гл
албаһырар, киитэрэйдиир

сущ
(ж. р.)
албаһырыы, киитэрэйдээһин

аат. Тугу эмэ бэйэ туһатыгар эргитии, ханнык эмэ албаһы туттуу. ☉ Хитрость, уловка
Юра …… аһаҕас дууһалааҕа, киитэрэйдээһини, халбаҥнааһыны сатаабат киһи этэ. ГЮА СК
Киитэрэйдээһин [биэлсэр буолан кубулунуу] табыллыбыта. «ХС»

туохт., эргэр. Кэнники аахсар курдук гына ким эмэ буру йун тиһэн, ааҕан ис. ☉ Вести счёт чьим-л. грехам, чтобы потом рассчитаться
Норуот өстөөхтөрө, төһө да кистэнэ-сабына, киитэрэйдии сатааҥ. Ону биһиги син биир арыйар, буруйгутун муунталыыр, айыыгытын арсыынныыр кыахтаахпыт. Г. Борисов
[Күн ыраахтааҕы Суут Балаакырга:] Эн ол-бу буруйуҥ-айыыҥ элбээн эрэр. Ити ни барытын муунталаан баскын бы лаахыга уурдарыам. ҮҮА

туохт. Киитэрэйдээн, араас ньыманы туттан уустук балаһыанньаттан таҕыс; сатабылгынан, булугас өйгүнэн тугу эмэни бэйэҥ туһаҕар быһаар. ☉ Своей находчивостью, хитростью, изворотливостью выходить из трудного положения; хитрить, изощряться в чем-л.
Хата, бэркэ албаһыран бэйэни биллэриллибэтэ, онтон атын өлүү буолуо этэ. Д. Таас
Оҕо хараҕа кыраҕы, ону хайдах да албаһыран албынныаҥ суоҕа. Софр. Данилов
Эн бииргэ төрөөбүт убайыҥ Николай, кини аҕата Егор Егорович эйигин бэйэлэригэр тардаары араастаан албаһырыахтара. С. Ефремов

туохт. Ис дьиҥ санааҕынан буолбакка, киитэрэйдээ, кубулун, тугу эмэ гын. ☉ Притворяться, хитрить, напускать на себя
Араас минньигэс мүөттээх тылынан албыдыйан, кини аҕатын баайын-дуолун, дьиэтин-уотун барытын бэйэтин аатыгар суруйтарбыт. Софр. Данилов
Анараа дьон: «Эн өссө үчүгэйдик чинчийэн көр, биһиги ыраас этибит», — диэн ойууну ааттастахтарына, албыдыйа сыталларын курдук санаан өссө кыыһырар этэ. Эрилик Эристиин
Коктейльга эҥин ыҥырбыта буолан албыдыйар ис хоһоонноох листовканы тарҕатааччылар бааллара. «ХС»

туохт.
1. Киһини албынныыр албастан, киитэрэйдээ, кубулун. ☉ Быть хитрым, коварным, хитрить, притворяться
Российскай Федерация холуобунай кодексыгар ыйылларынан, оҥорбут дьайыыны толору билинэн кэмсинии буруйу чэпчэтэр. Кубулҕаттанан, куотуна сатааһын буруйу ыаратар. Н. Борисов
2. фольк. Аптан-хомуһуннан. ☉ Обладать силой колдовства, волшебства, даром перевоплощения
Ааһар былыт абынан арчыламмыт …… Кудай илбис Кулаҕайынан Кубулҕаттаммыт Аҕыс садарах моҕой атара тимирин [өндөтөн аартык аанын аста]. П. Ойуунускай
3. сөбүлээб. Албыннанан ханньаҥнаамунньаҥнаа. ☉ Ломаться, кривляться
«Туох буолбут баҕайыгыный, далай акаары, сиринньэҥ дьахтарга дылы кубулҕаттанан түһэҥҥин», — диэн атастара үөхсэллэр. «ХС»

1. даҕ. Ононманан ньымааттаан, үктэтэн бэйэтин сыалын ситиһэр, угаайылаах, үктэтиилээх, киитэрэй. ☉ Достигающий свою цель хитростью, уловками, обманом; хитрый, лукавый
   Генерал-губернатор бэйэтэ наһаа албын-түөкэй, киитэрэй киһи этэ дииллэр. П. Филиппов
   Арассыыйа сирин иһигэр Албын-түөкэй миэрэни Атаҕар туруордуннар диэн Аҕабыыттары анаабыттара. Эрилик Эристиин
   Айахтарга, чуолҕаннарга — Албын-түөкэй аҥаардаах, Нэпман бииһин, үспүкүлээн Дэлэй барбыт эргиэнэ. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Үктэтэн, ньымааттаан, киитэрэйдээн бэйэ сыалын ситиһии; угаайылаах, үктэтиилээх, түөкүн быһыы. ☉ Хитрость, уловка, обман, мошенничество
   Кинитэ суох — бу оҕолуу аһаҕас, ыраас сүрэхтээх, албын-түөкэй диэни билбэтэх сырдык санаалаах киһитэ суох — мин бу дойдуга хайдах олоруохпун, үлэлиэхпин санаам хоппот. Софр. Данилов

1. Кими эмэ кэтэҕиттэн ыл. ☉ Брать, хватать кого-л. сзади за шею, нападать сзади (о зверях)
   Бэдэр сиэмэх бэрт сэрэх: сонордоһо сатаабат, Сойуолаһа соруммат — Кэтээн туран кэтэхтиир, Саһан баран хаалдьыктыыр. С. Васильев
2. Атах таҥаһыгар кэтэхтэ олорт, бэргэһэҕэ кэтэҕи тик. ☉ Пришивать задник (к обуви, шапке).
3. Ким, туох эмэ кэлин (улаҕа, уҥуоргу) өттүн былдьаа. ☉ Быть, оказаться сзади (с тыловой стороны) кого-л.
   Үрүҥ ньыкаа даамкаҕа тахсаары да хараҕы ылар бириэмэтигэр харалар …… сиэртибэлээн баран, даамканы кэтэхтээн тэҥнэһэллэр. НСС ОоО
4. көсп. Көнөтүнэн өйдөөбөккө, эргитэн, киитэрэйдии сатаа. ☉ Воспринимать сказанное не прямо, а подозревать какие-л. подвохи, задние мысли; хитрить, иметь задние мысли, проявлять коварство
   Эн тоҕо нарын итэҕэлгин Киһиэхэ барытыгар аныыгын Кэтэхтиир туһунан санаабакка? Н. Харлампьева
   Көр, Тархаевыҥ ити да буоллар киһи киһитэ ээ. Бэрэбиэркэлии кэлэ сылдьар диэн кэтэхтээбэт буоллаҕа, хата үөрэ-көтө көрсөр. В. Ойуурускай
   Киһи диэн дьиибэ даҕаны, мээр кэтэхтээн өйдүү сатыыр. «ХС»
5. Киһи тылыгар киириммэт буол, өһөс. ☉ Не слушаться, перечить, упрямиться
   Хайа, туох буолан кэтэхтээтиҥ. ПЭК СЯЯ

эгили-бугулу (эгилини-бугулуну) билбэт — киитэрэйдиир, кубулунар диэни билбэт, барытын көнөтүнэн ылынар. ☉ Не умеющий хитрить, прямой, открытый
Куһаҕан саҥнаахтар куһаҕаны сатыыллар. Оттон кини сүрэҕэ эгили-бугулу билбэт. А. Сыромятникова
Ол-бу албыны-көлдьүнү, эгилини-бугулуну билбэт ыраас дууһалаах оҕо киһи сиэринэн, туох баарын бүтүннүүтүн кырдьыгынан, аһаҕастык кэпсээтэ. Софр. Данилов
Суруйааччы оччотооҕу эбэҥки олоҕун быһыытын, психологиятын, кини ол-бу киитэрэһи, эгили-бугулу билбэт оҕолуу ыраас сүрэҕин, көнөтүн толору биэрбитэ. Н. Заболоцкай. Эгилэ-бугула (эгилитэ-бугулута) суох — туох да кубулдьутуута суох, хайдах баарынан, көнөтүк (хол., эт). ☉ Не прибегая к намёкам, уловкам, без обиняков, прямо (напр., говорить)
Дьахтары кытта үлэлиир эрэйэ бу ээ! Эр киһи буоллар, санаабыккын ол-бу эгилитэ-бугулута суох уун-утары этэн кэбиһиэх этиҥ. Софр. Данилов
Эгилэбугула суох, туруору оннук биллэрдилэр. Ф. Софронов
Кини [этии] элбэх түгэҥҥэ сыһыаннаах уонна наадалаах санааны эгилэ-бугула суох, кылгастык этэр, мэлдьи туттуллар уонна өс хоһооно, тыл домоҕо буолар. «ББ». Эгилэ-бугула (эгилитэ-бугулута) суох киһи — хайдах баарынан, көнөтүнэн сылдьар киһи. ☉ Бесхитростный, прямодушный человек
Ыстапаан бэйэтэ бэрт көнө, сымнаҕас, туох да эгили-бугулу санаата суох киһи. А. Софронов
Хорсун-хоодуот, куруутун кырдьык иһин турар, туох да эгилэ-бугула суох мас хайдыбытын курдук көнө майгылаах киһи этэ. «ХС»