кандалы.

прил.: заклятый враг кыр өстөөх. . заковать сов., заковывать несов. 1. что (соединить ковкой) таптай, ыпсара таптай, ыпсар; 2. кого (в кандалы и т. п.) хандалылаа, хам кэлгий, хам туттар; 3. что, перен. (заморозить) хам ыл, хам тоҥор.

туохт. Тимири кэтэрт, тимиринэн бүрүй, тимирдэ сыһыар, тимиринэн туттар. ☉ Оковывать что-л. железом; заковать в железные кандалы
Мутук уоттаан Хатырык отуулаабыта: Хара хаанынан ытатан, Хандалы тимирдээбитэ, Хараҥа хаайыылаабыта. С. Зверев
Ол иһин кинини тимирдээннэр, Сибииргэ ыыппыттара. Эллэй

1. сыап; железная цепь тимир сыап; 2. цепи мн. (кандалы) сыап, хандалы; 3. цепи мн. перен. (то, что сковывает свободу, волю) сыап, кыаһы; 4. (ряд, вереница) сыап, субурҕа; горная цепь хайа субурҕата; цепь озёр субурҕа күөллэр; 5. перен. (последовательный ряд чего-л.) ситим, салҕаһыы; цепь событий событиелар быстыбат ситимнэрэ; 6. (устройство) сыап; электрическая цепь электрическэй сыап.

аат., эргэр. Хаайыылаахха бэгэччэктэригэр уонна бэрбээкэйдэригэр кэтэрдиллэр тимир тиэрбэстэрдээх модьу тимир сыап, кыаһы. ☉ Кандалы, оковы
Тыыннаах ордубут эр дьон хандалы кэтэн кулут буолбуттара. П. Ойуунускай
Хаайыылаах илиитигэр-атаҕар хандалы сыаптара халыргыыллар. С. Никифоров
Түрмэттэн түрмэҕэ хандалы халыргыыр, Түүннэри-күннэри дьон көхсө хардыргыыр. «ХС»

туохт., эргэр. Хандалыта кэтэрт, хандалыга кыаһылаа. ☉ Заковать, посадить в кандалы
Сууттаммыттары хандалылаан баран, Орто Азия кумах куйаарынан Красноводскайга аҕалбыттар. В. Протодьяконов
Сонно Анучин бирикээһинэн хаайыылааҕы [К.Г. Неустроевы] атаҕын, илиитин хандалылаан кэбиспиттэр. П. Филиппов
Таҥара кулутун төттөрү хандалылаан аҕалбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)

сов. 1. что (выковать) оҕус, уһанан оҥор; сковать топор сүгэтэ оҕус; 2. что (соединить ковкой) таптайан холботолоо, холботолоо; сковать звенья цепи сыап сүһүөхтэрин таптайан холботолоо; 3. кого-что, перен. (сблизить, сплотить) ыксары ходбоо, ыга түм; дружба накрепко сковала их доҕордоһуу кинилэри ыга түммүтэ; 4. кого-что (надеть кандалы, оковы) хандалылаа, боҕус; 5. кого-что, перен. боҕус, кыаһылаа, буомнаа; страх сковал её движения куттала кини хамсыыр кыаҕын бохсубута; 6. что, перен. (покрыть льдом) эпсэри тоҥор, ыбылы тоҥор, боҕус; мороз сковал реку тымныы өрүһү бохсубут.

аат., эргэр.
1. миф. Биллибэт күүс, үөһэттэн быраҕан киһиэхэ буортуну, куһаҕаны оҥорор туох эрэ. ☉ Что-л., подбрасываемое сверхъестественными существами человеку сверху и причиняющее ему вред
[Таҥара — икки атахтаахха:] «Ол буоллаҕына, Үөскүөҥ эрэ буоллар үөскээ: Өрүһүлтэтэ суох Үрүт үрдүгэр Үйэ аайы үөскүү тур, үксүү тур, Үтүөҕүн көрүллүө», — диэн, Түстээн көнчүө бырахта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ойуун «Дьэ оччоҕо Өлөр Өлүү Кылыһын таһааран да көрүүм, үтүөтүн көрүллүө» диэн көнчүө быраҕар уонна таһааран биэрэр. Далан
2. Тугу эмэ гынарга мэһэй, моһуок. ☉ Что-л., мешающее осуществлению чего-л., преграда, помеха. Убайа кэнниттэн алҕаан хаалла, «Илин өттүҥ ибирэ суох буоллун, кэлин өттүҥ көнчүөтэ суох буоллун!» ПЭК ОНЛЯ I
ср. бур. гэнжэ ‘цепь, кандалы, оковы’

туохт.
1. Киһини эбэтэр сүөһүнү атахтарын холбуу баайан хамсаабат эбэтэр ыраах барбат оҥор. ☉ Связать ноги человеку, чтобы обездвижить, или скотине, чтобы ограничить свободу передвижения
Кээрэкээн ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Ынах ыанарыгар тэбиэлэнэрин иһин атахтарын кыаһылаары, быа ыла кыһыҥҥы хотонноругар барар. Н. Якутскай
Ыт уола, мин атахпын кыаһылыы тураҕын буолбат дуо! Акаарыа, Манчаары атаҕын баай! Софр. Данилов
△ эргэр. Тимир сыабы, хандалыны кэтэрт (хол., хаайылаахха). ☉ Сковать железными цепями, заковать в кандалы (напр., узника, каторжника)
Константин дьону аҥаардас кымньыынан таһыйан, сыабынан кыаһылаан уонна буруйдаан өлөрөн эрэ бас бэриннэрэр кыаллыбатын өйдүүрэ. КФП БАаДИ
2. көсп. Тугу эмэ гынаргын боҕус, буомнаа, көҥүлгүн тууй, адаҕа, мэһэй буол. ☉ Сковывать, лишать свободы, связывать по рукам и ногам
Максим илиитин-атаҕын кыаһылаабыт кэнэн санаа оргууй төлөрүйэн, улам холкутуйан истэ. Н. Лугинов
Олох эрэйэ-кыһалҕата, тиийиммэт-түгэммэт буолуу кинини хам кыаһылаабыта. И. Федосеев
Өстөөх биһигини сэриилээн буулдьа, миинэ ардаҕынан типтэрэн, инники диэки хамсаппат гына кыаһылаата. Н. Кондаков

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»