возвр. от иил = навешивать, надевать, нацеплять (на себя); куругар кыыннаах быһаҕы иилиммит на пояс он нацепил ножны с ножом.

1. аат. Килбэчийэн уонна кыратык курдаттыы дьэҥкэрэн көстөр чараас кумааһынай эбэтэр лүөнтэн оҥоһуллубут таҥас. ☉ Батист
   Кини кыһыл бачыыһы арыйа баттаабыта мамонт муоһа кыыннаах, уктаах саха быһаҕа кылбайа сытар. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Бачыыстан оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Батистовый
   Маҥан бачыыс ырбаахы, лыах курдук тэлибирэйэ, ойуурга ньимис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
   Бүгүн Таня үрүҥ бачыыс халадаай ырбаахыны кэттэ. «ХС»

дьүһ. туохт. Ньыҕаллан түс, аллара сулбуруй (илийэн, эргэрэн). ☉ Сползать вниз, намокнув, потеряв форму (напр., от старости)
Таҥас илийдэҕинэ ньаппыйан түһэн хаалар. ПЭК СЯЯ
Арай эр киһи ааттаах аргыспыт Баһылай ньаппыйбыт саары этэрбэһин айаҕар кыыннаах быһаҕын уктан иһэрэ эрэ, суоҕа эрэ. Н. Заболоцкай
халх. наухээ ‘опускаться, идти ко дну, падать вниз’

1. толугураа диэнтэн дьаһ. туһ. Толоон-алаас Тоҕойун саҕа Толугур маскытын Толугуратар буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
   [Сүөдэр] Тэллэҕин аннын хаһан Кыыннаах быһаҕын толугуратта. С. Васильев
2. Быһа баттаан, түргэнник, чуолкайа суохтук саҥар. ☉ Говорить быстро и невнятно
   Тугу эрэ саҥаран толугуратта. Н. Абыйчанин
   Ньукулай Хомдьоокоп сулбу ойон туран, саҥаран толугуратан кэбистэ. Айталын

түүлээхтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Өлүөскэ манна биирдэ Үстүүн атыыһыт, Учурга түүлээхтэтэ ыыппыт дьоно кэлэннэр, биир хос иһигэр киһи ханан да сатаан үктээбэт гына күндү түүлээҕи ыһан олорорун көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Таака …… Тоҥуу үрэххэ киһи таһааран түүлээхтэтэн баран, эһиил нуучча тойонугар киирэн көмүскэбил көрдөһүөн баҕаран барар. Р. Кулаковскай
[Миигин] саамайсаамай бастыҥ биэстэ эстэр бинтиэпкэни, ньаалбаан кыыннаах, хорҕолдьун киэргэтиилээх уктаах быһах биэрэн түүлээхтэтэ атаарыахтара баар. Нэртэ

ахс. аат. Туох эмэ ахсаанын, кээмэйин көрдөрөр биир уонна биир аҥаара диэн суолтаҕа туттуллар тыл. ☉ Число, количество чего-л., равное единице с половиной, полтора
Балтараа тыһыынча килэмиэтирдээн фронт устатын тухары сэбиэскэй сэриилэр босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй сэбэргэнэҕэ ыйанан турар балтараа харыс кэриҥнээх булка илдьэ сылдьар кыыннаах быһаҕын ылан куругар иилинэр. Л. Попов
Балтараа сыл бииргэ олорбуппут. Ол балтараа сылы мин билигин минньигэс түүл курдук саныыбын. Софр. Данилов

аат., эргэр. Кыаны уонна чокууру уга сылдьарга аналлаах кыра тирии саппыйа (биир өттүгэр хататтаах буолар). ☉ Маленький кожаный мешочек, в котором держат трут и кремень (с одной стороны прикрепляется огниво), трутница
Баһыыкка куруттан сүөрэн, хататтаах кыалыгы Ньургуһуннаах уолларыгар бэлэхтиир. Суорун Омоллоон
Ол олорон дьонуттан хаалбыт өйдөбүллэрин: тирии кыыннаах саха быһаҕын уонна хататтаах кыалыгын аттыгар ууран баран, имэрийтэлээбитэ. Далан
Ол тирии кырачаан лоскуйчаанын мин хататтаах чокуурбун уктар кыалыкпар кыбыппытым. Н. Абыйчанин

1. аат. Сүгэр суумка, куул, үрүсээк. ☉ Котомка (заплечная сумка), вещевой мешок, рюкзак
   Өрөпкүөм күүлэтин айаҕар Иван саатын соспутунан утары лаһырҕаан таҕыста. Кини буулдьалаах ботуоҥкатын сүкпүт, уһун туос кыыннаах удьурҕай уктаах быһаҕын куругар иилиммит. В. Чиряев
   Старшай лейтенант массыына куусабар тахсан көрбүтэ, арай араас суумка, ботуоҥка бөҕө хаалбыт эбит. В. Ойуурускай
   Уол булдун ботуоҥкатыгар уга туран иккис тииттэн тииҥ, нөҥүө маска ойон, кутуруга субурус гыммытын көрдө. А. Кривошапкин (тылб.)
   русск. котомка
2. даҕ. суолт. Ботуоҥкаҕа угуллубут эбэтэр ботуоҥкалыы быһыылаах. ☉ Уложенный в заплечную сумку, мешок (о ноше) или сделанный в виде заплечной сумки. Ботуоҥка суумкалаах
   □ Биир күһүҥҥү күн ботуоҥка сүгэһэрдээх уол оройуон киинигэр барар дьону кытта аргыстаһан унньуктаах айаҥҥа турбута. «Кыым»

1. аат. Хатыҥ саамай төрдүн иирчэх курдук эриллэн үүммүт саастаах ордук кытаанах, бөҕө өттө. ☉ Корневое утолщение берёзы, отличающееся особой прочностью
   Сир ирдэҕинэ удьурҕай хостуох, ырбыы таҕыстаҕына туулуох, туһахтыах буолара. Болот Боотур
   Саха уустара удьурҕайтан хамсаны, быһах угун, кыынын, араас сиэдэрэй киэргэл иһиттэри кыһаллара. АЭ СТМО
   Быһах уга уонна хамса оҥостоору, хатыҥ удьурҕайын көрдүү ыппынаан биир ылааҥы күн тыаҕа таҕыстыбыт. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Удьурҕайтан оҥоһуллубут, кыһыллыбыт. ☉ Сделанный из корневого утолщения берёзы
   Удьурҕай хамсаҕа чаркааскай табаҕы ыга симэн уматынан, күөх буруонан өрүкүччү тыына олорор. Амма Аччыгыйа
   Төрдүстэрэ Ыстапаан саамай уһукка тимир хоҥсуоччулаах, маҥан килэбэчигэс ньаалбаан сирэйдээх удьурҕай ыҥыыр үрдүгэр олорор. И. Никифоров
   Кини буулдьалаах ботуоҥкатын сүкпүт, уһун туос кыыннаах, удьурҕай уктаах быһаҕын куругар иилиммит. В. Чиряев
   ср. эвенк. одюркай, адюркай ‘корень берёзы’, монг. будьигир ‘кудрявый’

туохт.
1. Салгыҥҥа тэлээрэ көтө сырыт (хол., кынаттарын хамсаппакка саратан баран сылдьар көтөр, хаппыт сэбирдэх). ☉ Держаться, парить в воздухе, порхать (напр., о птицах, сухих невесомых листьях)
Көтөр уһун моонньун умса куоҕатан, нэлэмэн кэтит кынаттарынан арыычча сапсынан, нэһииччэ салгыҥҥа уйдаран иһэр курдуга. Н. Заболоцкай
Толооннор үрдүлэринэн, көмүс кынаттарыгар көй салгыҥҥа уйдаран туран, күөрэгэй чыычаахтар ырыа-тойук туойдулар. Бэс Дьарааһын
Тирэх ньуолах түүлээх сиэмэлэрэ ыам ыйыгар ситэллэр, ньуолах түүлэринэн салгыҥҥа уйдаран итинник сиэмэлэр бэрт ыраах тиийэллэр. КВА Б
2. Сүүрүккэ, долгуҥҥа бигэнэн ууга тимирбэккэ дагдайа сырыт. ☉ Держаться на воде, быть наплаву, не тонуть
Витим өрүс хабыллар хаба ортотунан, суорба таас хайалар икки ардыларынан дохсун сүүрүккэ уйдаран Сүөдэр айаннаан иһэр. Н. Якутскай
Болуот биир кэм өрүс долгунун батыһа хас эмэ сиринэн бүгүллэхтэнэн, долгуҥҥа уйдаран, устаҥныыр. И. Никифоров
Игирэ уолаттар долгуҥҥа уйдаран уста сылдьыбыттар уонна кэлин иччитэх арыыга тиксибиттэр. И. Данилов
3. Туох эмэ үрдүнэн (хол., ситэ халыҥыы илик чараас муус, үрдэ кытааппыт хаар) уйуктаахтык, көҥү түспэккэ, тимирбэккэ хаамп. ☉ Удерживаться на тонкой, ломкой поверхности (напр., на тонком льду), не проваливаясь, не продавливая её своей тяжестью
Үтүө хайыһар диэн халыҥ хаарга уйдарар намчы талаһа эрэ буолбатах, сындалҕаннаах айаҥҥа анаммыт миинэр миҥэ, тыыннаах көлө эбит. Амма Аччыгыйа
Ыппыныын [мууһу] тэһэ да түспэккэ уйдаран таҕыстыбыт. Үчүгэй тоҥук. Т. Сметанин
Мин чэпчэки буоламмын хомурахха уйдарабын, ол иһин аҕам кэнниттэн хаалсыбаккабын батыһан иһэбин. В. Иванов
4. Туохха эмэ тирэнэн, тугу эмэ тирээбиллэнэн сырыт. ☉ Двигаться, идти, опираясь на что-л. (напр., на трость)
[Чээнэ] кыыннаах быһаҕын, кыалыктаах хататын ылан баран, мас тайахха уйдаран аар тайҕатын диэки бара турбут. Сэһэн Дьэрэмэй
Массыына, рессораларыгар уйдаран, кыра-кыратык долгулдьуйан, килэгир суол устун биир кэм сыыйыллыбыта. «Ленин с.». Сүүрэр кэмҥэ тэпсэҥнээминэ эрэ, чэпчэки баҕайытык, бары быччыҥы үлэлэтэн, аҥаардас атахха уйдаран эрэ барыллыахтаах. ФВН ТС
5. көсп., поэт. Туох эмэ сырдык иэйиигэ оҕустаран эбэтэр дууһаны абылыыр кэрэ музыка тыаһыттан санаалыын өрө көтөҕүлүн, чэпчээ. ☉ Окрылиться, воодушевиться, вдохновиться чем-л. (напр., чарующей музыкой), воспарить духом. Маня бэйэтин санааларын кынатыгар уйдаран, кый үрдүккэ устар. А. Фёдоров
Көстөр буол, сиккиэргэ куустаран, Эйэҕэс, үөрүнньэҥ тэтиҥим. Мин эмиэ, тапталга уйдаран, Дьэ сырдаан, дьэ чэпчээн кэлиэҕим. Р. Баҕатаайыскай
Онтон устунан ол музыка тыаһыгар уйдаран, санаабар кынат үүнэн, төрөөбүт Сахам сиригэр талбаара көттүм. Г. Колесов