласта, кулуба балачча утары көрөн олорбохтоото. И. Гоголев
3. Лаппа, сөп соҕустук, сөбүгэр. ☉ Достаточно, довольно, изрядно
   Дьэллик отууга балачча тииҥнээн арыый эрдэ кэлэн уот оттон, чаанньыгын уокка үтэ сылдьара. Н. Заболоцкай. Поэт Дьуон Дьаҥылы «Евгений Онегин» роман идиэйэтин, уус-уран күүһүн, кэрэтин сахалыы балачча толорутук биэрэри ситиспитин үөрүүнэн бэлиэтиэххэ наада. Софр. Данилов
   Ньургун сахалыы билбэккэ балачча моһуогурбута да, сотору син наадатын өйдүүр, кэпсэтэр буола үөрэммитэ. Далан
4. даҕ. суолт. Ботуччу соҕус, сөбүгэр элбэх. ☉ Значительный, изрядный
   Өрүһүспүт курдук, балачча маһы туора харбаан ылан санныгар быраҕынна, толоон диэки дьулуруйбутунан барда. Амма Аччыгыйа
   Хата эн ааспыт сыллааҕы дохуоттан балачча үбү уурдаран улахан үтүөнү оҥорбуккун. М. Доҕордуурап
5. ахс. аат суолт. Арыый да элбэх. ☉ Довольно много
   Ааспыт ыйга улахан эбиллиини ылбатым. Хата, оҕолорум балаччаны ыла сатаатылар. «Кыым»

I
аат., эргэр.
1. Олоҥхоҕо абааһылар олорор Аллараа дойдулара, үөдэн түгэҕэ. ☉ В олонхо: Нижний мир, где обитают злые духи — абаасы (абааһы), преисподняя
Онуоха тыас өрө ньиргийэ түһэр да, тимир хаппахчы икки аҥыы ыллас гына түһэр. Ньургун Боотур дьөлөрү үтүгэҥҥэ киирэр. П. Ойуунускай
Туһааннаах убайым Тойон Дьөллүүт бухатыыры Түөрт үтүгэн түгэҕиттэн Түптүр дьуоҕаттан босхолуом, Экчи биири этэбин. П. Ядрихинскай
2. Өлүү-сүтүү, алдьархай, иэдээн. ☉ Беды, несчастья
Өлүү, мээр, болдьохтоох. Үтүгэн син биир туох эрэ төрүөттээх, Киэһэлик дьонноро Дьэ дьиэлиэх буолтара: Тыылара мэлийбит, Тыыларын уу илпит. С. Данилов
Үтүгэн төрүөттээх диэбиккэ дылы, сол киэһэ биһигини, биэс киһини, таһырдьа ыҥыран таһаардылар. И. Никифоров
3. кэпс. Дьон олорбот түҥкэтэх ыраах сирэ, сис дойду. ☉ Неизвестная даль
Уолаттарым булду сырсан хайа үтүгэҥҥэ түспүттэрэ биллибэт. «ХС»
II
даҕ. Элбэх, туохха эмэ сөп буолар курдук элбэх. ☉ Изрядный, достаточный, значительный по количеству
Сылгым үөрүттэн үтүгэн өттүн Сыһыыттан үүрэн барбыттара. И. Гоголев
Арааһа биир сиэптэн нөҥүөҕэ үтүгэн соҕус үбү уһуннарар сир быһыылаах. «ХС»
♦ Үтүгэн хаан иччитэ түөлбэ. — тыатааҕы иччитэ. ☉ Хозяин леса, духхранитель медведя
Үтүгэн хаан иччитин бэҕэһээ түһээн көрүстүм. НАГ ЯРФС II. Үтүгэнэ күөрэйбит түөлбэ. — олоҕун олорбут, өлөрө чугаһаабыт (киһи). ☉ Проживший большую часть жизни, ждущий своего конца (букв. худое его всплыло)
Биһиги үтүөбүт бүтэн, үтүгэммит күөрэйбит дьон, эмиэ тоҕо үрүҥ-хара буолуохпутуй? А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк., тюрк. өтүкэн ‘место обитания тюрков в Северной Монголии’

I слепой, слепец # атах балай наугад; куда глаза глядят; им балай а) темь непроглядная, тьма кромешная; б) темным-темно.
II балай эмэ достаточно много; балай эмэ кэм ааста прошло много времени; балай ахан изрядно, довольно много; балай ахан киһи кэлбит пришло довольно много людей # балай хаан залитый кровью, в крови.