кровожадный, хищный.

1) уст. кровожадный (эпитет боевого холодного оружия); илбистээх батас кровожадная пальма (старинное боевое холодное оружие); 2) обладающий особой силой внушения (напр. о шамане, певце-сказителе); проникновенный (о речи, песне).

уст. миф. делать кровожадным (напр. боевое холодное оружие).

1) уст. миф. быть кровожадным (напр. о боевом холодном оружии); 2) перен. быть, казаться одержимым сверхъестественной силой (напр. о шаманах, знаменитых сказителях-певцах).

1. 1. аат. Ардай аһыылаах, кырыктаах улахан сиэмэх кыыл. ☉ Большой хищный зверь, хищник
      Мин билэбин: кыыл адьырҕата Күөнтэспэккэ бэриммэтин, Хара тыа түргэн атахтааҕа Сырата суох ситтэрбэтин. С. Данилов
      Бука, арҕах хастыбакка сылдьар сырҕан адьырҕата буолуо диэн сэрэйэбит. Болот Боотур
2. көсп. Кырыктаах, өстөөх, хаанымсах биистэр, дьоннор (үксүгэр сэриитимсийэр, сэриини күөртүүр реакция туһунан). ☉ Крайне враждебные, кровожадные силы (обычно о реакционных силах, враждебных миру)
   Адьырҕа омугу адьырҕаҕа Анньан биэрэн баран, Алдьархай таҕыстаҕына Аһаах мастан Астаан аһыыр Адьынаттаах эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мин бардым: Аан дойду хаанымсах адьырҕатын Ахсатан, арҕаҕын иһигэр Атаранан хараҕалыы анньыһа. С. Васильев
   Аска наар иҥсэлээҕиҥ Адьырҕа хааннанар, Айыы да бэйэлээҕи Аһынар уурайар. К. Кулиев (тылб.)
3. даҕ. суолт.
4. Сиэмэх, ардай аһыылаах (харамай, кыыл). ☉ Хищный, кровожадный. Адьырҕа кыыл. Адьырҕа эһэ. Адьырҕа балык.
   □ Икки адьырҕа эһэ биир арҕахха кыстаабат (өс хоһ.)
   Адьырҕа балык обургу муҥха үрдүнэн түһэн, дириҥ далайга аҕыйахта көстөн хаалла. Доҕордоһуу т. Билэр инигит, эһэлэр Адьырҕа кыылга киирсэллэр: Тыҥырахтаахтар, тиистээхтэр, Олус сиэмэх идэлээхтэр. С. Данилов
   Биһиги норуокка сордоҥу олус сиэмэх, адьырҕа балык курдук өйдөбүл баар. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Кырыктаах, өстөөх; хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Хищный; кровожадный; крайне враждебный (о людях воинственной реакции)
   Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Ону баара адьырҕа өстөөхтөрө Араардахтара абаккатыан! Эллэй
   Коля бүгүн аан бастаан адьырҕа дьон ортотугар тыл этиэхтээх. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. эргэр. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах, хааҥҥа курдаттыы тартарар (үксүгэр кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие); имеющий страсть к убийству, к резне
Оннооҕор буолуох бухатыырдарга илбистээх илиилэммит киһибин. Саха фольк. Хайа, тэбиик мохсоҕоллорум, Илбистээх биилээхтэргит санаалара көнньүөрэн, Оботтоох уһуктаахтаргыт утахтара ханан кэллэ дуо? И. Гоголев
Бөрө бөтүҥнэр маннык айылаах илбистээх сэрии сэбэ кинилэр эттэригэр-хааннарыгар ананан оҥоһуллан эрэрин билбэттэр. «Чолбон»
2. Киһини абылыыр күүстээх; дириҥ иэйиилээх, долгутуулаах, ылыннарыылаах, курдаттыы тардар (тыл, ырыа туһунан). ☉ Обладающий особой силой внушения, способностью зачаровывать (напр., шаман, певец-сказитель); проникновенный (о речи, песне)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Бу ырыа чиҥ хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах этэ. П. Ойуунускай
Саха тыла - наһаа баай, күүстээх, били этэргэ дылы, кырдьык да имэҥнээх, илбистээх тыл. Күннүк Уурастыырап
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларын төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри... Суорун Омоллоон
Ол эрээри оҕонньор ити бүрэ тас көрүҥэр холооно суох киһини итэҕэтэр сүлүһүннээх тыллаах, илбистээх биллэр ойуун этэ. С. Курилов (тылб.)

даҕ.
1. Адьырҕа, сиэмэх. ☉ Питающийся животной пищей, хищный
Хаанымсах хахайдыы халыйар Тааҥканан туолара киэҥ сыһыы. Эллэй
Хаанымсах суордуу Хайыта тыытаары Арҕаа дойду адьырҕата, Айан суолун түөкүнэ Сэриитин киллэрдэ. С. Васильев
Куоска утуктуу сылдьар сирэйэ тута хаанымсах, анаҕастаах кыыл сэбэрэтигэр уларыйа түстэ. Г. Николаева (тылб.)
△ Киһи хаанын уулуур (үөнкөйүүр). ☉ Кровососущий (о насекомых)
Оҥоойу чахчы хаанымсах, оботтоох-солоҥноох ыама диэтэҕиҥ. АВ СҮү
Хаанымсах бырдах харааннаатаҕына дьону да, ыттары да, табаны да сүгүннээбэт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. көсп. Сэриилэһэр, өлөрөр-өһөрөр өйдөөх-санаалаах. ☉ Жаждущий кровопролития, кровожадный
Муостанан туораан истэхтэринэ, хаанымсах хара дьайдар саба түһэннэр, кыа хаанын тохпуттара. Суорун Омоллоон
Хорсун хомсомуоллар кыракый этэрээттэрэ хаанымсах бандьыыттары утары харса суох уоттаах охсуһууга киирбитэ. А. Сыромятникова
Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров

аат.
1. Киһи, сүөһү айаҕын икки өттүнэн үөһээ, аллараа уостара силбэһэр сирдэрэ. ☉ Угол рта
Бөрөм сыылан, улам чугаһаан истэ. Ырдьыгыныыр, икки дьабадьытынан аһыыта килэҥниир. Болот Боотур
Сүөдэр Бэһиэлэйэп аҥаардыы дьабадьытын ыртах гыннара-гыннара саҥаран дьабдьыгыратар. Амма Аччыгыйа
Отоойко икки дьабадьытынан ньалҕарыйбыт сыаны туора-мааны соттор, илиитин этэрбэһин оһугар ньыхханар. Л. Габышев
2. Туох эмэ аһаҕас икки ойоҕос өттө, ойоҕос кырыыта. ☉ Две противоположные стороны (какого-л. отверстия, прохода)
Дьабадьыта көтүллүбүт көмүлүөк, ол салгыытыгар ас астыыр оһох уонна атаҕа тостубут төгүрүк остуол кэм даҕаны дьиэ мала буолан тураллар. Д. Таас
[Үрүҥ эһэттэн куттанан] аан дьабадьытыгар биирдэспит сүгэлээх, биирдэспит быһахтаах турабыт, сүрэхпит айахпытыгар тахсыах курдук. И. Федосеев
Эмиэ аа-дьуо ойбонун сүүрдээтэ, куйуурун бэлэмнээтэ, түөрэйин ойбон дьабадьытыгар хам үктээтэ, маҥкытын күнү батыһыннара эргитэн куодьаҥныы-иэдьэҥнии турда. И. Никифоров
♦ Дьабадьыта ыпсыбат көр уоһа ыпсыбат
Ыллыыр дьону көрө-көрө Дьаакып дьабадьыта ыпсыбат. Эрилик Эристиин. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) - хааҥҥа хараҥарар, өлөрөрөһөрөр саҥнаах. ☉ Жаждущий крови, кровожадный
Кини [киһи аймах] таҥнары дьалкыллыытын хараҥа чөҥөрөлөрүгэр Гитлер, Геббельс, Гиммлер курдук хаан дьабадьылаахтарынан, хара дьайдаахтарынан орҕостор кырыыстаах эбит буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
Ээ, ыттар, хааннаах дьабадьылар, бу алдьархай тахсыбытыгар, хаан тохтубутугар үөрэн сэргэҥнэһэ олорор дьон, эһиги, күҥҥүт бүгүн эрэ, сарсын син бассабыык кыайыа. Эрилик Эристиин
п.-монг. дьабидьи

1. даҕ.
2. Кыылынан, харамайынан аһылыктанар (кыыллары, көтөрдөрү этэргэ). ☉ Хищный (о зверях)
   Тыа сиэмэх адьырҕаларыттан биир сүдүлэрэ бөрө. Я. Семёнов
   Сылгы чыычааҕа сиэмэх көтөрдөртөн дурдахахха оҥостоору, үксүн дьонноох сиргэ уйа туттара. И. Федосеев
   Кыра сиэмэх кыыллартан саамай адьырҕалара, быһыйдара, сымсалара уонна сыаналаахтара киис. «ХС»
3. көсп. Олус иҥсэлээх, барытын апчарыйар эрэ санаалаах. ☉ Жадный, полный стремления овладеть кем-чем-л., хищный (о человеке)
   Сиэмэх куолай кулаактан Сирбит бэрдин былдьыаҕыҥ! Эллэй
   Алаас муҥунан баайдаах, АлаТорҕон диэн ааттаах Айаҕымсах, сиэмэх бэрдэ Алааһыгар ыаллаах этэ. П. Дмитриев
   Хайдах эрэ кинини ымсыы-түөкэй, сиэмэх буолуо диэх санаам кэлэр. «ХС»
4. Өлөрөр-өһөрөр санаалаах, хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Жаждущий крови, кровожадный; агрессивный
   Сүрдээх сиэмэх ойуун дииллэр. Болот Боотур
   Гитлер сиэмэх бииһин сиппийиигэ Кини [саха норуота] силгэтэ ситтэ. Эллэй
   [Котенко] өлүгүн кутааҕа укпуттар, Өһүөннээх ол сиэмэх түөкүттэр. И. Федосеев
   Сиэмэх буулдьалар ыйылаһа түһээттэрин кытта, Егоров эмискэ ханна да барбытын билбэккэ хаалар. «ХС»
5. аат суолт. Кыылынан, харамайынан аһылыктанар кыыл. ☉ Хищник
   Быйыл уопсайа оройуон үрдүнэн түөрт уон сэттэ сиэмэх бултанна. «Кыым»
   Бандеров булдун сиэмэх тыыппат, кутуйах үргээбэт. «Кыым»
   ср. телеут. йимэк ‘обжорство’

1. даҕ., кэпс.
2. Быстаран сылдьар, наһаа аччык (хол., бөрө, эһэ, ыт туһунан). ☉ Голодный (напр., о волке, медведе, собаке)
   Торҕон ыт кутуругунан оонньуур (өс хоһ.). Торҕон бөрө буоллаҕа: тыҥыраҕын наһаа таһаарар эбит. Болот Боотур
   Торҕон эһэ Уҕараабат уорун-кылынын Кини эрэ кырыымпата Сыһытара үһү. С. Данилов
3. көсп. Хаанымсах, өлөрөр-өһөрөр санаалаах; олус баттыгастаах, былдьыырталыыр саҥнаах. ☉ Кровожадный, жестокий, беспощадный
   Хаһан да ирбэт тоҥ ииҥҥэ Торҕон өстөөҕү дьуоҕардыах! Эллэй
   Баҕарбыт баайдарым бассыабай эбиттэр, Туттубут тойотторум торҕон эбиттэр. Суорун Омоллоон
   Тойон абаҕам, Чоочо баай торҕон, …… Баттал бөҕөтө барҕаран, Таҥнары дьапсыйдаҕыан! С. Зверев
   Кинилэр үрдүлэринэн торҕон буулдьа ыйылыыр. И. Петров
4. көсп. Уһуннук бара турар; курдаттыыр (суол, баас туһунан). ☉ Долгий, протяжённый (о дороге); сквозной (о ране)
   Биһиги киһибит тоҕус сиринэн торҕон баастанан, …… өлөр курдук дьэ дьүһүннэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Үрэх сүнньүнээҕи торҕон айан суолугар киллэрэн баран, аппын көҥүл ыыттым. С. Федотов
5. аат суолт., сөбүлээб. Иҥсэлээхоботтоох, хаанымсах дьон (киһи). ☉ Ненасытные, жадные, кровожадные люди (человек)
   Тойон убайбын Туора улуус торҕотторо Чокуйан умсардылар быһыылаах, Өлөрөн өрөгөйдөөтүлэр быһыылаах. П. Ядрихинскай
   Өймөкөөн өргө диэри …… араас кэрээннэриттэн тахсыбыт торҕоттор хорҕойор сирдэринэн буола туруо. Н. Заболоцкай
   Туох да диэн эттиннэр торҕоннор — Туолбат маҕалайдаах тойоттор! И. Чаҕылҕан
   ♦ Торҕон уодьуганын тарт (тут) — уодьуганын тарт (тут) диэн курдук (көр уодьуган)
   Тор тэһииҥҥин тутаммын, Торҕон уодьугаҥҥын тардаммын, …… Аанньа саҥнанан Аттаныам суоҕа. П. Ойуунускай
   [Баһылай Бөтүрүөп:] Ким утары көрбүтү торҕон уодьуганын тутаммыт, ат гынан мииниэхпит. П. Ойуунускай
   ср. эвенк. торгон ‘корыстный, жадный; голодный (о звере); хищник (о звере)’