толугураа 3 диэнтэн холб. туһ. Оҕонньордоох эмээхсин түөрт хостоох киэҥ дьиэҕэ иккиэйэҕин толугураһан олороллор. В. Иванов
Отут ньирэй турар сиригэр толугураһан хаалбыт уонча ньирэй, иччилэрин көрөөт, утары сырсан кэллилэр. С. Федотов

астын диэнтэн хай
аата. «Дьэ кырдьык кыайан эрэбит, биһиги өстөөхтөрбүтүгэр элбэх моһуогу оҥордубут», — диэн Коля бэйэтин астыныытын үөрэ-көтө эттэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр иккиэйэҕин эрэ билэр кистэлэҥнэрин ким да билбэтиттэн уонна иккиэн хардарыта өйдөһөллөрүттэн ураты астыныы чувствота үөскүүрэ. Н. Лугинов
Кинилэр хас биирдиилэригэр Софьяны кытта көрсүһүүттэн бэрт үтүө итиэннэ истиҥ кистэлэҥ астыныы баара. М. Горькай (тылб.)

даҕ. Туох эмэ улаҕа өттүгэр баар. ☉ Находящийся на задней стороне
Мин тойон олбуорун түгэҕинээҕи кыра ыыспаҕа икки ыты аһатан-сиэтэн олорбутум. Эрилик Эристиин
♦ Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) көр оһоҕос
Оһоҕос түгэҕинээҕи атаах оҕо, «уҥуоҕум кытаатарын» кэтэһэн, дьиэбэр ийэбинээн иккиэйэҕин хааларбыт. «ХС»
Чочоолоптор оһоҕос түгэҕинээҕи оҕолоро Андрей Андреевич Саввин — Саха сиригэр биллибит краевед-этнограф уонна фольклорист. «ХС»

үчүгэй диэнтэн аччат. Хоту ойуур хонноҕор үчүгэйкээн көбүс-көнө, күөх дьэллэй ортотугар түөрт баҕаналаах, иккилии сүһүөхтээх күрүө оҕотун туппуттар. Болот Боотур
Евлампий Ананьевич Расторгуев аҕабыыт үчүгэйкээн кыыһыныын иккиэйэҕин олороллор. Л. Попов
Үчүгэйкээн чаҕыл күн Булчуттары угуйан Алыыларга, систэргэ Аллаах, быһый табанан Айаннатан дайдарар. В. Барабанскай

сыһ.
1. Олус, аһара. ☉ С л и шком, чересчур, очень
Сөдүөтү наһаа хайҕаан айдаараллар. Амма Аччыгыйа
На һаа сылайан, ыкса түүн нарын оронун булбута. Күннүк Уурастыырап. Кини мин аҕабын кытта саас аайы бииргэ сааланарын наһаа таптыыр. И. Ф едосеев
2. Тугу эмэ таһынан, аһара. ☉ Сверх положенного, предусмотренного, больше нормы
Кини [Далбарай] наһаа баай буолан баран, төрүүр оҕото төннү гэс буолан, кырдьар сааһыгар эмээхсининээн иккиэйэҕин хаалбыттар. И. Данилов
Дьыала туһугар тугу барытын, сокуону токуруппакка, наһаа түспэккэ эрэ олоххо киллэриэхтээхпит. М. Попов

Күүһүрдэр эбиискэ, со-, са-, сы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: суос-соҕотох, суос-сатыы, суос-сыгынньах. ☉ Препозитивная усилительная частица, присоединяемая к основам, начинающимся на со-, са-, сы-: суос-соҕотох ‘совсем один, один-одинёшенек’, суос-сыгынньах ‘совершенно голый’
Нараҕаннаах Лоокуут диэн суос-соҕотох уол оҕолоохторо. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кинилэр ибис-иккиэйэҕин, тыанан суос-сатыы муҥу көрөн айаннаабыттара. А. Сыромятникова
«Суос-сымыйанан этэҕин», — Яков күлэ-күлэ эттэ. М. Доҕордуурап

1. үлэлээ диэнтэн бэй., атын. туһ. [Дьэкиим:] Бэйэбитинэн үлэлэнэн олорор дьон солобут да суох буолар. А. Софронов
   Ийэбинээн иккиэйэҕин, дьиэбит үлэтин бэйэбит үлэлэнэн, ыалга дьукаах буолан, үс сыл ыал аатын былдьаан олоорпут. Н. Габышев
   Остуоруйа түргэнник кэпсэнэр, үлэ бытааннык үлэлэнэр. «ХС»
2. Үлэлээх буол. ☉ Иметь работу, работать
   Соморуокка көмүстэрин Хостотолуур дьоҕурдаммыт, Дьоһун дьоллоох үлэлэммит. С. Зверев
   Үчүгэй, үлэлэннэҕиҥ, арба, мэтээллээх этиҥ дуу? М. Доҕордуурап
   Дьиэлээхтэр бары толорор үлэлэннилэр. «Чолбон»

сыһ.
1. Ньыҕаччы барар гына (баттааһынтан эбэтэр охсууттан). ☉ Так, чтобы раздавить, расплющить (ударить)
Сордоох бырдах доҕор, бэл, өтүйэ анныгар киирэн ньиччи охсуллар буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Субусубу хотуурдарбыт биилэрэ эмтэритэ ыстаналлара, ньиччи бараллара. П. Аввакумов
Дьөгүөссэ Павлов сүгэтин биитин мутукка ньиччи охсубутун көннөрөн быһаҕын өнчөҕүнэн тоһурҕата турар. Н. Апросимов
2. көсп. Аһаҕастык, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (хол., быһаарыс). ☉ Откровенно, прямо, начистоту, без обиняков (напр., обсудить что-л.)
[Кыыс Хотун] Бүөккэ манна кэлэ сылдьан, Василий Макарович туһунан тоҕо ньиччи кэпсээбэтэ? А. Сыромятникова
Егор Петрович, кэлэ сылдьыбаккын ээ, сылааһына иккиэйэҕин ньиччи кэпсэтэн кэбистэхпитинэ сатаныыһы. Н. Босиков
Хайдыһыылары баһааҕырдыахха сатаммат уонна туох баарынан сирэйгэ ньиччи этиэххэ наада. Н. Габышев

даҕ.
1. Сырдык, сырдаан көстөр; кылааккай. ☉ Светлый, белый (о лице); гладкий (о поверхности чего-л.)
Иккиэйэҕин хаалаат, Хобороонньо үтүөмсүйэ соҕус уһун ньылбаархай сирэйин киһи диэки тутта, төбөтүн хаҥкыҥнатта, хараҕын сүүрэлэҥнэттэ. Болот Боотур
Көстөкүүн эмиэ бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
[Аһыы от] умнаһа биллэр-биллибэттик кытарымтыйан көстөр, бөкүнүк быһыылаах, ньылбаархай ньуурдаах, үөһэ диэкинэн арбаҕар салаалардаах. МАА ССКОЭҮү
2. көсп. Сылаас, сымнаҕас; ньылаҥнаһар майгыннаах. ☉ Ласковый, нежный, мягкий (напр., о голосе); льстивый (напр., о манерах)
Бэйи, ити оҕонньоруҥ, туора дьоҥҥо хайдах эрэ ньылбаархай, сайдам курдугун да иһин, дьиэтигэр дьиҥнээх «дэриэтинньик» диэтэҕиҥ. В. Титов. Атыыһыт Ньукулай ньылбаархай куолаһа сыыбыргыыр: «Үрдүк соло уонна үп-харчы тугу кыайбат буолуоҕай?» «ХС»

даҕ.
1. Кылгастык, лэппэччи кырыллыбыт (баттах). ☉ Коротко подстриженный (о волосах)
Дуняша саҥа кэппит ырбаахытын көрдөрө, хостон хоско эрбэгэр баттаҕа сахсыллар. В. Иванов
Учуутал мас көөбүлүнүү эрбэгэр баттахтаах кыыс оҕо иннигэр алпаабыты аҕалан ыйан көрдөрдө. Ойуку
Эри-эрбэгэр баттаҕын от күөҕэ өҥнөөх лиэнтэнэн бааммыт кыысчаан тахсар. Н. Босиков
2. Намыһах, кылгас (маһы, үүнээйини этэргэ). ☉ Небольшой высоты, низкорослый (о деревьях, растениях)
[Амма] Кытылы кырыйар Кыйыа таас хайата, Эрийэр-буруйар Эрбэгэр иирэтэ. А. Бродников
Эн биһи олоробут иккиэйэҕин, Эрбэгэр сибэккилэр тэтэрэн тураллар. Кыраһа к. Мыраан чыпчаалыгар күкээриспит эрбэгэр бэстэргэ хараххын хатаа. «ХС»