аат., калька. Бэйэтин эрэ иннин саныыр, бэйэмсэх киһи. ☉ Человек, который заботится только о себе, своём благополучии, шкурник
Хата, кырдьыгы баран эттэххэ, кини бэйэтэ кимнээҕэр ордук тириимсэх. Н. Заболоцкай

икки диэнтэн кэр
ахс. аат. Иккис кылаас. Иккис уруок.  Иккис мэндиэмэҥҥэ бэрт боччумнаахтык туттан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Үлэ иккис күнэ эмиэ улахан күүрүүлээхтик барда. М. Доҕордуурап
♦ Иккис төрөөбүт дойдута калька - ким эмэ атын сиргэ тиийэн уһуннук үлэлээн, олохсуйан дьиҥнээх төрөөбүт дойдутун курдук саныыр сирэ. ☉ Вторая родина
Онтон ыла Саха сирэ кини иккис төрөөбүт дойдутунан буолбута. «ХС». Иккис тыына киирэр калька - күүһэ эстэн, мөлтөөн иһэн, эмискэ кэҥээн, эрчимирэн кэлэр. ☉ Появляется (открывается) второе дыхание у кого-л.
Кыргыылаах [ат] сир ортотун ааһыыта хайаан да эбиэхтээх, ити бириэмэҕэ иккис тыын киирэр этэ. «Чолбон». Иккис уоһунан - атын өттүнэн, атын өттүттэн. ☉ С другой стороны (букв. второй губой)
Биир уоскунан махтанаҕын, оттон иккис уоскунан киһи маанытынкүндүтүн, кэһиитин ылбаккын! «ХС»

ыскамыайка диэн курдук
Симон олбуорун таһынааҕы ыскаамыйаҕа, хаһыат тэлгээн баран, кинигэ ааҕа олороро. Л. Попов
Биһиги таһырдьа бырдаҥалаһан тахсан, лис курдук ыарахан ыскаамыйалары икки өттүттэн тута-тута, көрүдүөргэ таспыппыт. П. Аввакумов
Дьон саамылаһарын кэтэһэ таарыйа биир аҕам киһилиин соҕуруокка таһыгар ыскаамыйаҕа олордубут. Күрүлгэн
♦ Оскуола (үөрэнээччи) ыскаамы- йатыттан калька. — оскуолаҕа үөрэнэр саҕаттан. ☉ Со школьной скамьи
Гражданин хаачыстыбаларын, патриоту иитии биһиэхэ оскуола ыскаамыйатыттан саҕаланар. Л. Брежнев (тылб.). Суут ыскаамыйатыгар олор калька. — ханнык эмэ дьыалаҕа сууттанааччы быһыытынан түбэс. ☉ Оказаться на скамье подсудимых
Ити урдустар барыта биир тыһыынча солкуобайтан тахсалаах араас табаары уораннар, сэбиэскэй суут ыскаамыйатыгар олорбуттара. В. Ойуурускай
Дьиэ кэргэн куһаҕан эйгэтигэр улаатар оҕолор бука бары сокуону кэһэн, суут ыскаамыйатыгар олоруохтара диэн этэр сыыһа. ОАП ИиЭУО

аат., кэпс. Кир. ☉ Грязь
Лука …… кирээһиттэн килэрийэн көстөр буолбут саппыйаан кумараанньыгы …… Ананийга уунна. М. Доҕордуурап
Ардах кэмигэр Оройуоммут киинигэр …… Тула кирээс, обоччо. Р. Баҕатаайыскай
Сайыҥҥы ис ыарыытын микробтара үксүгэр кирээскэ уйаланаллар. БСА КСДь
♦ Кирээскэ тэбис калька — атаҕастаа, сиргэ-буорга тэбис, киртит. ☉ Втаптывать в грязь, чернить
Киэҥ Европа Кэрэтин, үтүөтүн Кирээскэ тэпсибит Гитлер сидьиҥ. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Сууйуллубут эбэтэр кумаламмыт таҥаһы өтүүгүнэн көннөр. ☉ Утюжить, гладить утюгом (стиранную или мятую одежду)
Эмиэ сүпсүк буолла: остуолу тартылар, таҥаһы өтүүктээтилэр. Н. Габышев
Кыра балыстарым үрүҥ баартыктарын Киэһэлик ийэкэм өтүүктээн эрдэҕэ. Чэчир-76
2. көсп., калька. Өстөөх позицияларын (окуопаларын, траншеяларын) тааҥканан уһаты-туора тэбистэр. ☉ «Утюжить» позиции врага танками
Кинилэр [тааҥкалар], уҥуоргу кытылга ойутан тахсаат, өстөөх траншеяларын уһатытуора «өтүүктээбиттэрэ». «Кыым»

тылбаастаа диэнтэн хай
аата. Улуу поэт бу гениальнай айымньытын тылбаастааһын — улуу дьоҕуру, киэҥ билиини эрэйэр, үгүс күчүмэҕэйдээх, сүҥкэн эппиэттээх уонна бочуоттаах үлэ. Софр. Данилов
Калька диэн — атын омук тылыгар баар өйдөбүлү төрөөбүт тыл тылларынан үтүгүннэрэн тылбаастааһын. ЧМА СТСАКҮө
Эдэр поэт саха суруйааччыларын айымньыларын тылбаастааһыҥҥа утумнаахтык үлэлээн эрэр. «Кыым»

сов. и несов. что 1. (снимать копию) калькалаа; 2. лингв, кальката оҥор.

ыллаа диэнтэн атын туһ. Ахсаанын ситэрэ, Ырыалар ылламмыттара. Суорун Омоллоон
Эн чиэскэр бу ырыа ылланна. Эллэй
Бастаан манна ылламмыта Ойуунускай гимн ырыата. С. Данилов
Биһиги ааппыт ааттаннын, Поэттарынан ылланнын! Дьуон Дьаҥылы
♦ Ырыата ылланна калька — тугу да гынар кыаҕа суох буолла, кэһэйэр буолла. ☉ соотв. его песенка спета
Ну всё! Айдар ырыата ылланна. Кэһэйдэҕинэ киэбирбэт буоллун. Н. Лугинов
Аны кэлэн мин киһи буолбаппын. Ырыам ылламмыт, тойугум туойуллубут киһибин. И. Никифоров
Ас-таҥас дэлэйдин, сыана чэпчээтин, оччоҕо эһиги баҕас ырыаҕыт ылланар. «ХС»

I
дьүһ. туохт. Этэ-сиинэ суох, олус ырыган, дьүдьэх буол. ☉ Быть чрезмерно худым, тощим, костлявым
Ырайа дьүдьэйбит Ырыган ыт оҕото Уулуссаҕа муммутун Уйадыйа көрбүт Эһэ оҕото эрэйдээх …… Дьоҕус уйатыгар Дьукаах ылбыт. «ХС»
♦ Ырайар ыт сөбүлээб. — харса-хабыра суох, сиэр-майгы диэни билиммэт, аһынары-харыһыйары билбэт, кэрээниттэн тахсыбыт киһи. ☉ Очень жестокий, безжалостный человек, сущий пёс (букв. тощая собака)
«Ырайар ыт ити буоллаҕа буолуо», — дии санаата кини [Левинсон — кырасыабай эписиэри]. А. Фадеев (тылб.)
Ардыгар кулут дьон дьиҥигэр — Адьас ырайар ыттар: Таһыырдаах тойону кинилэр Эбии күүскэ таптыыллар. Н. Некрасов (тылб.)
ср. др.-тюрк. ар, алт. ары ‘уставать, утомляться; тощать, худеть’
II
аат.
1. Христианскай итэҕэл үөрэҕинэн айыыта-харата суох киһи өллөҕүнэ, дууһата үйэ-саас тухары дьоллоох олоҕу олорор Үөһээ дойдута. ☉ Место, где, по христианским религиозным представлениям, души умерших праведников пребывают в вечном блаженстве, рай. Ойуун ойоҕо ырайга тахсар, аҕабыыт ойоҕо аакка түһэр (өс хоһ.)
Адам эрэйдээх Еваны эккирэтэн ырайтан маппыта, бүтүн айбыт таҥара сокуонун умнубута. П. Ойуунускай
Хартыына ортотугар Христос дьону айыыларынан-хараларынан көрөн ырайга уонна аакка атаартыыр. Далан
2. кэпс. Кыһалҕата суох, нус-хас, дьоллоох олох. ☉ Прекрасные условия, обстановка для спокойной, счастливой жизни, рай
Сахам сирэ — миэхэ ырай. В. Гольдеров
Онно оҕо олоҕор Дьиҥнээх ырай көрсүбүтэ, Ардыгар «мэник-чолоҕор» Аатырара сүппүтэ. «ХС»
◊ Сирдээҕи ырай калька. — ырайга тэҥнээх олус кэрэ сир-дойду. ☉ Необыкновенно красивое место, где можно счастливо и безмятежно жить, земной рай
Мин бу сирдээҕи ырайга туран аан дойдуга саамай кытаанах килиимэттээх Сахам сирин ахтабын. Далан
[Шевченко] «Түүл» диэн …… поэматыгар, буржуазнай суруйааччылар сирдээҕи ырайынан ааттаабыт Украиналарыгар утары туруоран, дьиҥнээх Украина киһи сүрэҕин-быарын уйадытар ынырык хартыынатын ойуулаабыта. Софр. Данилов. Ырай дойдута калька. — дьол-соргу тосхойор сирэ-уота. ☉ Рай земной, обетованная земля
Улам-улам дууһабар, сүрэхпэр чэпчэки-чэпчэки буолла — туох да омуна суох ырай дойдутугар үктэнэн эрэрдии сананным. «ХС». Ырай олоҕо калька. — кыһалҕата суох, дьоллоох олох. ☉ Счастливая, безмятежная, райская жизнь
Уруккуга холуйдахха, ырай олоҕо саҕаланна. Н. Босиков
Оччолорго дьадаҥы киһиэхэ ырай олоҕо тиксибэтэҕэ. «ХС»
Кэргэнин, оҕотун, дьонун ортотугар ахтылҕанын таһааран, уоппускалара диэн ырай олоҕо буоларын этинэн-хаанынан саҥардыы билэн эрэр. «Чолбон»

1. аат. Бороҥ өҥнөөх дьиэ таһыттан арахпат кыра чыычаах. ☉ Маленькая птичка с серо-темным оперением, воробей
   Барабыайдар амынньыарга саһар буоллахтарына, тымныы эбэтэр силлиэ түһүөн биттэнэллэр. ДьСИи
   Булчуттар сыарҕа атынан кэлэн истэхтэринэ, соҕотох барабыай сыарҕалаах ат иннигэр түһэн айаннаһан испит. И. Сосин
   Аан бастаан түннүккүн аһа баттаан, барабыайдар этиһэн-айдаарсан чыыбырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Барабыай, барабыайга сыһыаннаах. ☉ Воробьиный. Барабыай уйата
   ♦ Ытыллыбыт барабыай калька – олоххо эриллибит, уопуттаах киһи. ☉ Опытный, бывалый человек, стреляный воробей
   Ити туһунан Михаил Ивановичка биир ыйдааҕыта эппиттэрэ буоллар, кини кыыһырыа этэ: «Мин оннук акаары буолбатахпын. Мин ытыллыбыт барабыайбын. Билэ-билэ киирэн биэрэн бэрт!» – диэх этэ. Н. Лугинов