1. послелог, упр. осн. п. помимо, кроме; үлэ кэннэ атын да дьарыктаах кроме работы у него есть и другие интересы; ити кэннэ кроме этого; кини кэннэ кроме него; 2. в роли временного союза когда; после того, как; тогда, когда; утуйбутум кэннэ барбыт он ушёл, когда я уснул; күн тахсыбытын кэннэ айаҥҥа турбуттара они тронулись в путь, когда взошло солнце.

1. другой, иной; чужой; атын дьон другие люди; олох атын хартыына совершенно иная картина; айаҕа атыны туойар , бэйэтэ туспаны оҥорор погов. поёт-то он одно, а делает другое; 2. послелог, упр. исх. п. кроме; киниттэн атын ким да суоҕа кроме него никого не было .

1. особый; иной, другой, отличный || особо; иначе, по-иному, по-другому, отлично от кого-чего-л.; ураты оҕо особый ребёнок; ураты киһи саҥата голос другого человека; адьас ураты амтан совершенно отличный вкус; ураты дьоннор разные люди; ураты ньыма особый метод; ураты тутун = держаться особо, отдельно; 2. послелог, упр. исх. п. кроме, помимо; за исключением; киниттэн ураты ким да суоҕа кроме него никого не было ; биһигиттэн ураты за исключением нас.

предлог с род. п. 1. (кроме) ураты, таһынан; помимо этого итинтэн ураты; помимо зарплаты он получил премиальные кини хамнаһын таһынан бириэмийэ харчытын ылла; 2. (минуя) тутулуга суох, кытыга суох; это совершилось помимо меня ити миигиттэн тутулуга суох буолбута.

аат. Бэйэтин туһатыгар кырдьыгы сымыйа, сымыйаны кырдьык курдук көрдөрөөччү. ☉ Тот, кто считает неправыми всех, кроме самого себя
Айыы-хаан санааларынан ыллаабыппын Атыннык өйдөөччүлэр үксээтилэр, Баһааҕырдар бардам адьынатынан, Балыйааччылар да элбээтилэр. С. Данилов

(ити + гэннэ ) 1. союз 1) соед. и, и также, и затем; кыһын итиэннэ сайын зима и лето; эһэ итиэннэ бөрө медведь и также волк; улэлээтим итиэннэ уөрэнним я работал и учился; 2) противит. но, однако, а; табаҕын былырыын бырахпыта, итиэннэ быйыл эмиэ тардар буолбут в прошлом году он бросил курить, но в этом году опять начал; 2. нареч. ещё, кроме того; итиэннэ тугу кэпсиигин ? что ещё расскажешь?; итиэннэ манныгы учуоттуохха кроме того нужно учесть следующее.

предлог с род. п. 1. (поверх чего-л.) үрдүнэн, таһынан; надеть что-л. сверх рубашки ырбаахы таһынан кэт; 2. (свыше, более) таһынан; работать сверх сил күүһүҥ таһынан үлэлээ; 3. (кроме, помимо) таһынан, үрдүнэн; сверх заработной платы хамнас таһынан; 4. (вопреки чему-л.) таһынан, утары; сверх обыкновения үгэһи таһынан; сверх ожидания күүппүтү утары.

аат., кэпс. Туох баар хамсыыр харамай барыта (үөнтэнкөйүүртэн ураты). ☉ Все, что движется, двигающееся, живые существа (кроме насекомых)
[Эһэ] киҥэ-наара холлон, барыҥныырга барытыгар саба түһүөх курдук дьүһүлэммитэ. И. Федосеев
Икки атах букатын сүрдэнэн иһэр. Сотору бука, барыҥныыры барыыра да буолуо. В. Яковлев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ туһунан дьоһуннаан, чахчылаахтык этэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для выражения субъективного подчёркивания серьёзности и действительности высказываемой мысли (кроме шуток; в самом деле)
Кэскил, оонньооботор кырдьык, мин эйиэхэ өссө төгүл тоһоҕолоон этиэхтээхпин. «ХС»
Оонньооботор кырдьык, оройуон үлэһиттэрэ бачча элбэх холкуостаах көлөһүн күнүн алдьаттылар диэн оройкуомҥа докладной суруйаайаллар? «Чолбон»

1. даҕ. Атыттарга майгыннаабат, туспа, олох атын. ☉ Не такой, как все, особенный
   [Ыстапааҥка — Манчаарыга:] Ураты суолга оҕустарбыт Уһун сордоох диэн Эн баар эбиккин... А. Софронов
   Ураты чаҕылхай халлааҥҥа Ураты күөрэгэй дьурулуо — Урукку буолбатах, ураты. Урсун
   Василий Макарович Бүөккэни одуулаан турда. Ураты киһи, мээнэ оҕо буолбатах. А. Сыромятникова
   Сүөдэр кыра эрдэҕиттэн ураты талааннааҕыттан …… бары сөҕөн барбыттара. «Чолбон»
2. аат суолт. Атыттарга майгыннаабат, ким, туох эмэ чорбойор бэлиэтэ. ☉ Отличительная черта
   Оҕонньор сүөһүлэрин хас биирдиилэрин имэрийтэлиирэ, туох эрэ уратыларын, дьээбэлэрин булан Валерий Ивановичка кэпсиирэ. Л. Попов
   Киһи-киһи уратыта — билигин да таалла илик таабырын. А-ИНА ДьБО
   Тавтология — саха поэзиятын биир суол уһулуччу сайдыбыт уратыта. ВГМ НСПТ
   Туох да уратыта суох уол. Хара көстүүм, хара хаалтыс, маҥан ырбаахы. «ХС»
3. сыһ. суолт. Туспатык, олох атыннык; кимиэхэ, туохха эмэ олох майгыннаабат гына. ☉ Особо, особенно; отлично от кого-чего-л., иначе, по-иному, по-другому
   Итини барытын ураты умсугуйан, аа-дьуо хааман налыччы көрө, иһиллии истэ …… оҕом эдэр уол. Н. Габышев
   Арай харахтара эрэ биир кэм хап-харанан эдэрдик, ураты сэргэхтик көрөллөр. С. Никифоров
   Киһи эрэ «туйахтаах» буолбат. Дьоҥҥо-сэргэҕэ туох эрэ ураты үтүө идэтинэн биллибиткөстүбүт киһи «туйахтаах» аатырар. ЧМА ЭТНББ
   Уолчааммыт ураты байбыт, …… Олорор, быһата, уол дьолго! П. Ершов (тылб.)
4. дьөһ. суолт. Тахсыы түһүгүн салайан «атыннар, (ким, туох эмэ) таһынан, үрдүнэн» диэн суолталанар. ☉ Кроме, помимо, за исключением кого-чего-л.
   Сөдүөттэн ураты бары кыраабыл тутан киирэн от мунньан ньамаластылар. Амма Аччыгыйа
   Катя кубаҕай сирэйигэр дириҥ санаарҕабылтан ураты атын чувство суохха дылы. Н. Лугинов
   Далга мустубут сүөһүнү кэлэн ааҕан көрбүттэрэ, икки сүөһүттэн ураты бары баар курдуктар. Н. Заболоцкай
   Мин аҕыйах сонун кинигэттэн ураты тугу да атыыласпаппын. КНЗ ОО
   ср. др.-тюрк. улаты ‘ещё; другой; кроме, помимо’