прил. тапсымтыата суох, киһини кытта сатаспат, кэдирги.

сов. тиэрэ түс, кэдирги түс; откинуться на спинку стула устуул өйөнөрү-гэр тиэрэ түс.

прил. киһи тылын истибэт, киһи тылыгар киириммэт, кэдирги; непослушный ребёнок киһи тылын истибэт оҕо; # непослушные волосы (тараанары) истибэт баттах.

даҕ. Кэриэрбит курдук өҥнөөх; хара, хараҥа, кирдээх. ☉ Палевого цвета, как бы опаленный; темный, грязный (на вид)
Толбонноох оһоҕостоох, кэриэхтээх сүүстээх, кэдирги атахтаах тулаайах кыыс оҕону хаар курдук эттээх, халыйбыт хаһалаах …… хатын дьахтар гына оҥорбутуҥ. ХИА КОВО

I
<кэлтэгэй> кэрис бараан ыйдаах (ыйдаах-күннээх) фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойду ыйын-күнүн хоһуйарга туттуллар уларыйбат эпиитэт сорҕото, чопчу суолтата биллибэт. ☉ Щербатый, сумрачно-тусклый — часть постоянного эпитета солнца, луны эпического Нижнего мира в олонхо
Кэдирги эргиирдээх кэлтэгэй кэрис бараан ыйым кэдирги кэмниэтин! (андаҕар). ПЭК ОНЛЯ II
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Тиэрбэс иитин курдук Тиэрэ эргийэн хааллылар. П. Ойуунускай
Кэрэ күммүт оннугар Кэрис бараан ый тыгар. Н. Тарабукин (тылб.)
II
1. кэрий диэнтэн холб. туһ. Доҕотторо тэҥҥэ кэристилэр
2. Тугу эмэни уочарат быһыытынан ылан, биэрэн, туһанан ис. ☉ Брать, использовать что-л., передавая из рук в руки, по кругу
Уоттан ордон хаалбыт биир тимир куруусканан үһүөн кэриһэн чэйдэрин иһэн, күөл бүүрүгүн үрдүгэр сукуһан олордулар. Амма Аччыгыйа
Саҥа кэлбит дьон кэриһэ иһэн баран чороону остуолга уураллар. Эрилик Эристиин
[Эһэ] ис буотараҕын иһин сыатын кытта холбуу кырбаан, буһаран саламааттыыллара уонна кэргэн барыта мас хамыйаҕынан үллэстэн кэриһэн сииллэрэ. ПАК ЭТ
III
көр кэрии
Кэрис тыабар кэҕэ этэн кэҕийдэ, — Тула өттүбэр Тоҕус сайын сатыылаата. Л. Попов

1. даҕ. Эриллэҕэс утары саастаах (мас). ☉ Свилеватое, непрямослойное (дерево). Харсаах мас үчүгэйдик хайытыллыбат
2. Утарытын була, оҥоро сатыыр, өһөс, бөппүрүөк. ☉ Упрямый, непокорный, несговорчивый, строптивый
   Онтукам, биһиэнэ буолаары, кэдирги сигилилээх, харсаах майгылаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев
   [Үчүгэй Үөдүйээн:] Сорумуҥу тулуйумуна, кини арыт ардыгар эригэр өрөлөһөр, бу иһин харсаах, тыйыс майгылааҕынан аатырар. Күннүк Уурастырап. Кыыс Хотун итинник харсаах киһини көрсө илигэ. А. Сыромятникова
   ср. уйг. карши ‘против’, кум. къаршы ‘против; противостоять’

туохт.
1. Инники өттүгэр туруктаах, үтүө, дьоллоох олоҕу тэрий. ☉ Заложить основы стабильной благополучной счастливой жизни
Оо, доҕорум …… кэскилбин кэскиллээбит эбит. П. Ойуунускай
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
Киэһээҥҥи киирэр күн саҕахха саһыыта Киэркэйэ тырымнаан, Кэлэр иннибитин кэскиллиир. С. Зверев
2. Ким, туох эрэ инникитин быһаар, төлкөлөө. ☉ Предрекать чье-л. будущее, судьбу
Александра Максимовна киниэхэ салайааччыны буолбакка, искусство үлэһитин дьылҕатын кэскиллиирэ. М. Ефимов
Орто аан дойдуну анаара оҕонньоттор табахтыы олорон Кэскиллии саныыллар аттара. В. Лебедев (тылб.)
△ Туох эмэ ис дьиҥин ыараҥнатан сыаналаа, тойонноо, быһаар. ☉ Раскрывать сущность, смысл чего-л., давать оценку чему-л.
Сэттэ килбиэн-киҥкил халлаан кинээстэрэ, Кэниэрдээх кэмириниибин Кэдирги кэскиллээмэҥ даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэриҥин кэскиллээбэккэ Киһи аайы Кэскиллиир кэмэлдьи Кэмэ суох. А. Софронов
♦ Кэрчэгэй (кэдэрги, кэрэгэй) кэскиллээ — дьоло суох, быстах оҥоруулаах гына оҥор, эбэтэр төлкөлөө. ☉ Предрекать кому-л. или обрекать кого-л. на недолгую несчастливую жизнь
Кэнчээригэ тиийэ Кэдэрги кэскиллиир, Төрүөххэ тиийэ Түҥкэтэх төлкөлүүр [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миигин кэрчэгэй кэскиллээн, ордоххой оҥоруулаан, түөрэккэй төлкөлөөн түһэрбиттэр. Ньургун Боотур

нам бар (буол) — чуумпур, налый, уоскуй. ☉ Стихнуть, успокоиться
Сайыҥҥы киэһэ айдаана нам барда. Суорун Омоллоон
Оҕонньор күүһэ-сэниэ тэ эстэн, санаата түһэн, нам баран хаптайан хаалбыта. Болот Боотур
Чочумча ким да саҥарбакка нам баран олордулар. М. Доҕордуурап
Никита Калинович нам баран, олоппоһугар илиитин кэдирги ууран, таһырдьаны одуулуу олорбохтообута. В. Яковлев; нам бааччы — туох да сү псү гэ, айдаана суох, үүт турааннык. ☉ Тихо, спокойно, смирно
Кеша нам бааччы саҥара сатыыр даҕаны, куолаһа кытааппыт, тыҥаабыт. Н. Габышев
«Эһиги, гражданскай дьоннор, дьиэҕитигэр нам бааччы олорбокко ханна, тоҕо куотаҕыт?» — Першин ыйытар. И. Никифоров
М а н ч а а р ы Баһылай, Чоочо этэрин-саныырын курдук, к э һ э й э н , балаҕанын муннугар түүрүллэн баран, нам бааччы сытынан к э э с п э т э х. МНН
ср. монг. нам ‘низкий, тихий, спокойный; низко, ниже, тихо, спокойно’, бур. нам ‘безмятежный, тихий, спокойный’, ног. нам ‘удовлетворение’, тув. нам ‘дружба, согласие’

туохт.
1. Ким, туох эмэ инникитин өтө көрөн быһаар, төлкөтүн ый, тугу эмэ билгэлээ, дьылҕалаа. ☉ Предвидеть, предугадывать, предсказывать будущее, чью-л. судьбу, участь
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
«Оҕолорбутун, этэҥҥэ олордохпутуна, аны күһүн оскуолаҕа биэртэлээн көрүөхпүт», — диэн оҕонньор кэлэр дьылы төлкөлүүр. Эрилик Эристиин
Сиэним Тоотук үчүгэй эркиннээх киһи буолсу дуу диэн төлкөлөөтүм. «Чолбон»
2. Ким эмэ олоҕун суола хайдах буолуохтааҕар сабыдыаллаа, хайысхатын уур. ☉ Оказывать какое-л. влияние, влиять каким-л. образом на чью-л. судьбу
[Арыгы] Кэнчиэрэҕэ тиийэ Кэдирги кэскиллиир, Төрүөххэ тиийэ Түҥкэтэх төлкөлүүр, Ыччакка тиийэ Ыарыһах ыйаахтыыр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыра уҥуохтаах иинэҕэс Суворовы, бэйэтэ баҕалааҕын үрдүнэн, төрөппүттэрэ байыаннай сулууспаҕа төлкөлөөбөтөхтөрө. ЛВИ БУӨ
Ким кириитикэни тиэрдэ сыаналаабат, аанньа ахтыбат, ол бэйэтин эрдэттэн эстэргэ төлкөлүүр. Л. Брежнев (тылб.)
♦ Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) <иитэр сүөһүнү күрүөлээ> көр оҕо
Кырдьыга да, уот суоҕа буоллар, саха киһитэ эрэйдээх бу чэҥ муус дойдуга хайаан иитэр сүөһүнү күрүөлүө, төрөтөр оҕону төлкөлүө, уостубат олоҕу ууһатыа этэй? Софр. Данилов
Онон туймуулаан ыкса ыаллара үөр сүөһүнү үксэппиттэрэ, төрүүр оҕону төлкөлөөбүттэрэ. И. Данилов. Түҥнэри (төттөрү, түөрэккэй) төлкөлүүр — дьоло суох олоххо тэбэр, кэрэгэй дьылҕалыыр. ☉ Предназначать к тяжелой участи, обрекать на несчастливую судьбу
Миигин кэччэгэй кэскиллээн, ордоххой оҥоруулаан, түөрэккэй төлкөлөөн түһэрбиттэр. Ньургун Боотур
Ити таҥас-сап, мал-баай барыта албын алып, кыыс дууһатын, өйүн-санаатын төрүөҕүттэн төттөрү төлкөлөөбүт ап илимэ буоллаҕа. А. Сыромятникова

I
туохт.
1. Баайдан-дуоллан (хол., үп-харчы, мал-сал, сүөһү); материальнай өттүнэн кыаҕыр. ☉ Богатеть, обогащаться (напр., деньгами, скотом и др. имуществом); становиться материально крепким
Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
Өҥ дьылларга бар дьоҥҥо бэлэмнэппит отторун-бурдуктарын сут дьылларга баайдар уон төгүл ыарахан сыанаҕа атыылаан, ордук байаллара. Амма Аччыгыйа
Кэнники олус байан аатырбыт кинээскулуба буолбут киһи Баһылай Слободчиков (Чоочо) диэн. МНН
2. көсп. Өссө элбээн, кэҥээн сайдан ис; сайын. ☉ Становиться еще богаче; развиваться дальше
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билии-көрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин. Күннүк Уурастыырап хоһоонун куормата байар
Кини хоһоонун мээрэйин, тэтимин хоһоон ис номоҕор сөп түбэһэр гына оҥорор. Софр. Данилов
ср. тюрк. бай, байу, байы ‘богатеть’
♦ Сыта (кэдирги, сытыйа, туора) бай – сиэри таһынан аһара бай. ☉ Сильно разбогатеть, стать чрезмерно богатым
Оттон Гринштейн кини курдуктар көлөһүннэрин сүүрдэн сыта байар. И. Федосеев
Харытыан Киппирийээнэбис Бадаайап сытыйа байбыта, туора топпута. Л. Попов
Тус бэйэ иннин илимниир, сылааргыыр, сатаан оҕуруктуур, сыта байары толкуйдуур – биһиги дьыалабыт буолбатах. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баай бай кэпс. – элбэх үптэнхарчылан, сүөһүлэн-астан, маллан-саллан. ☉ Богатеть, наживать богатство
Далбарай баай саныыр: аҕа баһын быһа олорон баран мин баайбынан байыах, ааппын ааттатыах суох. И. Данилов
Көмүсчүтү халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
«Оҕом чэ, баран барҕа баайы бай, бар дьону бастаа, аҕа баһын тоһут», – диэн алгыстаах буола турда. Эрилик Эристиин
II
саҥа алл.
1. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное удивление
«Бай, ыалдьыт кэллэ быһыылаах, сыарҕа тыаһа кэллэ», – диэтэ Дьаакып. Эрилик Эристиин
[Күлүк:] Бай, ол Сис Сэмэнэ оҕонньор тоҕо кэллэҕэй. А. Софронов
«Бай, хайа бу кимий? Кооко дуу?» – хараҥаҕа Петенче атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)
2. Дьиибэргээһини, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Бай, бу хайа дьайтан уу халыйан таҕыста?» – диэтэ, Дьэллик олоро түспүтэ, ампаар аһаҕас аанынан уу бөҕө кутан дьалкыһытан ахан эрэр эбит. Н. Заболоцкай
Бай! Ол хантан ылбыт быраапкыный, киһини хаайар? Болот Боотур
[Тимэппий:] Бу дьиэҕэ эн тойон буолбатаххын, бу дьиэ эн дьиэҥ буолбатах. [Онтоон:] Бай! Ким дьиэтэй! Күндэ
3. Астыныыны, дуоһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, довольство
[Егор:] Бай, сыалай бараат дьоно бу тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бай, доҕор, хата, бу бэйэтин күүһүн-кыаҕын чахчы билиммит киһи тыла буолаарай? Софр. Данилов
[Чүөчээски] бу иһэрин Түүлээх Уллуҥах көрдө. Көрөн саҥа аллайда: «Бай, бу байанайы көр эрэ! Бу маҥайкаан, хор, бу сылдьар эбит дии», – диэн баран, саһан ньылбыс гынна. Суорун Омоллоон