сыһ. Тиэтэйбэккэ, ыксала суохтук. ☉ Не спеша, не торопясь, размеренно
Бүгүҥҥү баскыһыанньабын бүтүннүү сыта-тура эһиэхэ сурук суруйуутугар аныыбын. Н. Лугинов
Кыыдаан сыта-тура бэйэтин ис дууһатын төһө билэринэн ырытан көрөр. А. Фёдоров
Сынньалаҥмын дойдубар сытатура атаарыам. «ХС»

туохт. Үөһэттэн, халлаантан намтаан түһэн, сири саба бүрүүкээ; түс (хол., тымныы). ☉ Наступать, воцариться, ударить (напр., о холодах)
Сэтинньи ый кыыдаан дьыбара, оргуйа олорор улуу күдэнэ, кэриэспин кэллим диэххэ айылаах, ордук күүһүрэн, таҥнары дьабыдыйан, ыйдаҥаны көрдөрбөт ыыспа туман буолан өрө оргуйбут эбит. П. Ойуунускай
Чоруун мутук тосту барар Чысхаан дьыбар дьабыдыйар. П. Дмитриев
ср. монг. дьабу 'идти, ехать'

туохт. Кими эмэ тугунан эмэ түбүгүрт, аймаа. ☉ Беспокоить, тревожить кого-л.
Саһан-бүгэн олорбут чуумпу ыаллары саалаах-саадахтаах быһымах дьон быһыта түһэн сүпсүгүрдүбүттэр. П. Аввакумов
Кыыдаана, ыалын сүпсүгүрдүмээри тиэрмэскэ чэй уонна ас ойутан таһаарда. Суол т. Кими да сүпсүгүрдүмээри, Гена сэрэниинсэрэнэн, таһырдьа таҕыста. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Кыра холбуйа. ☉ Маленький ящик, ящичек
Дьиэтигэр тиийэн холбукатыгар хаһаана сылдьар үс солкуобайын ылан, сиэбигэр уктан баран, киһитигэр кэллэ. Д. Таас
Дьиэ аттыгар тохтуурбун кытта, Кыыдаана холбукатын туппутунан чэпчэки баҕайытык ойон түстэ. Суол т. Аныгылыы тутуллубут бу дьиэ кичэллэн оҥоһуллубут мал холбукатын курдуга. Б. Лунин (тылб.)
♦ Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) көр түүлээх
Түүнү быһа оҕонньор түүлээх холбукатыгар араас санаалар көбөн-күөрэйэн …… тахсаллара. Күннүк Уурастыырап
[Микииппэр:] Оттон мин — мин түүлээх холбукам, төһө да үөрэҕим кыратын иһин, барытын буһара сылдьар. Э. Соколов

туохт.
1. Улаханнык кыыһырбыккын биллэр (саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан о. д. а.). ☉ Шумно, громко выражать свой гнев (словами, жестами и т. д.)
Итинник бэйэтэ бэйэтигэр сирбиэтэнэн умайыктаммахтаан баран сыыйа уоскуйуо. Н. Лугинов
Кыыдаан тыастаахтык сирбиэтэнэн кэлэн таҥаһыгар лаҕыччы олордо. А. Фёдоров
Үгүстүк мөҕөн-этэн сирбиэтэммэтэр да, Матрёна Григорьевна наадалаах кэмигэр сөптөөх тылы-өһү туттан кэпсэппитэ, орун-оннугар дьаһайбыта баар буолар. Дьону үөр.
2. көсп. Буолар көстүү (хол., тыал, силлиэ, уот) күүһүн-уоҕун бэлиэтээн этэргэ тутталлар. ☉ Употребляется для подчеркивания силы, экспрессии какого-л. действия, явления (напр., огня, ветра, пурги)
Өксүөннэнэн, силлиэлэнэн, өрүс илэ сирбиэтэннэ. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээ киэһээҥҥэ диэри сирбиэтэммит хотугу тыал тохтообут. С. Дадаскинов
Халлаан хатаан хачыгыратта, силлиэрэн сирбиэтэннэ, хаардаан намылытта. И. Данилов
Түөрт күн устатыгар уот сирбиэтэммитэ. А. Сергеев (тылб.)

туохт.
1. Быыстала суох күүскэ сөтөллөн, күлэн, ытаан тыын былдьас, тыын да ылар кыаҕа суох курдук буол. ☉ Задыхаться (от бурного смеха, сильного плача, кашля), захлебываться (кашлем, плачем, смехом)
Иэрийэ сөтөллөн бүтүннүү түүрүллүбүтүнэн сиэнигэр туох эрэ уһуну, килбэлдьигэһи уунар. Амма Аччыгыйа
Ийэм тиийэн бигии сатаата: оҕо уоскуйбата, бандьыыт да, туох да баарыгар кыһаммакка эбии иэрийэ-иэрийэ барда. Н. Заболоцкай
Уолчаан эрэйдээх муҥнанарын көрбүтүм ээ. Бокуойа суох иэрийбититтэн хаан ыгыллан, уоттаах чоххо баттаабыт курдук буолта, тыынын былдьаһан охто-охто мөхсүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»
2. кэпс. Бобулла-бобулла, ыгылла-ыгылла тыаһаа, куугунаа, дуорай (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Издавать громкий, протяжный, надрывный звук, напряженно, надсадно гудеть, шуметь
Тымныы, кыыдаан, тыал ыллыыр, Тыа иэрийэ куугунуур. Күннүк Уурастыырап
Онно эппиттэр сүллэр этиҥнэр Онон ааспыттар иэрийэр силлиэлэр, Улахан да халааннар устубуттар, Кэрэ чэчирдэр сиртэн быкпыттар. С. Данилов
Тыалсиллиэ үрдүбэр ытыыр, улуйар, иэрийэр... П. Тулааһынап
◊ Иэрийэр сөтөл (ыарыы) - тииһигэ киирдэҕинэ, киһи (үксүгэр оҕо) тыынын нэһиилэ ылан, уһуннук сөтөллөр дьаҥа. ☉ Коклюш
Олорор олоххут түҥнэри төлкөлөннүн, төрөтөр оҕоҕут иэрийэр ыарыы буоллун, иитэр сүөһүлэргитин күрүөлээмэҥ! Н. Якутскай
Сугун абаҕатын народнай медицинаҕа араас ыарыылартан, холобур иэрийэр ыарыыттан, солотуухаттан, ревматизмтан эмтэнэллэр. МАА ССКОЭҮү
ср. монг. ээрэ 'заикаться'

I
туохт. Биэ үүтүн аһытан кымыста бэлэмнээ. ☉ Готовить кумыс из кобыльего молока
Урут биэни баай эрэ сахалар буолбакка, ону ааһан киһи эрэ барыта кымыстаан иһэрэ. ГМФ ССССС
Урут биэ үүтүн кымыстыыр эрдэхтэринэ тыаҕа чороон дэлэйэ. ФЕВ КК
Биир саас «Күүһү түмүү» холкуос (ити отутус сыллардаахха этэ) ыһыахха бэлэмнэнэн, кытыан биэлэри тутан кымыстыыр буолта. «ХС»
II
туохт.
1. Кымаахтаа, тарбахтарын төбөтүнэн ыга тут. ☉ Щипнуть, ущипнуть кончиками пальцев
Мотуруона эрин тобугун кымыстаан көрдө. Н. Павлов
Саргы оҕонньор түөһүн хаһан көрөөт: «Пахай, манна суох!» — диэт илиитинэн туора-маары сотто уонна барбах хараарар эмиий кэрэтин кымыстаата. «Кыым»
2. Кымаахтыыр курдук күүскэ, сытыытык ыарый. ☉ Покусывать, пощипывать (морозом), покалывать (в висках, в желудке)
Тымныы кини муннун, кулгааҕын кымыстыыр. Суорун Омоллоон
Төбөтө дыҥ курдук, ыалдьыбыт омунугар ханан эрэ чанчыгын диэкинэн ытырбахтаан, кэйэн, быһыта кымыстаан ылар. Н. Заболоцкай
Сардаана уураабыт сиринэн иэдэһин тутунна — санаата тиийбэт улахан дьоло бу кэлэн эрэрин таайан сүрэҕин туох эрэ минньигэстик дьөлүтэ кымыстаата. Болот Боотур
Аччык иһэ кымыстыырын кыатана-кыатана, дуона суох дьуухала сыыһын биитэр таба этин ыла, юкагир аттынааҕы тордоххо тахсар. С. Курилов (тылб.)
♦ Сири <-буору> кымыстаа — сири <-буору> кымаахтаа диэн курдук (көр кымаахтаа)
Сэгэрим диэтэхпинэ кыбыстан, сири-буору кымыстыырыҥ. С. Данилов
Оҕонньор сылайбыт харахтара кинини өтөрүтэ көрбүттэригэр куттанан сири-буору кымыстаабыта. Далан
Кыыдаан акаарытык саҥарбытыттан бэйэтэ да кыбыстан, сирибуору кымыстыы түстэ. А. Федоров. Мин ытамньыйан, абабар сири кымыстыы олордум. Н. Заболоцкай
ср. монг. хумсла ‘щипать ногтями’, хумс(ан) ‘ноготь, коготь’, п.-монг. кимусун ‘ноготь, коготь’

тыаһы үт. туохт.
1. Хатаннык тыаһаа (хол., тимир тимиргэ охсулларын этэргэ). ☉ Звенеть тонко, пронзительно, дзинькать (напр., при ударе металлом по металлу)
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Кыстык, өтүйэ, алтан араастаан тыаһаан чыҥкыныыллар. Суорун Омоллоон
Уус уһанар сиригэр Уоттаах холумтан иннигэр Кыһа кыыма ыһыахтаабыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. М. Ефимов
2. көсп. Кытаат, хатанныран кэл (куолаһы этэргэ — хол., туохтан эмэ кыйыттан, кыыһыран). ☉ Становиться жёстким, звонким, звенеть (о голосе — напр., от раздражения)
— Ону эн хантан билэҕин? — Владислав Леопольдович …… куолаһа чыҥкынаата. Л. Попов
— Оҕобор анаабыппын сүгүн сиэтиэм суоҕа, — диэн эмээхсин чыҥкынаан турда. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Григорий] көстөр дьүһүнэ-бодото тыйыһыран, хараҕа уоттанан, саҥата чыҥкынаан кэлбитэ. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Кытаат, олус күүһүр (тымныыны этэргэ). ☉ Крепнуть, усиливаться (о морозе)
Кыыгыныы-чыҥкыныы турар түптэлэс тымныы уот-дьыбар мууһунан хаарыйбахтыыр. П. Ойуунускай
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил, сиргэ тиийбэккэ муус буолан, тобугуруу тохторо. Н. Габышев
Аппаҕа, сэллээбэккэ, тыал тыалырара, силлиэ ытыйара, тымныы чыҥкыныыра. И. Аргунов
ср. др.-тюрк. йанхурт ‘заставлять звучать’, алт. шыҥкылда ‘звенеть’

аат.
1. Туохха эмэ олорбут сиик тымныыга тоҥон хаар буолбута. ☉ Иней
Кыламаныҥ кырыа буолбут. Атыҥ кырыатын илбий. Кырыаны кырыатаа.  [Уйбаан] Хаарга, суол-суол кытыытыгар, Дьиэҕэ түннүк кырыатыгар Сурук суруйан дьэрэлитэр. Дьуон Дьаҥылы
Тымныыттан дьиэбит иһэ бүтүннүү кырыа, чэҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Хаар, кыстык хаар (кыһын тас көстүүтэ, сүрүн бэлиэтэ). ☉ Снег (как основной признак зимы)
[Кыыһы] уол дьиэтигэр илдьэ барбыт. Кыһыны кырыатынан, сайыны самыырынан билэн, айаннаан истэхтэрэ. Саха фольк. Кыыдааны тоһуйан, кырыаны уулларан Кылбаарар сааскы кэм сандааран таҕыста. С. Васильев
3. көсп., кэпс. Кыстык хаар, киһи олоҕор биир сыл. ☉ Годовой цикл, год жизни (о возрасте)
Биэс уон биэс кырыаны аастаҕым! Ээй, мин дьолум ол сааспынааҕар быдан элбэх — улахан! А. Сыромятникова
4. көсп. Баттах маҥана, кырымах. ☉ Седина в волосах
Санньыардык саҥа дьылга Сиэркилэҕэ көрүнүмэ, бэлиэр кырдьыы кырыата Биллибитин сөҕүмэ. С. Спиридонова
Үөрүү, хомолто даҕаны аргыстаах үтүмэн сыллар Маарыйа эмээхсин баттаҕар ирбэт кырыаларын сотон ааспыттар. ВМП УСС
♦ Күн кырыата киһи кэпс. — мөлтөх доруобуйалаах, бэрт намчы. ☉ Слабый здоровьем, хилый
Кийиитэ сылаабайа, барахсан күн кырыата киһи эбит. В. Иванов
◊ Кырыа илбинэр — киһи окумалын баһа. ☉ Наружная часть плечевого сустава
Байбал, Тыый… туох муодатай, кырыа илбинэрим тартаҕа үһү. — Ээ, оттон ардаҕы тыалы биттэнэ олорор инигин. А. Софронов. Кырыа хаар — көпсөркөй хаар, кыырпах хаар. ☉ Рыхлый снег, снежная пороша
Кырыа хаар кыраһалаах Кыһын ийэ хотун Кыһарыйан кэлбитэ. Саха нар. ыр. II
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп
Кыһын обургу кырыа хаарынан үллүктэнэн, кыскыйар тыалынан уһуутаан, кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
△ Кыстык хаар. ☉ Снег-зимник, снег на всю зиму
Күтүр дьылбыт көлбөрүйдэ, Кырыа хаарбыт Кылыгыр уу буолан, Кылбайа сүүрдэ. Саха нар. ыр. II
Кырыа хаар уулунна, Кыдьымах уһунна, Кырыа тыа, Сибэкки дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
[Бээрийэ] кыһын кырыа хаары бүрүнэн төйө тоҥор. Эрилик Эристиин
тюрк. кырау

I
туохт. Туох эмэ суоһааһыныттан итий, бус. ☉ Становиться горячим, нагреваться от тепла, жара (излучаемого чем-л.)
Ыараханнык бааһырбыт биллибэт саллаат үлүгүнэйэр, төбөтүн өндөтө сатыыр да кыайбат. Өйдөммүтэ көхсө суоспута сүр. ПИ КТ
Мустубут дьон өр көһүппэтин, өҥүрүк куйааска суоспатын наадатыттан аһылыгы учаастактарынан, биригээдэлэринэн тэрийэр наада. АВФ ЫХТС
Уоттаах куйаастан суоспут көхсүгүн ити кыракый уугунан сөрүүкэтэ түһэҕин уонна инниҥ, инниҥ эрэ диэки бараҕын. «Кыым»
II
1. аат.
1. Туох эмэ итиитэ, сылааһа. ☉ Жар, тепло, исходящие от чего-л.
Дьэкиимнээх Сардаана дьоҥҥо суоһа кэлэр гына туспа кутаа отуннулар. Болот Боотур
Оҕолору Сыллай араастаан муҥнуур, эттэрин суоһугар сылытынан саҥардыы нухарыйан эрдэхтэринэ, саптан сытар таҥастарын хастыы тардар. Амма Аччыгыйа
Оһох тигинии умайар, суоһа субу кэлэр. А. Фёдоров
Күөх халлааҥҥа күн суоһа Күлүм оонньуу тунаарар. В. Чиряев
2. көсп. Ким-туох эмэ киһиэхэ дьулаана, куттала. ☉ Опасность, угроза, беда, страх, внушаемый чем-л.; гнев. [Сэриигэ] өлөн хаалыа диэтэххэ — суоһа бэрт ээ… П. Ойуунускай
Сэрии суоһа хаарыйбатах ыала диэн суох. Б. Павлов
Дьэргэлгэн уонна Кыыдаана тапталлара Дьыбарсын эмээхсин суоһуттан да чаҕыйбат. Н. Тобуруокап
Сэрииттэн эчэйэн кэлбит Сэргэ сытааччы киһиҥ, Кини өлүү суоһун билбит Ийэ сирин иһин. И. Чаҕылҕан
2
даҕ. суолт., көр суостаах. [Макар:] Былыр оҕо эрдэхпитинээҕигэ, нууччаттан куттанар да буоларбыт. Кырдьык да суос дьон буолаллара. А. Софронов
Табаарыстар, суос өстөөхпүтүн сууһарар биир сыаллаахпыт. Р. Баҕатаайыскай
Бу ыстаапка …… комиссарынан суос көрүҥнээх киһи олорор эбит. Н. Түгүнүүрэп
♦ Суос бэринэр кэпс. — куттуурдуу туттар, эрдэттэн суоһурар. ☉ Вести себя угрожающе, грозить, давать острастку
Сиидэркэ суос бэринэн, саппыкытынан күүлэ муостатын тиҥилэхтээтэ. И. Гоголев
[Эһэ] суос бэринэн ынырыктык часкыйа-часкыйа, биир бэһи баппаҕайдарынан хайыта-тырыта сынньыбыта. И. Федосеев
«Ким атай?» — Чомпооһоп суос бэринэн кытаанахтык ыйытта. «ХС»
ср. каракалп. сус ‘внушительный, властный вид’, жауыз ‘зловредный; злой; коварный’