туохт. Кыымнаах буол, кыымынан ыһыахтан. ☉ Сверкать искрами, искриться, разбрызгивать искры
Үйэҕит тухары …… Өтөххүт төҥүргэстэннин, Оһоххут кыымнаннын. С. Зверев
Үрэллигэс кыымнанан Отуу уота кытыастар. А. Абаҕыыныскай
[Кулун Куллустуур] Чомпо тимир сүллүгэһинэн, Уот кыымнаныар диэри [Күн Толомон Ньургустайы] Охсон ньиргиттэ. ТТИГ КХКК

даҕ. Кыра да тымныыны тулуйбат, үлүйэр (хол., оҕуруот аһа). ☉ Теплолюбивый, не переносящий малейшего холода (о растениях)
Өрө көбөөт, Өһөр кыымнаах, Үлүйүмтүө үүнүүлээх Саха сирэ саастыы тыынна! Ырыам тыла, үҥкүүлээ! Эллэй
Үлүйүмтүөлэрин иһин донниктар экотиптэрэ быраактанан, сыыйыллан хаалларыллыбыттара. ПАК НТ

дьүһ. туохт. Сандааран, сандаарыччы сырдаан көһүн. ☉ Испускать, излучать, распространять яркий свет; выделяться светлым ярким цветом
Сааскы тахсар саһарҕа сандаарыйда бу сиргэ, Сарпах кыымнаах күн уота Алаас күөлгэ сыдьаайда. С. Зверев
Кыыстыы көнө, дьып-дьылыгыр, Кыыс маарына туртаҕар Саамай таптыыр хатыҥым Сандаарыйан бу турар. Р. Баҕатаайыскай
Уһуннук таптаабыппын санаатахпына, кутум-сүрүм сырдыыр, санаам сандаарыйан кэлэр: үчүгэй, ыраас таптал этэ. Н. Габышев

I
көр саппах
Кырдьык да үтүө сарсыарда Кылбаарыйа талбаарбыт. Халлаан саҕаҕар ханна да Хараарбат сарпах былыт. Болот Боотур
II
көр сарпа
Сааскы тахсар саһарҕа Сандаарыйда бу сиргэ, Сарпах кыымнаах күн уота Алаас күөлгэ сыдьаайда. С. Зверев
Чолбон сарпаҕа ойуулаах таҥастаах Чолбон тойон кыыһа, үргэл уота ойуулаах таҥастаах Үргэл тойон кыыһа, …… чоҥкунас чуорааннаах, Көҥдөй от дүҥүрдээх, Күөх от былаайахтаах сиргэ кэлэн түһэллэр. Суорун Омоллоон

аат. Кыымнаах уот, кыыма саҕыллар уот. ☉ Пламя с искрами
Хойуу туйах табыйан, Таастан уот-кыым сардыргыыр... Эллэй
Артыыс күүһэ-уоҕа, айар кылаана иннигэр эрдэҕинэ уот-кыым саҕар сөптөөх буолуо этэ. «ХС»
♦ Уотунан-кыымынан кытыастар түөлбэ. — олус сытыы тыллаах, этиһиик. ☉ Языкастый, зубастый, любящий поругаться. Тэҥн. хагдаҥ оттоох сиргэ олоруо суох күтүр

туохт., кэпс. Туохха эмэ кыайтаран мөлтөө, кыаххын ыллар (үксүн сэтэрээн этэргэ). ☉ Лишаться силы, мощи, будучи одоленным кем-чем-л. (часто с оттенком злорадства)
[Абааһы уола] Суон модун моонньо, Халыҥ ньыгыл борбуйа, Көмнөхтөөх күөх харыйа саҕа Ыар хара санаата бохтоото. Ньургун Боотур
Төлүтэ көтөн тахсар Төлөн хара буруолаах, Кыынньар уот түүтэх Кытыастар кыымнаах, Бохтообот модун күүстээх Борубуос көлө обургу …… Килэккий тимир ыллыкка Кирбиитээн түһэн истэ. Күннүк Уурастыырап

даҕ., поэт.
1. Умайа кыыһар, олус чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Излучающий яркий красный цвет, пламенеющий, алеющий
Кыһыл субай хаанын Кыраһа хаарга Кытыаһыннарбыт курдук, Кыыһар кытыас кыһыл чопчуурдаах. П. Ойуунускай
Күнтэн кытыас саһарҕа Кыынньа кыыһар саҕахха. Күннүк Уурастыырап
2. Субурус гынан хаалар, уот курдук түргэн (хол., ат). ☉ Стремительный, бегущий со скоростью огня (напр., конь)
Кыымнаах кытыас миҥэҕэр Кытарар уот кынаттарбыт Кырыыстаах сатанан кыйыылаа. Ньургун Боотур
Одун күүстээх, төлөн тыыннаах, Тарбанар дьарык, кытыас миҥэ Мин буолабын, мин олоробун. Ньургун Боотур

I
сырдырҕаа диэнтэн холб. туһ. Эргиччи эрбиилэр сырдырҕаһаллар. Амма Аччыгыйа
Бандьыыттар түүтэх отторун кыбыммытынан иирэ иһигэр киирэн олохторун оҥостон сырдырҕаһаллар. Н. Якутскай
II
даҕ. Хатана, улахана суохтук «сыр-сыр» гынар тыастаах. ☉ Издающий лёгкий треск, прерывистый шорох, трескучий. Сырдырҕас тымныы
□ Киһи тыына сырдырҕас …… буолбут. Н. Лугинов
Биһиги киһибит Сырдырҕас кыымнаах …… Сындыыс кымньыы чаҕылҕана буолан …… Сырбас гынан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Алаастар …… аһыҥа сырдырҕас кынатын тыаһынан туолан тураллара. ПДН ККС

саҥа алл.
1. Бүтэһиктээхтик, үйэлэр тухары арахсарга этиллэр тыл (үксүгэр өлбүт эбэтэр өлөөрү сытар киһиэхэ). ☉ Прощай (говорится усопшему или говорит умирающий)
Ильич, бырастыы! Тулаайах хааллардыҥ!!! Соҕотох бэҕэһээ эн тыыннаах турарыҥ, Соргулаах суолбутун эн ыйар буоларыҥ. П. Ойуунускай
«Быдан бырастыы», — диирбитигэр Буору үрдүгэр көмөргө, Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Өллүм даа өллүм, аан дойдум, аламай күнүм, аал уотум, аймах дьонум, бырастыыларыҥ. М. Доҕордуурап
2. Олус уһун, эриирдээх-мускуурдаах, быһылааннаах, эргиллэн кэлэр соччо биллибэт суолугар бараары туран этиллэр тыл. ☉ Прощай (говорится перед отправлением в длительный, рискованный путь, когда обратное возвращение не гарантировано)
Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм, Аалыы көмүс кыымнаах Аал уотум — бука барыгыт Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай. Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ! Саха фольк. Манчаары Баһылай тутуллан испитэ, Үөһэттэн таҥнары Ленатын көрбүтэ: «Алааһым бырастыы, Күн ийэм, бырастыы!» Т. Сметанин
3. Арахсарга, бараары туран этэр тыл. ☉ Прощай (говорится при расставании на длительный срок)
Бырастыы, кэһиигин ыытаар. А. Софронов
Бырастыыларыҥ, тойоттор! Көрсүөхпүт, оччоҕо дорооболоһуохпут хааннаах тимиринэн. Эрилик Эристиин
Бырастыы, эдэркээн саастаахпын, Мин, баҕар, иккистээн эргиллиэм. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. быраһаай

1. («й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Сайын түһэр итии, сырайар салгын. ☉ Жара, зной
   Куйаастан ыгыллыбыт мутукча сыта минньигэстик аҥылыйар. Эрилик Эристиин
   От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
   Сыралҕан куйааска буһан сирэлиспит-боролуспут отчуттар кэпсээни бэркэ кичэйэн, биһирээн иһиттилэр. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Итии, суостаах, уотунан сырайар салгыннаах. ☉ Жаркий, знойный
   Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
   Куйаас күммүт сыралыйар Кутаа кыымнаах уотунан. А. Абаҕыыныскай
   ◊ Бөтүрүөп куйааһа — сайыҥҥы муҥутуур куйаас күннэр (от ыйын 10–15 күнэрэ). ☉ Самые жаркие летние дни (10–15 июля)
   Бөтүрүөп куйааһын кэнниттэн окко киирэллэр. Буһурук куйаас көр буһурук. Буһурук куйаас буолла, Будьур солко долгуйда. С. Васильев
   [Тирэхтэр] Буһурук куйаастан куттаммакка, Дьоролдьуйа үүммүттэр. И. Федосеев
   Бүтэй куйаас көр бүтэй II. Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. Бүтэй куйаас сатыылаата. Күрүлгэн куйаас — аһара итии. ☉ Очень жаркий, палящий
   Бэс ыйын эргэтинээҕи сайыҥҥы күрүлгэн куйаас күн. Күннүк Уурастыырап. Күрүлгэн куйаастаах күөх халлаан, …… Аттартан көлөһүн таммалаан Сибэкки үрдүгэр хаалбыта. «ХС»
   Өҥүрүк куйаас көр өҥүрүк. Өҥүрүк куйаас тыыннаах, Үүт таас олбохтоох... Үрүҥ Аар тойон... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Өҥүрүк куйааска күнү быһа үлэлээн тириппит-хоруппут. ГИП КДь
   Биирдэ сайын өҥүрүк куйаас сатыылаан ахан турдаҕына, Орто Азияттан биһиэхэ биир ыалдьыт кэлбитэ. «ХС»
   Уот куйаас көр уот. Ардаҕы аны быыстала суох уот куйаас күннэр солбуйбуттара. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. куйааш, койаш ‘солнце; жара’