несов. кычыгыраа, кычыгырат.

несов. чем кычыгырат, кылырҕат, чыҥырҕат, кычыгыраа, чыҥырҕаа; лязгать зубами тиискин кычыгырат.

сов., однокр. чем кычыгыр гын, кылыр гын, кычыгырат.

аат. Ыараханы олуйарга эбэтэр көйөргө туттуллар модьу тимир. ☉ Лом (орудие труда)
Аан боробуойун Лёха луомунан сыыйан кычыгыраппыта. Е. Неймохов

күөлэһий диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Манчаары] абатыйбытын ахсымыгар быччыҥнарын быыппаһыннаран күөлэһийбэхтээн ылла уонна ис-иһиттэн иҥиэттэн хабырынан кычыгыратта. Софр. Данилов
Сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Мохсоҕол [ыт аата] ойон кэлбит омунугар иккитэ-үстэ күөлэһийбэхтээн ылбыта. Н. Заболоцкай

сыһ. Толору, томтойон тахсар курдук. ☉ Большой кучей, горой, грудой
[Тыраахтар] Үгүс элбэх үлүскэннээх үбү, Үтүө таһаҕаһы, үчүгэй табаары Өҥкөөт тыа быһаҕаһын саҕа Өрөһөлүү тиэйэн дьүккүйэн иһэр эбит. Саха нар. ыр. III
Оҕонньор сылгы ойоҕоһо, куобах этэ өрөһөлүү ууруллубут улахан ылтаһын миискэтин мин диэки сыҕарыта аста. С. Никифоров
Бульдозер кумаҕы өрөһөлүү анньан кычыгыратар. «ХС»

м. кычыгырааһын, кычыгыратыы; скрежет тормозов туормастар кычыгырааһын-нара; # зубовный скрежет тииһи хабырыныы.

туохт.
1. Туох эмэ тиэхиньикэ барыытын, хаамыытын туормас көмөтүнэн бытаарт эбэтэр тохтот. ☉ Замедлять или останавливать движение чего-л. с помощью тормоза, тормозить
Управляющай матасыыкылын туормастаан бытаардан халдьаайыны түспүтэ. Далан
Биир ааһан иһэр «Москвич» биһиги туспутугар кэлээтин, эмискэ туормастаан кычыгыратта. С. Федотов
Егор …… гааһын эптэ, мотуора өрө барылыы түстэ, хаамтаран иһэн атаҕынан туормастаата. М. Попов
2. көсп. Туох эмэ үлэтин, сайдыытын харгыстаа, онно мэһэй, туормас буол. ☉ Задерживать, тормозить развитие, исполнение чего-л., мешать, препятствовать чему-л.
Соруйан суут буоларын туормастаан «өстөөхтүү» үлэни ыытар диэн дириэктэрбитин иччитэх ампаарга хаайан кэбистилэр. КНЗ ОО
Бэлэмнээх уонна хамнастаах үлэһиттэр, сөптөөх ыйыы-кэрдии, үп-ас суоҕа үлэни туормастыыра. ПНИ ДКК
Наһаа сыылба, бытаан …… дьон ньиэрбинэй систиэмэлэрин туормастыыр үлэтэ олус сайдыбыт буолар. ОАП ОТХ

туохт.
1. Тиискин тиискэр күүскэ аалан улаханнык кыычыгырата-хаачыгырата тыаһат (утуйа сытан). ☉ Скрипеть, скрежетать зубами (во сне)
Сыллай баллаҕар уоһун ханньаччы тутунна, хаачыр гына хабырынна. Амма Аччыгыйа
Бараак иһигэр ким эрэ түһээн үлүгүнэйэр, ким эрэ хабырынан кыычырҕатар. Н. Якутскай
Мөрөһө утуйбутун курдук тэбэн көрбөккө, өссө улаханнык иҥсэлээхтик хабырына-хабырына, хаһыҥыраан кэбиһэкэбиһэ утуйа сытта. ИСА
△ Олус абатыйан сымыһаххын быһа ытыран, тиискин тыаһат. ☉ Скрипеть, скрежетать зубами от злости
Ону истэ-истэ Аргыылап абатыйан, иһиллэр-иһиллибэттик хабырынан ылла. Софр. Данилов
Кинээс сымыһаҕын быһа ытыран, мэктиэтигэр хабырынан ылла. В. Протодьяконов
Маппый эмискэ дьигиһис гынан, өһүөннээхтик көрбөхтөөн, тииһин хабырынан хачыгыратта. П. Аввакумов
2. Аалсан «кыычыр-хаачыр» диэн эрэр курдук ыраахха диэри эҥсиллэн тыаһаа, оннук дуораһый (хол., мууһу, тааһы этэргэ). ☉ Скрипеть, трещать, громыхать (напр., о льдинах, камнях)
Көмүөл мууһа ыардык хабырына тыаһыыр. Күндэ
Хаахыныыр мас истиэхтэн сүөргүтүк хабырынан, түүлүгэр баттаппыт киһи курдук иҥиэттэн, бабыгыраан киирэн барда. Н. Лугинов
Араас ыстаныактар тыаһаан-ууһаан киллигирии, хабырына, кычыгырата аҕай тураахтыыллар. С. Руфов
3. көсп. Олус сытыырхай, күүһүр (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться, трещать (о морозе)
Кыһын обургу кыскыйар тыалынан уһуутаан, хатан дьыбарынан хабырынан кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
Сааһыары түүҥҥү түлүк Саталаах тымтар дьыбар Хатан, кыыһан хабырыммыт. А. Абаҕыыныскай
Кыһын обургу үрүҥ хаарынан үллүктэнэн, хабараан тымныынан хабырынан кэбистэ. Күрүлгэн
ср. бур. хабирха ‘скрежетать’

аат. Үксүгэр убаҕаһы кутарга, таһарга аналлаах, таһынан хас да иилээх, кыл тутаахтаах, хаппаҕа суох улахан туос иһит (солуур быһаҕаһа кээмэйдээх). ☉ Большой берестяной сосуд без крышки, с ободочками и рукояткой из сплетённых конских волос, вместимостью в полведра для хранения или переноски жидкости, берестяное ведро
Онтуолук күөлүттэн күҥҥэ биирдии ыаҕас балыгы балыктаан иитиллэн олорор. Саха ост. I
Улахан ыаҕаска суоратынан ымдаан оҥорторон, биэ баайыллан турар түннүгүн анныгар туруортардылар. Н. Якутскай
Дьаана икки саҥа туос ыаҕаска биэ үүтүн тутан ыадалытан, балаҕаҥҥа киирэн хаҥас ороҥҥо уурда. В. Протодьяконов
♦ Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> көр бас II
Миитэрэй туран маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта, баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа
Баһа ыаҕастаах уу курдук буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай
Билигин баһым бүтүннүүтэ ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас буолла. Болот Боотур. Икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат (дьалкыйбатынан) — икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) диэн курдук (көр икки I). Кинилэр оҕо эрдэхтэриттэн икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат доҕордуу этилэр. Төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас — баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас диэн курдук (көр бас II). Уол тураары гыммыта, төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Ыаҕастаах уунан кутта — дохсуннук, курулаччы, тохтоло суох күүскэ түстэ (ардаҕы, самыыры этэргэ). ☉ Лить как из ведра (о проливном дожде)
Симоннаах Үүйэ ыаҕастаах уунан кута турар дохсун ардаҕы ортотунан …… хаамсан истилэр. Л. Попов
Этиҥнээх ардах, миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
Ыаҕастаах уунан курулаччы кутар ардахтан сонно атахпытыттан баспытыгар диэри уула сытыйдыбыт. С. Маисов
◊ Кыллаах ыаҕас эргэр. — сиэлинэн киэргэтэ тигиилээх, биэ үүтүн кутар ыаҕас. ☉ Берестяное ведро с орнаментом из конского волоса (для хранения кобыльего молока)
Арыт кыллаах ыаҕаска түһүлгэҕэ кымыс киллэрэн, удьаанан чорооннорго кутан түҥэтэллэрэ үһү. НБФ-МУу СОБ. Саар ыаҕас эргэр. — саамай улахан ыаҕас (хол., арыы хаһаанар). ☉ Самое большое берестяное ведро (напр., для хранения сливочного масла)
Биир ынахпытын уотан, үс саар ыаҕаска көйөргөнү мунньан, …… эрим малааһын оҥорор. Н. Неустроев
Доромоон хас да түүтэх бурдугу киллэрэн, биир улахан саар ыаҕаска бурдук астыы олордо. Күндэ
Сиэдэрэй ойуулаах-оһуордаах сири иһиттэр, саар ыаҕастар, кэриэн айахтар мунньуллубуттара үчүгэйиэн! Күннүк Уурастыырап
Сүөгэй ыаҕас көр сүөгэй. Ампаартан сүөгэй ыаҕаһын булан киллэрдэ. Сылгы ыаҕаһа — кыллаах ыаҕас диэн курдук. Сылгы ыаҕаһын быата хаптаҕай, эриэн, сиэдэрэй буолар. ГПП ТО
Ыаҕас күлүүс көр күлүүс. Күкүр Уус ыаҕас күлүүһү аалааала ыллыыр. Суорун Омоллоон
Сомуоһуна аана ыт баһын саҕа ыаҕас күлүүһүнэн хатаммыт эбит. Күннүк Уурастыырап
Аан боробуойугар иилиллибит ыаҕас күлүүһү мускуйан кычыгыраппытыгар, боробуой сотору тосту барда. Р. Баҕатаайыскай. Ыаҕас ытарҕа көр ытарҕа. Эбэлэрэ ыаҕас ытарҕатын кэттэ
ср. эвенк. эгас, ээгас ‘берестяная коробка с четырехугольным широким дном и узким донышком’