хончой диэнтэн бэй
туһ. Удаҕан дьон ортотугар хончоллон олорор Иһиччит Ньукулай иннигэр кэлэн, икки илиитин нэлэс гыннарда. Болот Боотур

хантай диэнтэн көстө түһүү. Балбаара эмээхсин тохтуу түһэн халлаан диэки хантас гынна. Амма Аччыгыйа
Иһиччит бэргэһэтин кырыатын соттон, арҕаа диэки хантас гынан, уҥуоргу мырааны одуулаабыта. Болот Боотур
Тиэргэн күрүөтүн таһыгар баайыллыбакка сылдьар ата хантас гынаат, дьырылаччы кистээтэ. И. Гоголев

аат. Баранан быстыбат үлэ, эрэй сылаата, сындалыйыы. ☉ Усталость, утомление (напр., от длительной езды)
Көхсө сааллан, дьагдьайан, суол сындалҕанын умнаары уонна ирээри, Иһиччит Байаҕантай көхсүн иһигэр киҥир-хаҥыр ыллыы истэ. Болот Боотур
[Кыргыттар] эмиэ атын сэрииһиттэр курдук, бэйэлэрин сындалҕаннарын оонньуунан-күлүүнэн аһарар үгэстээх этилэр. Эрилик Эристиин
Айан мүччүргэнэ, айан сындалҕана Эн мичээргинэн доҕуһуолланара. В. Миронов

сыһ. Киэҥник, сытыытык тонолуппакка (көр). ☉ Пристально, внимательно, широко раскрытыми глазами (смотреть)
Иһиччит, хамнаабакка, биир сири турулуччу көрөн олордо. Болот Боотур
Кус тыыннаах, икки доруобунньук курдугунан турулуччу көрбүт. Т. Сметанин
Тойон ходьох гына түһэн баран, Уойка диэки турулуччу көрөн кэбистэ. ОИП Х

сыһ. Тыллары сааһылаан, бэргэнник, хомоҕойдук, уус-ураннаан (саҥар, эт). ☉ Стройно, складно, выразительно (говорить)
Иһиччит Байаҕантай диэн улуу ырыаһыт тойугун истэн бараммын, ыпсаҕайдык да ыллыыр, тупсаҕайдык да туойар, хомоҕойдук да хоһуйар эбиттэр диэн сүрдүк сөхпүтүм, бэркэ бэркиһээбитим. Болот Боотур
Дьөгүөссэ тапталын туһунан ыпсаҕайдык, кыыс сүрэҕин ортотунан киирэр тылы сатаан булан эппэккэ, быһа муҥнана иһэрэ. «ХС»
Былыр-былыргыттан сахалар сатаан ыпсаҕайдык ыпсарыллыбыт, ылбаҕайдык наардаммыт, талбатык таҥыллыбыт алгыс этиигэ улахан суолта биэрэллэрэ, этиллибит тылы толору сатаан ылыналлара. «Сахаада»

аат., эргэр. Тугу эмэ (хол., сүөһү куолайын, туоһу) хатаран, онно ууллубут сыаны кутан, битииллээн оҥоһуллар сырдатар тэрил. ☉ Самодельный светильник (напр., из высушенного пищевода скота, берёсты), куда вливали топлёный жир и вставляли фитиль, жирник
Иһиччит ыһыырынньыкка арыы эбэн, сүнньүн көннөрөн остуолга илдьэн уурда. Болот Боотур
Куолайга кутуллубут сыа ыһыырынньык остуолга умайан симириҥнии турар. П. Филиппов
Сырдатар уот суоҕа, аҕам сүөһү куолайыгар сыаны уулларан ыһыырынньык оҥороро. И. Никифоров
ср. русск. ‘жирник’

тыаһы үт. туохт.
1. Уу туохтан эмэ иҥнэ-иҥнэ төлүтэ баран тахсарын курдук тыаһаа. ☉ Издавать булькающие звуки, булькать (о жидкости). Аппа түгэҕинэн кыра уу сүүрэн булдьугуруур
□ [Иһиччит Байаҕантай] туутун, балык сии охсоору, сулбу тарта …… туу элбэх балыгы уйбата — иилээх сүрэҕэ илиитигэр быһа ыстанан кэллэ..
Собо ойоҕоһо кытарыҥнаата, мунду уорҕата хараарыҥнаата, мара быыһа булдьугуруу түстэ. П. Ойуунускай
2. кэпс. Киһи кулгааҕар чуордук, чуолкайдык иһиллибэт гына уонна түргэнник саҥар. ☉ Говорить невнятно и быстро
Тугу эрэ саҥаран булдьугуруур. А. Федоров. Булдьугураатыҥ, булдьугураатыҥ буолан баран, мин үксүн өйдөөн да истибэтим. Амма Аччыгыйа

1. аат. Сыһыы, хочо тыаҕа хоннохтоон тахсыбыт уһуга, муннуга (үксүгэр бэйэтэ уулаах, көлүйэлээх буолар). ☉ Часть, уголок поляны, долины (нередко с водоемом), вклинивающийся в лес, в гору
   Тыымпы күөлүм арҕаа булуҥун түгэҕэр, ыччат мастаах тумулун уһугар киэһэ аайы бур-бур буруо унаарыйан көстөр буоллаҕа. Н. Неустроев
   Киһибэр Эбэм хас булуҥун, тумулун, тоҕойун ааттарын төһөнү билэрбин этэн истим. «Кыым»
   Иһиччит уот иннигэр турар хааһытын санаабытынан олорон булуҥун өҥөс гынна. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Булуҥ курдук быһыылаах эбэтэр булуҥу тулалыыр. ☉ Составляющий собой уголок поляны, долины и вдавшийся в лес или окружающий такой уголок (напр., о лесе). Булуҥ сир. Булуҥ тыа
   □ Өрүскэ булуҥ сиргэ өр күөгүлээтэ
   Үс күстэҕи син хаптарда. Н. Габышев
   тюрк. булуҥ

туохт.
1. Нүөлүйэн ыарый (киһи уҥуоҕа ыалдьарын этиллэр). ☉ Болеть, ныть (напр., о голове, ране); чувствовать ломоту в костях
Дэҥнэммит харыта дыҥ курдук буолбут, ыараан хаалбыт, тохтоотор эрэ, дырылыы-дырылыы, дьаралыйбытынан барар. Амма Аччыгыйа. Иһиччит ойоҕо Огдооччуйа бөөлүүн икки харытын уҥуохтара дьаралыйан төрүт утуйбата. Болот Боотур
Көөстөөн аҕыс күн устата тура тэбинэн үлэлээбититтэн этэ-сиинэ бүтүннүү дьаралыйан ыалдьара. Уустаах Избеков
2. Эккэ-сииҥҥэ минньигэстик дырылыы дьай (үчүгэй иэйииттэн, санааттан). ☉ Чувствовать приятное, сладостное ощущение во всем теле
Күүрүүлээх үлэттэн этэ-сиинэ бүтүннүү минньигэс-минньигэстик дьаралыйар.  [Кыыс Кыскыйдаан] Кырдьыга даҕаны Кыбынан сытыахха Дьахтартан талыыкан Дьахтар да буолабын - Дьаралыйа таптыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Тото-хана үлэлээн баран, дьиэҕэ кэлэн сынньана түһэр, күнүскү сылаа киһи этин саастарынан дьаралыйа тарҕанара - ол туһугар бэйэтэ туохтааҕар да ордук минньигэс буолар. Н. Заболоцкай
3. Киһи муннугар сытыытык билин, тарҕан (сытыы сыт туһунан). ☉ Распространяться (о сильном, резком запахе)
Дьиэ иһэ эмп сытынан дьаралыйбыта. Д. Таас
Дьэрэкээн сибэккилэр, күөх солко оттор минньигэстик дьаралыйаллар. И. Данилов

даҕ.
1. Киэҥ далааһыннаах, хорутуулаах, улахан (үлэ, тутуу о. д. а.). ☉ Имеющий широкий размах, большие масштабы
Улахан, хоннохтоох тутуу бара турара харахха тута быраҕыллар. «ХС»
Саха сирин соҕуруу өттүн умнар эмиэ сатаммат. Ол сиргэ хайдахтаах курдук киэҥ хоннохтоох үлэ бара турарый! «Кыым»
△ Атыттартан уһулуччу дьоҕурдаах, кыахтаах. ☉ Выделяющийся среди подобных себе незаурядными способностями
Мэхээлэ, таһыттан көрдөххө, туттара-хаптара бытааҥҥа дылы. Ол гынан баран бэрт хоннохтоох охсооччу. Л. Попов
Платон Алексеевич Ойуунускай киэҥ хоннохтоох бэйээт этэ. Н. Заболоцкай
Н. З. Чукров — аныгы хоннохтоох, үрдүк култууралаах салайааччы. ЯАМ ҮүСС
2. Биир тэҥ сиэлэн, ыраахха диэри барар кыахтаах (ат туһунан). ☉ Преодолевающий размеренной рысью значительное расстояние (о лошади)
Кудуххай хоннохтоох сылгы буолла. П. Ойуунускай
Иһиччит оҕонньор ат сыарҕатыгар олорботоҕо ыраатта, оттон маннык куду хоннохтоох атынан олох да айанныы илик. Тулхадыйбат д.