туохт. Арыый итий, сымнаа (кыһыҥҥы күн-дьыл, халлаан туһунан). ☉ Становиться теплее, теплеть (о погоде зимой)
Аҥааттан, айгыстан, Бастаан дьыл имийэр, Суураллан, суоһанан, Халыҥ хаар хараарар, Күн сөрүүн уотуттан Тоҥ буор сылыйар. С. Данилов
Күн уһаан, дьыл имийэ быһыытыйар. Сэмээр Баһылай
Кыһыҥҥы халлаан былытырдаҕына имийэр. СГФ СКТ
ср. ног. йиби 'мокнуть'

I
аат.
1. Киэһэ күн киирбитин кэнниттэн түүҥҥү хараҥа түһүөр диэри борук-сорук кэм. ☉ Вечерние сумерки, полумрак после захода солнца и до наступления ночи
Им ырдьаччы сүппүтүн кэннэ алааһын арҕаа саҕатыгар киирдэ. А. Софронов
Ыкса киэһэ, им сүппүтүн кэннэ, Өлөксөй Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ тиийдэ. В. Протодьяконов
△ Киэһээҥҥи саһарҕа, халлаан хараҥанан бүрүллүбэтэх сырдык өттө. ☉ Вечерняя, затухающая заря
Ардыгар алтан от чаҕылын кытары, Ардыгар кыыһар им сарыалын кытары Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Киирэр им араҕас уотугар мустаннар Хоптолор муораҕа дайаллар. И. Гоголев
Иннигэр им сыдьаайын курдук сырдык баарга дылыта. Күннүк Уурастыырап
2. Түүҥҥү хараҥа кэнниттэн сарсыарда эрдэ сырдаан барар кэм. ☉ Ранний рассвет
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар. Амма Аччыгыйа
Ими кытта тэҥҥэ туруор. Уонна көлүй, олордума, көлүй күнү быһа. С. Данилов
Оттон бу сарсыарда эрдэ, им тахса илигинэ баартара диибин дии. Н. Заболоцкай
3. көсп. Үөрүү, эрэл кыыма. ☉ Надежда; радость
Саҥа дьылбыт саҕаланна биһиэхэ күн тахсыытынан, өстөөхтөргө им сүтүүтүнэн, биһиги халлааммытыттан былыт көһүүтүнэн. Т. Сметанин
Үөрүү өҥөйөн көрбөтөх Кураанах олоҕор Сырдык имэ буолбута Ыраах баар уол оҕо... И. Чаҕылҕан
Ийэ сүрэҕэр Им сырдаабата, Дьиэ иһигэр Дьэргэлгэн киирбэтэ... С. Васильев
♦ Атаҕын иминэн көр атах
Суолум чэрин атаҕым иминэн булан, тибиинэн кэһэн мочоохтоон, хат тыырдым. Н. Лугинов. Илиитин иминэн көр илии. Им балай <хараҥа> - 1) туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная, кромешная тьма (соотв. (темно) хоть глаз выколи)
Хара баархат быыһы тэниччи тардыбыт курдук им балай хараҥа саба халыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕын аспыта - туох да көстүбэт им балай хараҥа этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сотору балаҕан иһигэр им балай бүрүүкээтэ. С. Никифоров
Абыраамаптаах Бииктэр, Маппыры кытта бырастыылаһаат, им балайга симэлийэллэр. Л. Попов. Тэҥн. ытыс таһынар хараҥа; 2) көсп. хараҥа, сайдыыта суох, бүтэй олох. ☉ Отсталая жизнь; глушь, жизнь в глухомани
Биһиги сордоохтор манна тугу да билбэккэ им балайга хаайтаран сытабыт. Болот Боотур
Норуоккут үөрэҕэ суох, им балай хараҥаҕа тэпсиллэн олорор. И. Федосеев. Тарбаҕын иминэн көр тарбах. Ытыһын иминэн көр ытыс III
ср. алт. иҥир 'вечерняя заря'
II
аат. Сүөһү кулгааҕар оҥоһуллар бэлиэ. ☉ Метка, клеймо, тавро на ухе животного
Сүөһүнү иминэн бул.  Ииппитиҥ дуу, имнээбитиҥ дуу? Суорун Омоллоон
♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) - баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох буолла, сүттэ, өллө. ☉ Бесследно исчезнуть, погибнуть
Умнууга хаалан, төрүт да имниин сүтүөх маҥнайгы кэпсээннэрим көстүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Бэрт үгүс норуоттар дьиикэй уонна хараҥа олохтон тумнасталлара, дьаҥнартан имниин бысталлара. БИД
Зашиверскайга ыттар уоспа ыарыыны тарҕаппыттарын, куорат имниин эстибитин туһунан номох баар. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Кирис им - сылгы кулгааҕын төбөтүн туруору хайа быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка в виде продольных разрезов на ушах лошади. Үүт им - сылгы кулгааҕын дьөлө үүттээн бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная в виде круглого отверстия. Холорук им - сылгы кулгааҕын кырыытыттан ойо быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная полукругом
Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕар холорук имнээх. А. Софронов
тюрк. им
III
көр иҥ II
Учууталын Березкины санаан, мунчааран, Оксана хаһан да тохтубатах хараҕын уута имин устун чоккуруу тохто сыппыта. Суорун Омоллоон
Икки имин хаана ымыы түөһүн курдук тэтэрэн, - Настя кыыс киирэр. Н. Якутскай
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Имин хаана оонньообут - 1) иэдэһэ эмискэ тэтэрэн кэлбит (долгуйан, кыбыстан, күүстээх иэйииттэн). ☉ соотв. кровь бросилась в лицо кому-л.; полыхать румянцем (от стыда, смущения и т. п.)
[Лоокуут] бара-кэлэ сылдьарын көрө-көрө, сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо хараҕа уоттаммакка, сүрэҕэ мөхпөккө, имин хаана оонньообокко хаалыар эмиэ да сатаммат буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 2) тэтэркэй иэдэстээх, сибиэһэй көрүҥнээх. ☉ Свежее, румяное лицо (соотв. кровь с молоком)
Таҥаралаах халлааным Тахсан эрэ күнүн Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах …… Имин хаана оонньообут Илбиэнэ көмүс иэдэстээх Адьыҥа Сиэр хотун диэн …… Хотун ойохтооҕо эбитэ үһү... П. Ойуунускай

даҕ. Чуумпу, иһийэн турар хараҥа. ☉ Темный, сопровождаемый глубокой тишиной, глухой (о темноте, тьме)
Арыы да тыа им бүтэй этэ. Суорун Омоллоон
Ол арыы үрдүк, хап-хара хоролуспут харыйа мастаах, тыас иһиллээбиттии им бүтэй сир этэ. А. Сыромятникова
Хаппытыан хараҥа ыллык устун бытааннык айанныыр. Им бүтэй, туох да иһиллибэт. А. Сыромятникова

1. аат. Иһиллээбит курдук чуумпу. ☉ Полное отсутствие шума, тишина, безмолвие
   Дьиэ иһигэр им-дьим. Н. Неустроев
   Билигин чуумпуран олоро түһүөҕүҥ, Им-дьимҥэ хас биирдиибит саамай чулуу, Саамай истиҥ баҕа санаатын иһигэр санаатын. И. Гоголев
   Им-дьим Иһиллэр Бэл кумаар саҥата. В. Миронов
2. даҕ. суолт. Тыаһа, күүгээнэ, айдаана суох. ☉ Тихий, бесшумный
   Имдьим чуумпу дьиэ иһигэр Иккиэйэҕин эрэ хаалан, Эйэҕэстик, истиҥник Иҥэнтоҥон кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
   Түүҥҥү итии салгыҥҥа оҥоойу үөрэн-көтөн ыллыырын им-дьим ичигэс түүн иһиллээн турбута. Күндэ
3. сыһ. суолт.
4. Саҥата суохтук, таалан, тыаһа-ууһа суохтук. ☉ Тихо, безмолвно
   Валерий Иванович Катята сытар томторугар кэлэн, им-дьим табахтыы олорор буоларын Үүйэ үгүстүк көрөрө. Л. Попов
   Дьиэлээхтэр бары даҕаны, туох эрэ кутурҕан буолтун курдук, им-дьим олордулар. Болот Боотур
   Мотуок солко мутукчаларын хаһыҥҥа хаарыттаран хагдарыйан эрэр хараҥа ойуур, кинилэри хаххалаабыттыы, им-дьим иилээн турар. М. Доҕордуурап
5. Айдаана-түрүлүөнэ суохтук, биллибэккэ-көстүбэккэ. ☉ Без шума, бесшумно, тихо, незаметно
   Арамаан Дьөгүөрэп имдьим эргинэ олорор. Амма Аччыгыйа
   Икки-үс тайах этин Им-дьим тиэйиэх этим... Ф. Софронов
   Дулҕалаах кулаактара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн, олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара. А. Бэрияк
6. Эйэ дэмнээхтик. ☉ Тихо-мирно
   Иэс-күүс бэрсиһэн им-дьим олорбуппут. Амма Аччыгыйа
   «Хамсаабакка, им-дьим тур!» - диэн Хамандыыр саҥата сатарда. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Им-дьим бар - 1) саҥара, айдаара, күүгүнүү туран эмискэ тохтоон хаал. ☉ Внезапно прекратить говорить, замолчать
   Дьон им-дьим баартара, тыыммат буолбукка дылы буолбуттара. Суорун Омоллоон
   Бэл, убайын «табаарыс Кириилин» диэтэ, официальнай быһыылаахтык. Бары сэҥээрэ түстүлэр. Им-дьим бардылар. Л. Попов
   Дьоннор элэҥ-сэлэҥ күлсэн иһэннэр, им-дьим бардылар. М. Доҕордуурап; 2) сыыйа уостан, иһийэн сүтэн бар. ☉ Перестать шуметь, говорить, утихнуть, затихать
   Бастаан утаа Арчахтар ааһыммыттар үһү диэн, мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта, кэнники ол им-дьим барбыта. Болот Боотур
   монг. им-чим

көр им-дьим
«Доҕоор!»- диэн эмискэ ыҥырбыта, имньим ортотугар хайдах эрэ дорҕооннонон, улахан баҕайытык иһилиннэ. А. Софронов
Ивановтаах Попов утуйбуттара-уһуктаҕастара биллибэттик им-ньим сытар дьоннор. Амма Аччыгыйа
Коля балачча өр им-ньим сукуҥнаан истэ. Софр. Данилов
◊ Им-ньим бар көр им-дьим бар
Биирдэ үлэспит курдук бары им-ньим баран олордубут. А. Софронов
Дьонум, ити курдук кэпсэтэ түһэн баран, имньим бардылар. Н. Неустроев

туохт. Туох эмэ ыһыллыбыты түргэн-түргэнник хомуйа тутан, сааһылаан кэбис. ☉ Быстро приводить в порядок что-л., убирать (напр., дом)
Даайыс, оскуолатыттан эрдэ кэлэр буолан, дьиэтин хомуйан-имийэн баран киэһэ дьонун кэтэһэр. МСС ДЭ

I 1) вечерние сумерки, вечерний полусвет; вечерняя, потухающая заря; им сүттэ настала тёмная ночь (букв. вечерний полусвет исчез); 2) ранний рассвет; им бүтэй до рассвета; им бүтэйинэ барбыт он уехал до рассвета, он уехал затемно # атаҕын иминэн см. атах ; илиитин иминэн см. илии.
II метка, клеймо, тавро (на животном); сүөһүнү иминэн бил = узнавать скот по метке # имиттэн сүт = или имниин сүт = (или быһын =) бесследно исчезнуть; имиттэн быс = (или сүтэр =) уничтожить, стереть с лица земли.

непроглядная тьма, кромешная тьма.

1. тишина; им-дьим , тыынар тыыннаах иһийбит тишина, всё живое затаилось (напр. перед грозой); 2. нареч. тихо, мирно; тихо-мирно; им-дьим олороллор они живут тихо-мирно.

смягчаться, становиться теплее (о зимней погоде); тымныы арыый имийбит мороз немного ослабел.

1. те. п. от он, оно кининэн, кинини; я им очень дорожу мин кинини олус харыпы-йабын; 2. дат. п. от они кинилэргэ, кинилэр; я передал им книги кинигэлэри кинилэргэ мин биэрбитим.

n. sunset, afterglow

n. silence, quiet