несов. кулуттуу ньылаҥнаа.

кулуттаа диэнтэн бэй
туһ. Баай даҕаны, сэниэ даҕаны кулуту бас билээччилэр бэйэлэрин кулуттарын бас бэриннэрэн олоруохтарын, өссө элбэх кулуттаныахтарын баҕараллара. КФП БАаДИ

прил. I. (тяжёлый) кулуттуу, ку-лут; рабский труд кулут үлэтэ; 2. (покорный) кулуттуу, кулут курдук; рабское повиновение кулуттуу бас бэринии.

сыһ. Адьырҕа курдук, сиэмэх бииһин курдук. ☉ Хищнически, по-хищному
Үлэһит күүһү үөскэтии манна [феодализмҥа], кулуттааһын саҕанааҕы курдук, булгуччу сэриилэри кытта сибээһэ суоҕа, адьырҕалыы хорҕомнооһуннаах майгыта суоҕа. ДИМ
Төрөөбүт айылҕабытын адьырҕалыы хадьыктааһын — бу государство интэриэһэ үһү дуо? «ХС»

аат. Кулуту бас билии. ☉ Рабовладельчество
үйэҕэ Арабскай халифакка феодальнай тутул олохтоммута, ол эрээри кулуттааһын тобохторо өссө да өргө диэри хаалбыттара. АЕВ ОҮИ
Биһиги эрабыт иннинэ тыһыынча сыллаахха Египеккэ кулуттааһыннаах тутул букатыннаахтык олохтонон бөҕөргөөбүтэ. КФП БАаДИ

с. 1. (общественный строй) кулуту бас билии (кулуту бас билиилээх общественнай ту ту л); 2. (положение раба) кулуттааһын; 3. перен. кулуттуу бас бэринии.

1. боҕус I диэнтэн хай. аата. Ыт абааһы мин бохсуубуттан босхолонор күннээх буоллаҕына, миигин иккиһин төрөтөөрүҥ. Амма Аччыгыйа
   Буруйу оҥоруу туһунан тыллааһын буруйу оҥорууну утары охсуһууга итиэннэ эрдэттэн бохсууга улахан наадалаах усулуобуйа буолар. СГПТ
   Холуонньа тойоно Бельгия иннигэр Конго кулуттуу тобуктуур кэмигэр Африка буойуна Лумумба буолбута, Бохсуу сыаптарын бурайа турбута. Эллэй
2. Тугу эмэ бохсор, кэлгийэр быа эбэтэр бүөлүүр мэһэй. ☉ Веревка, ремни, которыми связывают кого-что-л., путы; преграда кому-чему-л.. Айах адаҕата, буоһах бохсуута (өс ном.). Бохсуу буолуох туох да суох

м. 1. (обувь) башмак, бачыыҥка; 2. тех. холуокка; тирэх кэтэрдии; # быть под башмаком у кого-л. ким эмэ тилэҕин анныгар буол (толору кулуттуу бас бэринэн сырыт).

даҕ.
1. Оботтоох. ☉ Жадный, алчный
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Дьахтар ыарахан дьылҕата, иҥсэлээх эрин санаатыгар кулуттуу бас бэриниитэ, Ньургуһун ийэтин - Салбардаах сирэйигэр-мөссүөнүгэр бүтүннүүтүгэр дириҥ кутурҕан суолун хаалларбыттар. АҮ
Иҥсэлээх, бэригимсэх быһыы, тунуйаадыстааһын, холуннарыы, итириктээһин эҥин курдуктары утары сорунуулаах охсуһууну ыытыллыахтаах. Л. Брежнев (тылб.)
2. көсп., поэт. Ымсыырар, баҕарар (үксүн харах туһунан). ☉ Жадный, завистливый (обычно о глазах)
Ымсыырар иҥсэлээх харахтан Ол дойду иччитэ харыстыыр. С. Данилов
[Дьахтар] олус дьулугурдук көхсүн көннөрөн, түөһүн мөтөтөн турбахтаата. Таптыыр, барытын биэрэр иҥсэлээх хараҕынан Женяны күлүбүрэччи көрдө. Н. Габышев
Ийэтин иҥсэлээх хараҕын, Илбискэ силлэппит айаҕын Ньургустай күн оонньуур төбөтө Нуурайан, утары көрбөтө. И. Чаҕылҕан
3. көсп. Киһи куйахата күүрүөх исиһиттэн ньириһийэр; иччилээх (саҥа, тыас туһунан). ☉ Захватывающий дух; чувственный, прочувствованный, пронизывающий до мозга костей (голос, звук)
Иччилээх тыллаах, Иҥсэлээх хоһоонноох, Имэҥнээх этиилээх, Ичээн буоларга этитиилээх Эбиккин эбэ, нохоо! А. Софронов
Куйахтаах батаһым Иҥсэлээх тыастарыттан Мэйиим эргийэ илбиһирэ күүркэйэбин. С. Данилов
Дьэспэ [оҕус аата] оннук киэптии, киэбирэ турдаҕына, арай, ол кэмҥэ, аллараа үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕинэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
Ити иҥсэлээх ньиргиэр тойугу икки атахтаах истибэккэ хаалла. Р. Кулаковскай
4. көсп. Хааҥҥа, өлөрөргө баҕалаах (сэрии, кыргыс сэбин туһунан). ☉ Имеющий страсть к убийству, жаждущий крови (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
Оҕонньор хараҕын кырыытынан киһитин [үрүҥ саллаатын] иҥсэлээх быһаҕын көрөн ылла. Софр. Данилов
Кэнниттэн бандьыыттар иҥсэлээх буулдьалара икки өттүнэн сиирэ-халты ыйылаабыттара. А. Сыромятникова
Фашист иҥсэлээх буулдьата кини атаҕын бааһырпыта. «Кыым»
5. көсп. Олус күүстээх, уордаах (тымныы туһунан). ☉ Трескучий, жуткий, пробирающий до костей (мороз)
Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар, Антону тардан ылаары эҕирийэргэ дылы. Т. Сметанин
Оо, тымныы, муустааҕар да иһиттэн иҥсэлээх тымныы, тыбыс-тымныы. А. Сыромятникова
♦ Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) көр ыт II
Батталтан баҕарбыт кулаактар Кыраны сабардаан олооркут. Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин

сов. 1. что (на части) быһа тарт, хайа тарт, хайыта тыыт; разорвать письмо суругу хайыта тыыт; 2. что, перен. быһа көт, көҥү көт; разорвать цепи рабства кулуттааһын сыабын көҥү көт; 3. что (порвать) хайыт, хайыта тарт; платье было разорвано былааччыйа хайдыбыт этэ; 4. кого-что (растерзать) хайыта тыыт, тырыта тыыт; 5. кого-что (взорвать) дэлби тэптэр; 6. что, перен. (прекратить действие чего-л.) быс, тохтот; разорвать дипломатические отношения дипломатическай сыһыаннаһыылары быс.