сов., однокр. 1. чаҕылыс гын, кылбас гын, күлүм гын; сверкнула молния чаҕылҕан чаҕылыс гынна; 2. (о глазах) чаҕылыс гын; 3. перен. (о мысли и т. п.) күлүм гын.

бабыгыраа диэнтэн холб. туһ. Көс сиртэн өрө бабыгыраһа түһэн баран, [үөр курупааскылар] көтөн бураллан тахсыбыттара омунун, кылбаһан түһэн, өҥнөрө тубустаҕа үчүгэйин! Н. Заболоцкай
Саалар бабыгыраһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа

тыаһы үт. туохт. Үөрэн, долгуйан, куттанан түргэнтүргэнник тэбиэлээ (сүрэх туһунан). ☉ Биться, трепетать от радости, испуга и т. п. (о сердце)
Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон
Катяттан ылбыт суругун арыйаары олорон, Коля сүрэҕэ быллыгыраан, тарбахтара дьырылаан барарга дылы гынна. Болот Боотур
Таас уһуга тостубутугар кыһыл көмүс өҥө кылбас гына түспүтэ, Дьөгүөрсэ ону көрөөт сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Н. Якутскай

туттул. сыһыан холб. «Санаабыт курдук, оннук буолуохтаах этэ» диэн чопчулаан этиини бэлиэтиир. ☉ Подчёркивает осуществление предполагавшегося факта
Ол ыккардыгар бөртөлүөт тыаһа бирилээтэ, сэрэйбит сэрэх, буруону көрөн чуо көтөн кэллилэр. Н. Лугинов
Сэрэйбит сэрэх, харсыһыы хара маҥнайгыттан саҕаланна. У. Нуолур
Сэрэйбит сэрэх, сыыр үрдүгэр бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай

1. тиэрбэстээ диэнтэн атын. туһ. Куйахтар алтанынан тиэрбэстэнэн дьапталҕа тимирдээх буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Тиэрбэс курдук төгүрүк быһыылаах буол. ☉ Быть, становиться кольцеобразным, образовывать круги (напр., на воде)
   [Буруут] Уута чөҥөрүс гынна, Оргуйан, тиэрбэстэнэн ылла. С. Васильев. Испиискэ уота кылбас гынна, күөх буруо тыргыйда, тиэрбэстэнэн, дьиэ үрдүн диэки тунаарыйда. «Кустук»

1. суор диэнтэн хай. аата. Кистээбэккэ эттэххэ, мин суорууга мөлтөһүөрбүн. «ХС». Биһиги үлэлиир кэммитигэр суоруу, эрбээһин, устуруустааһын — барыта илии күүһүнэн оҥоһуллара. БГП Дь-ТСК
2. Суоруллубут, суоруулаах. ☉ Тёсаный, обтёсанный. Кыһыл Ойуун дьиэтэ — суоруу мас балаҕан. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Аллараа түннүк сыыһа оҥойон көстөр, халтархай соҕус суоруу хаар кирилиэс таҥнары түһэр. Н. Заболоцкай
   Туох да суох сиригэр, Туора Күөлгэ, саҥа бөһүөлэк суоруу бэрэбинэ эркиннэрдээх дьиэлэрэ кылбаспыттара. «ХС»

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, сорох ы- дорҕоонтон саҕаланар тылларга сыстар: ып-ыйылас, ып-ыраас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ы-: ып-ыраас ‘совершенно чистый’, ып-ыйылас ‘очень, сильно свистящий’
Халлаан күп-күөх дьэҥкир мындаатыгар ып-ыраас, мап-маҕан күн кылбайар. Н. Габышев
Буулдьа биир кэм ып-ыйылас, буора буп-бурҕаҥнас, топ-тобурҕас. И. Сосин
Сүөһү ыпыраастык мэччийбит күөх кырсыттан араҕас тимэх сибэккилэр кылбастылар. Э. Соколов
ср. кирг. ып ‘усиление к словам, начинающимся на -ы’

даҕ.
1. Чаҕылхайа суох, мөлтөх, боруҥуй, борук-сорук. ☉ Тусклый, неяркий, слабый (о свете). Ый өлбөөркөй сырдыга
□ Хараҥа халлааҥҥа өлбөөркөй сулустар, уу түгэҕэр түспүт манньыаттыы кылбаһаллар. Н. Габышев
Өһүөҕэ ыйаммыт лаампа өлбөөркөй сырдыга сайыҥҥы үрүҥ түүҥҥэ дьиэ иһин барбах сырдатар. А. Бэрияк
2. Чэмэлкэй ыраас буолбатах, арылхайа суох. ☉ Тускловатый, недостаточно выразительный, неясный (о взгляде)
[Охоноон] биһиктээх эрдэҕиттэн көрө үөрэммит өһүөтүгэр өлбөөркөй хараҕын хатаабытынан барда. Л. Попов
Көрөбүн — аастыйан эрэр чуоҕур баттах, мырчыстаҕас сирэй, хортуоппуйу ортотунан быһан баран умса уурбут мурун уонна өлбөөркөй, балык миинэ харах, эбиитин, аан кыычыр гыммытын курдук куолас. Н. Габышев
Өлбөөркөй ыйаастыгас харахтаах, эргэ сарыы ыстааннаах Суор уола Ньылык Ньукулай аҕабытын кытта бииргэ кэлсибитэ. В. Протодьяконов

туохт.
1. Үөһэттэн өҥөйөн турар курдук үрдүк, туруору көрүҥнээх буол. ☉ Выситься, возвышаться
Арыт маҥан оппуоха хайалар кылбаһаллар, арыт киһи курдук туруук таастар кэккэлээн суоруһан тураллара көстөр. И. Гоголев
Кини …… санаатыгар, түҥнэстибит тыыны кытта бииргэ сыыр хааһын үрдүгэр суоруспут хойуу тииттэр, тирэх мастар салҕалас буола түһээт, төбөлөрүнэн уу диэки куоҕастыы умсан эрэргэ дылы буоллулар. «ХС»
2. Дьиппиний, нүһэрсий. ☉ Принимать угрюмый, мрачный вид (о ком-чём-л.)
Маҥан былыт хаастарын Сабырытаат, букатын Саҥарбакка хайалар Өссө сөҥнүк суорустулар. И. Гоголев
Ыраах хайалар тараҕай төбөлөрө номнуо хаар ураанньыктанан суоруһан олороллоро көстөр. Н. Заболоцкай

1. тардырҕаа диэнтэн дьаһ. туһ. Арыытын диэки көрө түһээт, дьахтар бокуойа суох иһитин тигэн тардырҕаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
   Дьиэлэр кэннилэригэр аһыы турар аттар таныыларын тардырҕаталлара. П. Филиппов
   [Баһылай] хаартытын ылан ырытан тардырҕатта. «ХС»
2. кэпс. Олус тиэтэлинэн, үлүмнэһэн тугу эмэ оҥорон, тутан кэбис. ☉ В большой спешке, на скорую руку делать, строить что-л. Мурадян дьорҕоот эрэттэрэ биир төгүрүк сылы кыайбакка, хотону тутан кылбас гыннарбыттара
   Онтон үс уопсай дьиэни тардырҕатан сопхуоска «бэлэхтээбиттэрэ». В. Титов
   Төрдүө буолан мас кэрдэ таҕыстыбыт. Илиибитинэн кэрдэн олуктуу-олуктуу, эрбээн тардырҕатан, аҕыйах кэм иһигэр икки тыһыынча тиити охтордубут. СМН ТС