көр ол оннугар
Сирэйиттэн биир тымыр тардан ибир гыммата, хата, баара буоллаҕына, үөрэн саҥа аллайа түстэ. П. Ойуунускай

ситим т.
1. Болдьох салаа этиилэри эбэтэр болдьох араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных условия и оборотов (если, а если)
Үчүгэй баар буоллаҕына, ханна да куотуо суоҕа. Софр. Данилов
Билигин ыраахтааҕы суох буолбут буоллаҕына, аны кини бэчээтэ күүһэ да суох. Амма Аччыгыйа
Суруксут иһэр буоллаҕына, оттон... тугу гына олороҕутуй? Н. Якутскай
2. Этиилэри эбэтэр этии чилиэннэрин утарыта тутан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных и самостоятельных предложений, выражая значение сопоставления и выделения (а, что касается, в то время как)
Солко [киһи аата] үс ыанар ынахтаах, миэхэ буоллаҕына биир. С. Ефремов
Барыта, бүтүн биир чиэппэр ааспытын үрдүнэн, саҕалана эрэ сатыыр. Күн-дьыл буоллаҕына тохтоло суох ааһан иһэр. Софр. Данилов
Турахин эдэр ойоҕо буоллаҕына хайы-үйэ сарыысса буолбут курдук хоҥкулдьуйан хамсанан баран, сылабаар чаҕылыгар күлүгүн көрүннэ. Эрилик Эристиин
Ытарынан буоллаҕына, тииҥи хараҕыттан атын өттүгэр түһэрбэт. Багдарыын Сүлбэ
△ Оттон диэн ситим тылы кытта үгүстүк холбоһон утарар суолталаах дэгэттэнэр. ☉ При сочетании с союзом оттон приобретает противительное значение
«Дьэ, кэпсээ», — диэн Мундербек иилэ хабан кэпсэтэн барда, оттон Абдуркулла буоллаҕына аһыммыт хараҕынан көрөн иһиллээн олордо. Эрилик Эристиин
Оттон сытар киһи буоллаҕына төбөтүн биллэ-биллибэттик хамнаппахтаан, аатын истибитин биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Онтон саахар буоллаҕына ити биһиги сиргэ үүннэрэр сүбүөкүлэбититтэн тахсар. Суорун Омоллоон
3. Утарыта суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения противоположных по смыслу предложений (а, но, наоборот, напротив)
Эбэм миигин таптыыр, эн буоллаҕына таптаабаккын. «ХС»
Кини маҥнай Академияҕа кыыһыра санаабыта: биир кэпсэтиигэ лабораторияны көһөрүөх буолаллар, иккис сырыыга буоллаҕына, обсерваторияны бүттүүнүн сол лабораторияҕа бас бэриннэрээри гыналлар. В. Яковлев
Онтон барытыттан Софья Павловна уонна киниэхэ сүгүрүйээччилэр күлсэллэрэ, онтон Фома буоллаҕына итиигэ-буһууга киирэн олус эрэйдэнэрэ. «ХС»
4. Инники этиллибит этиигэ кини ис хоһоонун толорор, сайыннарар, быһаарар суолталаах этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения предложения, дополняющего, поясняющего высказанную мысль (а). Өрүһүнэн устан истилэр, Өрүстэрэ буоллаҕына сүүрүгэ сүрдээх
□ Саамай сөпкө гыммыккын
Бэйэтэ буоллаҕына күннээҕинэн олорор. «ХС»
Урут, сырыттах ахсын, тугу эмэ үлэлии, имитэ, иистэнэ олорор буоллаҕына, билигин — суох. «ХС»
5. Да эбиискэни кытта туттуллан, үксүгэр төннүктүүр салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ С частицей да употребляется для присоединения чаще всего уступительных придаточных предложений (хоть, хотя)
Кини билигин миигин аһыммат да буоллаҕына, ол баата суох. Д. Таас
Иирсээн-айдаан диэн... Баар да буоллаҕына, ол эйиэхэ туох сыһыаннаах буолуой? Софр. Данилов
Кырдьык, оннук тутулук баар да эбит буоллаҕына, ол иккиэйэх суолтан — ууттан уонна тымныыттан. «ХС»
6. Туох эмэ (хай.) буолуутун усулуобуйатын көрдөрөр. ☉ Показывает условия протекания действия
Абдуркулла! Мин сүрдээхтик аччыктаатым, куулгун көр эрэ, туох эмэ баар буоллаҕына, иккиэн сиэх! Эрилик Эристиин
[Лэкиэс:] Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбото чахчы. Т. Сметанин
Көрө түһээт, төннүөҕүм, Чугас эбит буоллаҕына, Сотору хоҥнуллуо, Ыраах эбит буоллаҕына, Бу манна хонуллуоҕа. Эллэй

көр ити аата
2
Ити буоллаҕына, сарсыарда өссө кытаанах кыраамыкыны аҕалыам. Амма Аччыгыйа
Ити буоллаҕына, мин эйигин хайаан да сиэн арахсыахтаахпын. Суорун Омоллоон
Ити буоллаҕына, күн бүгүн бэйэҕин илдьэ тахсан дьэҥдьиир оҥоруохпут. Күннүк Уурастыырап

быһ. солб. аат. Инники буолбут, кэпсэммит, көрдөрүллүбүт курдук. ☉ Такой, вот такой, точно такой
Оҕус хаһыйбыт буора сиһигэр тоҕунна, будьуруйбут сүүһэ буордуйан боролуйда - суостаах көрүҥнэннэ. Арай олоҥхоҕо охсуһаары гыммыт абааһы бухатыыра итинник кэбилэнэр. Далан
Кини хаһан даҕаны итинник мааны киһини урут көрбөт этэ. Саппыкылаах, бороҥ бинсээктээх, хаалтыстаах, ыраастан ыраас киһи. Күндэ
Кини миигин кэлэттэ. Итинник киһини мин доҕор оҥостуохпун баҕарбаппын. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инникини кытта болдьох-төрүөт ситиминэн сибээстээн биэриитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения условно-причинной связи высказываемой мысли с предыдущими с точки зрения говорящего (раз так, в таком случае)
Чэ, итинник буоллаҕына, айылааҕын, көтө сылдьыбыт сөмөлүөккүтүн ыҥыран ылан, ол бэлиэтии көрбүт сиргит ханна баарын хат чуҥнаан көрүҥ. Н. Якутскай
Итинник буоллаҕына, аҕал, милииссийэҕэ бэйэм биллэриэм. П. Аввакумов
Итинник буоллаҕына, арай, маҥнай утаа суругунан кэпсэттэххэ сөп буолсу, дии санаата. Д. Таас

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инникилэри кытта төрүөт сибээһинэн ситимниирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективно установленную говорящим причинную связь высказываемой мысли с предыдущими (значит, стало быть, следовательно)
Бу хара түөкүттэри туттум! Сайын оҕуруоттан оҕурсуну, итинэн буоллаҕына, кинилэр ылбыт эбиттэр. Эрилик Эристиин
Итинэн буоллаҕына, Аркадий Яковлев манна собуот турарын төрүт да итэҕэйбэт эбит. А. Сыромятников. Итинэн буоллаҕына, хаартынан сүүйдүм диэн сымыйалыыр буолуохтаах. Д. Таас

ситим. сыһыан холб. Санаалар ыккардыларынааҕы усулуобуйа — төрүөт сибээһин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает условно-причинную связь между высказываниями, устанавливаемую говорящим (в таком случае, если так, раз так). Оннук буоллаҕына, бу ким саата буоларый?
□ Оннук буоллаҕына, кини оннугар мин истэбин. Н. Заболоцкай
Оннук буоллаҕына, аны болуотунньук буолан көр оччоҕо. Д. Таас

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы түмүк оҥорон, түмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает умозаключение, вывод говорящего (значит, стало быть, выходит)
Онон буоллаҕына, кини миэхэ суруйар суруга барыта сымыйа эбит. Н. Туобулаахап
Онон буоллаҕына, ити кэм арыый бэтэрээнэн соҕус суолталаах тыл буолуохтаах. В. Ойуурускай
Онон буоллаҕына, аны аҕыйах хонугунан бастакы хаас этин амсайарбыт буолуо. «ХС»
2. Туохтан эрэ төрүөттэнэн тахсыыны, төрүөт-содул ситимин көрдөрөр. ☉ Выражает причинно-следственные связи между высказываниями (так что, следовательно)
Атырдьах ыйыгар уһуннук курааннаата, онон буоллаҕына, ардах кыайан оттоппото диир кыахпыт суох. «Кыым»
Тыал өссө сэтэрбит, онон буоллаҕына, өтөрүнэн эбэҕэ киириллибэтин, илим үтүллүбэтин өйдөөтө. Кустук

онтуката буоллаҕына

онтуката буоллаҕына

ситим сыһыан холб. Утарар сибээһи, этиллэр санаалары утарыта тутан, сөп түбэһиспэттэрин бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает противительную связь, субъективное противопоставление мыслей для подчёркивания их несоответствия (а наоборот, а это-то наоборот). Массыынанан барыахпыт диэбитэ, онтуката буоллаҕына, букатын сымыйа сурах эбит. Аты тута ыксаан бөҕө киирбитэ, онто буоллаҕына, ата ыраах күөл уҥуор сылдьар
□ Онтукайа буоллаҕына, киһитэ манна хаһан да сылдьыбатах киһи буолан биэрдэ. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы тугу эмэ ахсаанын өттүнэн саамай улахана диэн сыаналыырын көрдөрөр. ☉ Выражает количественный высший предел высказываемого с точки зрения говорящего (самое большее)
Урут бастакы дуоскаҕа элбэҕэ буоллаҕына, икки маастар оонньуура. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

союз 1) против., сопост. а, но; кинилэр кыайаллар , мин буоллаҕына кыайбаппын они могут, а я не могу; баччаантга диэри кэлбэтэ, мин буоллаҕына соҕотоҕун олоробун он до сих пор не пришёл, а я сижу одна; 2) присоед. а; өрүһүнэн устан истилэр, өрүстэрэ буоллаҕына сүүрүгэ сүрдээх они плыли по реке, а течение очень быстрое; 3) усл. если..., ...то...; итинник саныыр буоллаххына , улаханнык сыыһаҕын если ты так думаешь, то ты серьёзно ошибаешься; 4) употр. в составе модальных и союзн. сочет.: баара буоллаҕына всего-навсего; бэрдэ буоллаҕына самое лучшее; бэркэ буоллаҕына а) самое большее; бэркэ буоллаҕына , кыратык мөҕүөктэрэ самое большее, слегка поругают; б) в лучшем случае; бэркэ буоллаҕына , сарсын барыахпыт в лучшем случае, мы уедем завтра; дьиҥинэн (или дьиҥэ ) буоллаҕына в самом деле; ити буоллаҕына если так; итинэн буоллаҕына итак; кырата буоллаҕына самое меньшее; манан буоллаҕына если так; онон буоллаҕына следовательно; улахана буоллаҕына самое большее; үчүгэйэ буоллаҕына в лучшем случае.

1. такой, вот такой, точно такой; итинник кинигэ миэхэ баар такая книга у меня есть; итинник буол = стать, быть таким; кини тыла итинник вот таковы его слова; эн итинник эбиккин дии вот ты, оказывается, какой; 2. нареч. так, вот так; кини итинник эппитэ он говорил вот так; итинник буолуох тустаах или итинник буолуохтаах так и должно быть; итинник буолбат (или буолбатах ) не так; ситинник оҥор = делать точно так.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

v. to be, become