наскый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Кылбаҥнас кыырпаҕа кыыдамнаа Кыратык наскыҥныы д а л б а атаан Кырыарбыт нап-намчы лабаалар Эйиэхэ төрөөбүт күҥҥүнэн Эҕэрдэ этэргэ дылылар. М. Ефимов

үрүлүй 2 диэнтэн холб. туһ. Үрүлүһэн, чипчиҥнэһэн, Үчүгэйдэрин сулустар. Д. Васильев
Өрүс чуумпурбута сүрдээх. Үрүмэ долгуннар үрүлүһэн, күн уотун көмүс аалыытын иҥэринэн кылбаҥнаһаллар. П. Филиппов

I
таһырҕаа диэнтэн холб. туһ. Үрдүк мастаах тыаҕа мутуктар тоһута тоҥон таһырҕаһаллар. П. Филиппов
Күһүҥҥү чэбдик салгыҥҥа эрбиилэр лыҥкынаһаллара, сүгэлэр таһырҕаһаллара дуораһыйбыта. «ХС»
II
даҕ. Үрүт-үөһэ «тастас» гынан тыаһыыр. ☉ Издающий треск, щёлкающий
Эрчимнээх быччыҥнаах Эдэркээн холкуостаах Кылбаҥнас сүгэтэ Кыырайан түһүүтэ таһырҕас, табырҕас. Р. Баҕатаайыскай
Фоторепортёрдар көрсүһүүнү устар тыастара таһырҕас. А. Данилов
Эфиргэ көннөрү куугун-хааҕын, таһырҕас тыастар иһиллиннилэр. «ХС»

I
туртаҥнаа диэнтэн холб. туһ. [Оҕонньор] сүүрүк үөһэ көрбүтэ — ыраах муустар туртаҥнаһаллар. Н. Заболоцкай
Тунах үрүмэччилэрэ туртаннаһа Хонууга хойдо тэтэрбиттэр. С. Данилов
II
даҕ. Маҥан түү курдук туртайар, туртаҥныыр. ☉ Белеющий то там, то тут, словно белый пух
Күһүҥҥү эмис куобах сырсан туртаҥнас. Н. Заболоцкай
Сарсыарда туманыҥ туртаҥнас, Күнүс хаар ньууруҥ кылбаҥнас. «ХС»

аат. Хопто (хопто бииһин ууһугар киирсэр көтөр). ☉ Чайка (общее название птиц из семейства чаек)
Үрдүбүтүнэн өтөр-өтөр тыыраахылар өрөҕөлөрө кылбаҥнаан ааһаллар, «тыый» диэн сөҕөллөр-махтайаллар. И. Гоголев
Андылаах Күөл кэтит иэнин үрдүнэн тыыраахылар халаатыы көтөннөр, уу сырдык урсунугар кылбаҥнаһаллар. В. Протодьяконов
[Араҕас хоптолор] үрүҥ хоптотооҕор быдан кыралар, тыыраахытааҕар улаханнар. «ХС»
ср. эвенк. тыракии ‘чайка-«мартышка»’

I
уһун I диэнтэн төхт
көрүҥ. Баһылай ууга киирэн Уҥуор туораан Умсаах курдук Устуталаан көһүннэ. С. Васильев
II
уһул диэнтэн төхт
көрүҥ. Аны билигин Сэмэн суруйталаабыт суруктарыттан устуталыы түһүүм. С. Данилов
Биирдэ-иккитэ арыычча киһилии күн буолбутугар соҕуруу төннөөрү үөрдүспүт кустары хаартыскаҕа устуталаабыта. И. Федосеев
Отчуттар тас таҥастарын устуталаан, аҥаардас ырбаахынан эрэ кылбаҥнастылар. А. Бэрияк

ыстан I 1 диэнтэн төхт
көрүҥ. Бөрө инниттэн аҕай үрүҥ куобахтар ыстаныталаан туран сырсан кылбаҥнаспыттарын ахсарбата даҕаны. Н. Лугинов
Тииҥ бэс үрдүк чыпчаалларынан лабааттан лабааҕа ыстаныталаан субуллаҥныыр. «ХС»
Бэйэбит ууһут буолан эбитэ дуу, утуусубуу ууга ыстаныталаан, харбаан кытылбытын этэҥҥэ булбуппут. ССС ОББ

аат. Маҥан дьүһүннээх, кыһыл атахтаах, тумустаах, кынатын бөдөҥ харалаах, туруйа бииһигэр киирэр бөдөҥ көтөр. ☉ Белый журавль, стерх
Биир бэрт үтүө киһи …… көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах. Ньургун Боотур
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт. П. Ойуунускай
[Былыттар] саҕахха көстүбүт күн уотугар кыһарыйтаран кыталык курдук кылбаҥнаһан, тус хоту туртаҥнаһа турдулар. С. Федотов
◊ Кыталык элэмэс — атаҕа сүһүөҕэр диэри маҥан кугас элэмэс (сылгы дьүһүнэ). ☉ Лошадь пегой масти с белыми до колен ногами. Кэлин атаҕа үрүҥэ суох, илин эрэ атаҕа үрүҥ буоллаҕына да, кыталык элэмэс дэниллэр. Сылгыһыт с.
ср. эвен. гелтали ‘белый’

I
аат. Түһэ турар хаар кыырпаҕа. ☉ Кристаллик снега, снежинка, летящая с неба
Кыырпах хаар кылбаҥнас кыыдама, Сэбирдэх сирилэс сиккиэрэ, …… Бу буолар мин дойдум тойуга. Л. Попов
Хаар кыыдама былаастаах сирилэс тыал кузов кэннигэр сабыта охсор. И. Сысолятин
Иһиллээтэххэ сиргэ хаар биир кыыдама түһэр тыаһа иһиллиэххэ айылаах ураты чуумпута. Г. Николаева (тылб.)
II
кыыдам кылыыһыт — күөрэччи, ыраах-ыраах ыстаҥалаан кылыйар киһи. ☉ Мастер по прыжкам на одной ноге, летящий (в прыжке) высоко и далеко
Тэбиик нэһилиэгэр үөскээбит Сивцев Михаил диэн кыра үөрэхтээх, кус быһый, кыыдам кылыыһыт киһи эбитэ үһү. БИГ ӨҮөС

туохт.
1. Аалан, хататтаан кылаанын таһаар, сытыылаа (биилээх, уһуктаах туттар сэби). ☉ Точить, заострять (колюще-режущие предметы)
Бэртээхэй быһаҕы Уһуктаан, кылааннаан, Удьурхай уктаан, Ситэрэнхоторон Эйиэхэ оҥордум. Эрчимэн
Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОСС
2. Түүтүн тупсар, кылааннаах гын. ☉ Улучшить качество шерсти (чтобы она стала остистой)
Күндү түүлээх киистэрим, Күп-күөх күкээркэй тииҥнэрим Кэрэчээн таҥастарын — Көп түүлэрин кылааннаары Манна кыһын адаҕыйар. С. Данилов
Кыһыммыт кылбаҥнас кылаанныыр Саарбаны, саһылы, кырсаны. И. Эртюков
3. көсп. Сытыырхат, күүһүрт, тупсаран биэр. ☉ Резче, четче обозначить главное, существенное в чем-л., подчеркнуть, заострить что-л. Кылаассабай сэргэҕи Кылаанныыры модьуйар Уонтан тахса суол пууннаах Уһун уураах ылылынна. Күннүк Уурастыырап
Оо, иэйии, сарыалга дьиэрэйэн, Оҕолуу айааран уһугун. Кынаттыыр бөрүөбэр дьиэрэй эн, Кылааннаа тыл сытыы уһугун! Р. Баҕатаайыскай
Дьоннуун бодоруһан, өйдөөх киһи бэйэтин чувстволарын кылааннаан, өйүн-санаатын өссө сайыннаран биэрээччи. ПБН КДьСО