таһымнаа диэнтэн холб. туһ. Саталлаах, кыайыгас Шахтёр буолаҥҥын, …… Таас оттугу Таһымнаспытыҥ, Хара көмүһү Халытыспытыҥ, Күрэҥ чоҕу Күөрэтиспитиҥ. Р. Баҕатаайыскай

даҕ. Ылыгас, харайа сылдьар. ☉ Вороватый, нечистый на руку
[Соруока] Хаһаайыстыбаннай үлэҕэ хабааннаах, Харайыгаһынан, харамынан талааннаах, Кыраҕы, кыраны булугас, Кыһамньылаах, сырыыны кыайыгас. Болот Боотур

даҕ. Ылсыбыта барыта табыллан иһэр кыайыгас-хотугас; бааттаах, талааннаах. ☉ Умелый, предприимчивый; везучий, удачливый
Киһи сорсуннааҕа (тыл ном.). Баай уопуттаах, сорсуннаах сонордьут Чыларов эдэр булчуттары …… үөрэтээччи буолла. В. Протодьяконов
Сорсуннаах сонордьут буолуу биир-икки сылынан ситиһиллибэтэ биллэр. «Кыым»

1. даҕ., кэпс. Модьу-таҕа көрүҥнээх, илиитигэр күүстээх; кыайыгас, үлэни кыайар. ☉ Физически крепкий, здоровый; работящий
   Эһэм түөрт кырыылаах модьу харытын, баабый баппаҕайын имэрийэн көрөрүм, кини курдук күүстээх-күдэхтээх буолуохпун баҕарарым. В. Протодьяконов
   Көр эрэ, кыргыттаар, мин ийэм сүрдээх баабый дьахтар эбитэ үһү, кыыһырдаҕына, аҕабын орон анныгар симэн кэбиһэрэ үһү. А. Федоров. Глеб Васильевич бэйэтэ эмчит киһиэхэ букатын маарыннаабат, эсэһит, булчут курдук баабый, төрөл уолан этэ. Н. Габышев
2. аат суолт., көсп., поэт. Кыайыгас үлэһит, бухатыыр. ☉ Всемогущий, силач
   Бухатыыр тыраахтар, эн • үйэ баабыйа, Холкуоһуҥ олоҕун тутаҕын. Күннүк Уурастыырап
   ср. тюрк. баабай, бабай (звательная форма от общетюркского бааба, баба ‘отец, дед, старик’)

1. аат. От үлэтигэр кыттар киһи (от охсор, мунньар, кээһэр). ☉ Сенокосчик
   Кини, өрөбөлүүссүйэ быдан иннинэ Саппырыан оҕонньорго отчут буолан, хас сайын аайы бу Киистээх эбэҕэ оттуур буолара. А. Бэрияк
   Отуулаах алаас чуумпурбут, отчут даҕаны биллибэт. С. Васильев
2. даҕ. суолт. От үлэтигэр үөрүйэх, кыайыгас (киһи). ☉ Лучший на сенокосе, умелый (о работнике). Хаанньа, дьэ, отчут киһи

даҕ., кэпс. Түргэнник, кыайыылаахтык туттар, үлэни түргэнник бүтэрэр-оһорор. ☉ Быстрый, хваткий в работе
Тутуулаах булчуттар эҕирийиэх түгэнэ сааларын ииттэллэр. Н. Абыйчанин
Мөрүөн биирдэ тиэйэн кэлиэр диэри, Кууһума иккитэ кырынар буолара, дьэ, тутуулаах, кыайыгас киһи! Д. Таас
Тутуулааҕын тутуулаах Туораах, ураҕаһын бүтэй ортоку сиэрдийэтигэр уура охсоот, моҕотойу тоһуйан турда. В. Башарин

даҕ. «Бэтэрээнэн», кыайыгаһа-хотугаһа суох, мөлтөх (киһи). ☉ Заурядный, без особых возможностей и способностей (человек)
Оннукка Туматтар эрэ тыйыс, модун санаалара тиийэр, оннукка дэлэбинэ омук ыччата тиийбэт, - суон оҕонньор Мэлиэнэй эмиэ хайҕаабыта. Далан
Охсуһууга Лэс кыайар эрээри, Тумул арахсыбатынан, ньоҕойунан, түһэ турарынан уратылаах. Онон кини дэлэбинэ киһиэхэ бэриммэт. Н. Босиков
Кырдьык, кини итинник суоһурҕанара син оруннаах. Биир бииргэ киирсии буоллаҕына, дэлэбинэ киһиэхэ сүгүн хотторботун билэр. ПП ЭЭД

туохт.
1. Күүс-уох кии рэн модьу, кыайыгас буол, сит-хот. ☉ Мужать, становиться сильнее, крепче
Уол модьурҕаабыт.  Даҕанча эт-хаан өттүнэн модьурҕаата, сиһин этэ ситтэ, буутун этэ буста. Далан
«Һок! Сэргэйбит модьурҕаабытын! Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ!» — диэн Сеня омуннурда. Н. Лугинов
2. Кимиэхэ эмэ күүһүмсүй, күүскүн көрдөрө сатаа. ☉ Стремиться, стараться казаться сильным, пытаться демонстрировать свою силу. Брэлэнь, күүстээх курдук санамматыҥ да ордук: хантан модьургуугун, тоҕо миэхэ мордьооттуугун. Эвен фольк.

нэгирэ суох түөлбэ. — мөлтөх, сэниэтэ суох буолан кыайыгаһа суох, үлэҕэ үөрүйэҕэ суох. ☉ Физически слабый, вялый, не способный что-л. делать, трудиться
Быыпсай акаарычаана туох да үлэни сатаан үлэлииргэ нэгирэ суох. А. Сыромятникова
Россияҕа физическэй култуураны олохтообут чулуу үөрэхтээх П.Ф. Лесгафт эппитэ: «Маннык эт-хаан тутулун уонна кини үлэтин икки ардыгар гармония кэһиллиитэ иэстэбилэ суох хаалбат — кини хайаан да таһыттан көстөр нэгирэ суох буолууга тиэрдэр». АН БЭХСКТ

сыһ.
1. Тамаҕыҥ хаппыт, утаппыт курдук. ☉ Словно желая утолить жажду
Киһим иккис ыстакаанын куттубута, утаппыттыы биирдэ хантаппыта, үсүһүн толоруммута. Н. Якутскай
Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт, эбии курааннаан иһэр. М. Доҕордуурап
Сааскы сарсыарда, эчи, үчүгэйин, ыраас салгыны утаппыттыы эҕирийтэлээн ыллым. «Кыым»
2. көсп. Умсугуйан туран, үлүһүйбүттүү (тугу эмэ гын). ☉ С пристрастием, с азартом, увлечённо (делать что-л.)
Утаппыттыы, тартаран ааҕан-сурунан эрдэҕинэ, көрүдүөргэ атах тыаһа иһилиннэ. Р. Баҕатаайыскай
Олус өр сөптөөх дьарыкка тиксибэккэ улугура сыспыт кыайыгас-хотугас илиитэ, дьэ уһукта быһыытыйан, Дабыыт үлэҕэ утаппыттыы умса-төннө түстэ. И. Никифоров
Дуся билиэн-көрүөн баҕата улам улаатан, бу музей-куорат бары дьиктилэрин утаппыттыы иҥэринэр буолбута. ПНИ АДХ