I. прич. от связать; 2. прил. кэлгиэлээх; со связанными руками илиилэрэ кэлгиэлээх; 3. прил. (затруднённый) бохсуулаах, хааччахтаах; связанные движения бохсуулаах хамсаныылар.

аат., эргэр. Айаҕынан иитиллэр кылгас тимирдээх былыргы саа. ☉ Короткий дробовик
Акыым оҕонньор биэс сиринэн кэлгиэлээх тууркатын туора тутан олорор. Н. Якутскай
Киһи сүгэ сылдьар тууркатын хаба тардан ылан ытыар диэри, тайаҕа ыраата охсор. П. Степанов
«Доҕоор, тууркаҥ иитиилээх дуо?» — диэтэ аҕам ууска. Н. Заболоцкай
◊ Туурка саа — туурка диэн курдук
Биэс сиринэн кэлгиэлээх туурка саатын туора тутан олорор. Н. Якутскай
Чыркымайдар өрө тырыкынаһан эрдэхтэринэ, туурка саа тыаһа хабылла түһэр. А. Фёдоров. Сиэн уол этиллибит сиргэ иитиилээх кыра туурка саанан хаста да субуруччу ытыалаабыт. А. Пахомов

туохт. Ыарыыланан «айака» диэн саҥа таһаар. ☉ Ойкать, охать (от боли)
Өрүүскэ баһа кэлгиэлээх, холумтан аттыгар олорон хаһыат ааҕар, хамсаатаҕына айакалыыр. Күндэ
Түллэх гынан ойоҕоһугар эргийдэ, онтон кыланан, айакалаан баран, эмиэ хамсаабат буолан хаалла... Суорун Омоллоон
Харытыана эмээхсин, айакалыы-айакалыы, утуйар хосторун диэки бөкөөрө турда. Н. Якутскай

даҕ., кэпс. Ырыган, ииммит-хаппыт; ыарыһах, куһаҕан көрүҥнээх. ☉ Худой, худощавый, тощий; болезненный
Кинилэр аймах олорор «Эргиттэ» алаастарын арҕаа тумулун тумсугар түөрт атаҕа кэлгиэлээх, тумсугар томторуктаах, түүтэ соролоон түһүтэлээбит «түөрт харахтаах» дьүдьээки ыт кэлбиккэ-барбыкка эккэлиир, иннигэр-кэннигэр түһэр буолбут. Амма Аччыгыйа. Илдьиркэй таҥастаах дьүдьээки көрүҥнээх дьон элбэҕиттэн уолаттар улаханнык сөҕөллөр. А. Федоров

аат. Дьиэ үрдүгэр кырыыһа аннынан баар сайын туттуллар киэҥ тутуу. ☉ Помещение, крытое пространство между потолком и крышей дома, чердак
Ыкса киэһэ чардаактан илиитэ кэлгиэлээх Джаганы таһааран массыынаҕа уктулар. А. Фёдоров
Өлүгүн уон хонон баран, үлэлии сылдьар дьиэлэрин чардаагыттан булбуттар. «Сахаада»
Хатарыллыбыт эти сиигэ суох кураанах дьиэҕэ эбэтэр чардаакка ууруллар. ТИиС
ср. тюрк. чардак, чарлак, чардуҕан, чордевар ‘чердак’

аат., эргэр. Уһун укка олордуллубут, дуҕалыы быһыылаах, сытыы биилээх, илиинэн оту охсорго туттуллар нууччалар хотуурдара. ☉ Длинный вогнутый нож, прикрепленный Г-образно к длинной рукоятке для срезания травы, коса-литовка (сельскохозяйственное орудие)
Эмдэй-сэмдэй түстүлэр элитиэпкэ бэртэрэ. С. Данилов
Долбууру харбыалаан кэлгиэлээх сытар элитиэпкэни ылбыта. П. Аввакумов
Ол кэмҥэ кини сайын элитиэпкэ хотуурунан күн ахсын балтараа гааҕа тиийэри охсоро. «Кыым»

даҕ. Туохха эмэ иҥиннэриилээх, кэлгиэлээх. ☉ Связанный, привязанный (напр., веревкой)
Атах баайыылаах алтан-араҕас ат күөлү үстэ төгүрүйбүт (тааб.: этэҕэ). Күөх от баайыылаах ураҕастары анньыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Костя кини барбыт тыаһын истибэтэҕэ чахчы, көрүөн – хараҕа саба баайыылаах. Н. Заболоцкай
♦ Тэҥ баайыылаах – тэҥ кыахтаах, тэҥ таһымнаах, тэҥ бэлэмнээх. ☉ Равный, равнозначный, равноценный
Тири эньэр да, бөҕөс да астыммыт көрүҥнээхтэр. Буолумуна, тэҥ баайыылаах бөҕөстөргө хара ааныттан үс очукуонан чорбойуу – бу элбэх. «ХС»
Икки тэҥ баайыылаах хамаандалар оонньуулларыгар ардыгар аҥаардастыы кэлтэйии тахсарын бу туур эмиэ көрдөрдө. «Кыым»
Кырдьыга, бу иккиэн техника, дьарыктаныы да өттүнэн тэҥ баайыылаах дьон буоланнар, көрөөччүлэр чөмпүйүөн аатын былдьаһыыларыгар бэркэ мунаардылар. «ХС»

1. уоп I диэнтэн дьаһ. туһ. Уҥуо эмиийин Уордайа олорор Уолугар уоптарда. П. Ойуунускай
   Тоойуом, өскө суор күөгүгэр иҥиннэҕинэ, ону ылан көстүүлээх сиргэ уһун ураҕас төбөтүгэр ыйаар, айаҕар куобах сэмнэҕинэ уоптараар. И. Федосеев
   [Абрам:] Хата мин табахпын быраҕыа суохпун. Аны хамсабын уоптарбытынан хаһыаттыыллара буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. көсп., кэпс. Кими эмэ күүскэ саай, оҕус, сырбат (үксүгэр сирэйгэ). ☉ Сильно ударить кого-л., влепить, вмазать кому-л. (обычно в лицо)
   Ыһыытаабытынан Ыга сүүрэн кэлэн, Уҥа хараҕар уоптарда. Р. Баҕатаайыскай
   Киргиэлэй хаҥас илиитинэн тыастаахтык Дарбааһабы уҥа иэдэһигэр уоптарбытыгар, эмиэ түөрэхтэнэ түстэ. В. Протодьяконов
   Ааһан иһэр биир киһини Хаарынан мин уоптардым! А. Барто (тылб.)
   ♦ Буору уоптар көр буор
   Нөҥүө күнүгэр …… фашистары уот биһилэх ортотугар хаайбыппыт, үлтү сыспыппыт, буору уоптарбыппыт. Д. Очинскай
   Оноҕоскутун ылыаххыт (уоптарыаххыт) көр оноҕос. Күүһүлээн көрүҥ — Көрдөрүөхпүт, Оноҕоскутун уоптарыахпыт!!! Күн Дьирибинэ
   Сирэйгэ уоптар көр сирэй. [Тээллэриис] Бэдэр Хараҕы сирэйгэ уоптарбыт уонна таһырдьа ыстаммыт. И. Гоголев
   Уолчаан …… кытара уойбут киһини абатыттан сирэйгэ уоптарыаҕын илиитэ кэлгиэлээх буолла. «Чолбон». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) көр сыҥаах. Өссө охсоору сохсоһуйан эрдэҕинэ, киһитэ, халбарыс гынан, сыҥаахха уоптаран түҥнэри дайбаан кэбистэ. «Саха с.»

туохт.
1. Иҥиирситии тартаран, этиҥ-сииниҥ барыта өрө күүрэн кэл (үксүгэр өлөөрү гыммыт киһи). ☉ Судорожно напрягаться всем телом, биться в судорогах, агонизировать (обычно на смертном одре)
Мүлдьү уһуутаан, чиччигинээн баран, налыс гына түһэр. Төбөтүн босхо быраҕан, хамсаабат буолан хаалар. Суорун Омоллоон
Ойууннара иҥиир-ситиитин тартаран, чиччигинии-чиччигинии мөхсүмэхтээн, хардьыгынаталаан баран, сотору уоскуйда. Болот Боотур
Охонооһой төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
△ Быччыҥнаргын барытын күүрдэн өрө тыылла, быыппаста түс. ☉ Собрав силы, напрячься всем телом, напружиниться
Онуоха айыы бухатыыра өрө чиччигинии түстэ, үс төгүл хабырынан хачыгыратта. Ньургун Боотур
Кукушкин аҥаар атаҕынан тобуктуу түһээт, тиэрэ мэтэрийэн чиччигинээтэ, сутуруктуу туппут уҥа илиитин кэлгиэтиттэн мүччү тардан күөрэс гыннаран таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чучунаа кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. «ХС»
2. Туттарымаары эбэтэр сөбүлээбэккэ өрө мөхсө сырыт, дэлби күүрэн хаал (хол., аты этэргэ). ☉ Производить резкие движения, биться, дёргаться, вставать на дыбы (напр., о лошади)
Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ, чиччигиниичиччигинии сүүрэн быыппаһынна. Суорун Омоллоон
Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
Тайах өрө чиччигинии түһээт, үстэтүөртэ ойдо уонна сирэйинэн умса хорулла түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Олус омуннуран-төлөннүрэн, күүрэн, уоҕуран күүскэ хамсан-имсэн, күүһүмсүй. ☉ Горячиться, петушиться, делая резкие движения, демонстрируя силу
Мин күн бэҕэһээ эдэр буолан чиччигинээн сылдьыбытым баара, бүгүн кырдьа оҕустум дии. Амма Аччыгыйа
Уйбааскы охсуһуох киһи курдук чиччигинээн баран, ким да кини диэки буолбатын көрөн, хам барарга тиийэр. Софр. Данилов
Биирдэ саҥардыы отумаһы тардан көрө, чиччигинии сырыттахпына күүлэйгэ ыҥырбыттара. Р. Кулаковскай
Альберт сулбу ыстанан туран, охсуһаары чиччигиниирин Коля уонна Вася хам тута сылдьаллар. «ХС»

1. эһин диэнтэн хай. аата. Кыһалҕа, эрэй эстиитин, Кыра дьон дьолун туой! Күннүк Уурастыырап
   Кыа хааннаах кыргыстан, Эстииттэн элиллэн, Ол Эр Соҕотох бу сиргэ кэлбитэ. Эллэй
   Иэдээҥҥэ, эстиигэ тиэрпитэ Үрүҥ саар хос бастаах өрүөллээх торуона. С. Васильев
2. Күүһү-уоҕу, сыраны сүтэрии. ☉ Потеря силы, энергии, изнеможение
   Сырасылба эстиитэ диэн хайдаҕын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров
   Бу манна мин тэстим тилэҕим тириитин, Бу манна мин биллим күүс-сыра эстиитин. А. Абаҕыыныскай
   Үһүс омурҕаҥҥа Дьэкиимим биирдэ олоро түһүө баара дуо? Киэһэнэн эстии бөҕө буолла. Э. Соколов
3. Тоҕо көтөн баран тахсыы (хол., булкаан туһунан). ☉ Извержение (о вулкане)
   Везувий булкаан эстиитэ олус соһумар этэ. Н. Якутскай
   Булкаан эстиититтэн былыр лааба халыйбыт. БИГ ӨҮөС
4. Эстэр сэп сэрээтин эһии. ☉ Разрядка оружия выстрелом
   «Кэлим элбэх кэлгиэлээх Кэтириининискэй доруобун Эҥсилгэннээх эстиитэ эккэ эрэ», — дэһэллэр. С. Данилов
   Суох буоллун сэрии сибиэнэ, Тэргэн эстиитин дирбиэнэ. Күннүк Уурастыырап
   Эстии күүһүттэн сирбит титириир. И. Егоров
   △ Иитиллибит булт сэбин иитиитэ төлөрүйүүтэ, төлө барыыта. ☉ Разряжение охотничьей снасти
   Бары сохсолор эстиилэрин бириинсибэ биирдэр. ТСКБ
5. Өрүскэ саас муус барыыта. ☉ Вскрытие реки, ледоход
   Өрүс эстиитэ — кэтэһиилээх да буоллаҕа. «ХС»
   Лена мууһун эстиитэ, От-мас тыллан кэлиитэ Кэрэ күндү сэгэрбин Кэтэспитим — кэлбэтиҥ. Эллэй
   Саас өрүс эстиитигэр, куорат дьоно муус устарын көрөөрү өрүс хааһыгар киирэннэр, төттөрү-таары хаамсар үгэстээх этилэр. Р. Кулаковскай
   ♦ Имири эстии — дьиэ кэргэнтэн биир да киһи хаалбакка бары өлүүлэрэ. ☉ Массовая гибель людей (напр., всех членов семьи во время Ленинградской блокады)
   [Таня Савичева тылларын] Санаан кэлиҥ Дьиэ кэргэн имири эстиитин, Дириҥ кутурҕан сүрэҕи ааларын. И. Федосеев