несов., оскудеть сов. кэмчитий, аҕыйаа, татыарый.

несов. кэмчитий, аҕыйаа, тутай; запасы не скудеют саппаастара кэмчитийбэт-тэр, саппаастара хороммоттор.

туохт. Баар (урукку) кээмэйгиттэн кыратыйан, аччаан көһүн, кыра буол. ☉ Становиться меньше, чем обычно, уменьшаться
Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна... Кырса ыырынааҕар кыччаата, Кутуйах уйатынааҕар куччаата. А. Софронов
Кини [Өлүөскэ] убайын куччаабыт таҥаһын таҥнар. Н. Габышев

сов. ойуура суох буол, ойуурунан кэмчитий. обезлесить сов. что ойуура суох оҥор. обезличивать несов., обезличить сов. 1. кого-что (лишить отличительных свойств) туе уратыларын суох оҥор; 2. что сирэй эп- пиэти суох оҥор; обезличить руководство салалтаҕа сирэй эппиэти суох оҥор. обезличка ж. сирэй эппиэт суох буолуута.

туохт., кэпс. Аҕыйаан, баранан кэмчитий, тутахсый. ☉ Уменьшаться, иссякать, скудеть
Дьон эрэ буоллаллар киэҥ көҕүстэрэ кыараабыт, уһун санаалара татыарыйбыт. П. Ойуунускай
Ыал ахсын ас-үөл татыарыйан, үгүстэр от үөрэнэн, сылбырхай хааһынан хонуталыыр буоллулар. Н. Босиков
Өйбүт-санаабыт наһаа да татыарыйбыт, кылгас санааламмыт. Багдарыын Сүлбэ
Арыгы дьаата ылан истэҕин аайы киһи үлэлиир үлэтэ, дьарыга, дьоҕура татыарыйан иһэр. ДьИэБ

туохт. Аҕыйах буол, кэмчитий, тутахсый. ☉ Становиться недостаточным, скудеть (напр., об одежде, еде)
Сибээс быстан хаалар, ас-таҥас татымсыйар, сэппит-сэбиргэлбит баранан барар. В. Яковлев
Оннооҕор өҥ дьылга сааһыары ас-үөл татымсыйааччы. Ф. Постников
Астара-үөллэрэ татымсыйан, уу судураан хааһыларын да күҥҥэ биирдэ сиир буолан барбыттара. «ХС»
△ Толкуйдуур, хабар ыырыҥ кыараан, кыранан муҥурдан (өй-санаа туһунан). ☉ Быть, стать убогим, ограниченным, скудным (об уме, мыслях, кругозоре)
Итинник быһыымайгы, өй-санаа татымсыйбыт кэмигэр үтүө-мөкү буккуллар, өй-санаа харааччы иирэн хаалар. Н. Лугинов
Кыыс кини аттыгар кэллэр эрэ, сүрэҕэ тэбэр, тыла көһүйбүккэ, өйө татымсыйбыкка дылы буолар. А. Фёдоров
Санааоноо кыарыыра, татымсыйара, урукку дьоммут үгэстэрин кыайан тутуспаппыт, суобастарыгар, майгыларыгар тиийбэппит туохтан эбитэ буолла? «Кыым»

туохт.
1. Убаҕаһынан, хойуунан тахсан киирэргэр моһуогур, хаайтар. ☉ Страдать запорами или задержками мочеиспускания
Сатанар буоллаҕына, киһи хапчаттарар уонна иһэ үллэр астарын аһаабата ордук. АВД РОХ
Гастриттаах ыарыһах үксүгэр үөһүрэр эбэтэр хапчаттарар (хойуута хаайтарар). АВТ ГСЭ
Сороҕор эр дьон уочараттаах улахан иһиилэрин кэнниттэн хапчаттарар түбэлтэлэрэ баар. ДьИэБ
2. көсп. Кыһарҕаны, эрэйи аҕалар ыар балаһыанньаҕа түбэс, ыарахаттары көрүс. ☉ Оказываться в затруднительном положении, находиться в крайне стеснённых обстоятельствах
Бука, билэр-көрөр киһилэрэ суох буолан хапчаттардахтара. Софр. Данилов
Оппут эмиэ оччото суох: хас эмэ нэһилиэк Ламмаҕа киирэн, от сиэн олороллор. Ол оннугар сыана ыараан, биһиги хапчаттаран иһэбит. М. Доҕордуурап
Холкуостарга эдэр-чэгиэн үлэһит дьон кэмчитийэн, олохдьаһах иинэн-хатан, хапчаттаран барбытыттан аны тыаҕа тардыһан олохсуйуҥ диэн ыҥырыы кыырайбыта. П. Аввакумов

аат., эргэр.
1. Хаайыы: буруйданан уһун болдьоххо түбэспит киһини хаайан сытыарар дьиэ. ☉ Острог, тюрьма
Оҕо бэйэм оҕонньор буолуохпар дылы Остуруок хотун Олохтонуом дии санаабатаҕым. Саха нар. ыр. II
[Тойон:] Ылыҥ бу ыты [Манчаарыны] Күүскүтүнэн ылан, Күүлэҕэ быраҕыҥ! Көһүйэ түстүн, Ол кэннэ Остуруокка утаарыҥ! А. Софронов
Ыалдьыт Николай Гаврильевич олорор остуруогун остуораһын, оскуолаҕа сылдьар оҕолорун үөрэхтэрин туһунан кэпсэтээри таарыйбыта. П. Филиппов
2. Сибииргэ тутуллубут былыргы кыракый куораттар, кириэппэстэр. ☉ Острог, пограничная крепость. Институппут Приклонскай остуруога турбут сиригэр турар
□ Өлүөнэтээҕи остуруок бастаан Эҥсиэли утары, өрүс уҥуор, Чымаадай хонуутугар тура сылдьыбыт. БИГ ӨҮөС
Усть-Кут куорат, сурукка биллэринэн, үс сүүс биэс уон сыллааҕыта Кут үрэх кутуллан түһэр төрдүгэр олохсуйбут остуруоктан төрүттэнэн үөскээбит. «ХС»
Ити сир Зашиверскай остуруок диэн ааттаммыта. «Кыым»
♦ Остуруок дойдулаа — хаайыыга ук, хаайыыга түбэһиннэр. ☉ Посадить в тюрьму
Эн даҕаны түөкүнүҥ биллэркөстөр буолан бардын, остуруок дойдуланаар, баахты балаҕаннанаар. Саха сэһ. II
[Сөдүөччүйэ:] Манчаары куоппута да, син биир ситиэм, ириэнэх суолун ирдиэм, тоҥ суолун тордуом …… остуруок дойдулуом диир. В. Протодьяконов. Остуруок уйалан — хаайыыга олор (түбэс). ☉ Попасть в тюрьму, сидеть в тюрьме
Остуруок уйаламмыта Уһуна бэрт буолан, Улахан да куоратын иһин, Кэрэтик көрөн Кэрэхсиир киһитэ Кэмчитийэн хаалан Кэри-куру буолла. Күн Дьирибинэ

аат.
1. Халлаан сир уонна уу ньуурун кытта силбэһэн көстөр ыпсыыта. ☉ Видимая граница неба и земной или водной поверхности, горизонт
Ыраах иһэр борохуоттар буруолара маҥнай уу-халлаан силбэһэн көстөр сиксиктэригэр синньигэс тимир тоһоҕо курдук өрө тыргыллан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Ханна эрэ ыраах халлаан сиксигэ сиргэ тиийэ силбэһиэр диэри бара турар. Сэмээр Баһылай
Улуу Туймаада саҕахтара сир-халлаан сиксигэр күөх тумарык буолан силбэһэр киэҥ нэлэмэн хочолоругар сандал саас сатыылаата. «Кыым»
2. Алаас сыыра хонуутун кытта ыпсар миэстэтэ. ☉ Стык краёв аласа с основанием окружающей его возвышенности, «угол земли»
Алаас сиксиктэрэ араас өҥнөөх сир симэҕэ отунан киэргэнэллэр. Амма Аччыгыйа
Сир-дойду ньуура, сиксигэ сиккиэр салгынтан араас эгэлгэ өҥүнэн арылыйа оонньуо. «Кыым»
3. Туох эмэ (хол., иһит) ойоҕоһо түгэҕин кытта ыпсыһар кырыыта. ☉ Линия соединения боковины и основания чего-л. (напр., посуды). Сир сидьиҥ үөнэ Чэҥэрикээн кутуйах [чабычаҕы] Сиксигин сирийэ кэбийдэ. Саха фольк. Уйбаан уһааты иҥнэри анньан баран, сиксигинэн төкүнүтэн умуһах тахсыы аанын аттыгар аҕалбыт. Саха сэһ
1977
Чапчааһыннары иһит үөһээ айаҕынааҕы кытыытыгар уонна сиксигэр тигэллэр. ПСН УТС
4. Туох эмэ саамай түгэҕэ, түгэх кырыыта. ☉ Самый дальний угол, край чего-л.
Муус Кудулу Далай сиксиктэригэр, иччитэх арыыларыгар …… таба аһылыга дэлэйдик үүнэрэ. Далан
Дьон мунньахтыыр саалаҕа тоҕо сууллан киирэн …… лаһыгыраччы олорунан кэбистилэр. Саала да киэҥ. Сиксигэ да харааран көстүбэтэ. В. Титов
Кэбиһиилээх оттору хайдах да үчүгэйдик тиэйбитиҥ иһин, сир оҥхойугар, кэбиһии сиксигэр хайаан да от түгэҕэ ордор. «Кыым»
♦ Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) — киэҥ сири, ырааҕынан (хол., арҕар, эҥис). ☉ Самых крайних точек земли, самых дальних краёв (напр., достигать)
Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Итиэннэ дьэ чэйдии олорон, сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан сэһэргэһии буолар. И. Данилов
Кылааннаах туһа диэн сири сиксигинэн эргийэрбит. «ХС». Сир (сир-халлаан) сиксигэ — ыраах, кытыы сир; сир улаҕата. ☉ Дальние края, край земли; окраина
Сэһэнэ сири-халлааны сиксигинэн эргийэр, аан дойдуну арҕарар. Софр. Данилов
Манна, сэрииттэн ыраах, сир сиксигэр даҕаны, ас-таҥас адьас кэмчитийбитэ. М. Ефимов
Миэхэ тиийдэххинэ, хайа наада эмкин сир-халлаан сиксигиттэн даҕаны булуохпут. С. Федотов
ср. монг. шигшиг ‘плен’

1. 1. ыһыахтаа I диэнтэн бэй. туһ. Собо өрө мөхсөн, кыырпах таммахтарынан ыһыахтана, көмүс хатырыга кылбачыйа оонньуура үчүгэйин эриэхсит! АИА-А КБ
      Биһиги обургулар чомполоннохпутуна, ууну бырдаҥалата ыһыахтаннахпытына, элгээммит тэҥҥэ үөрэр-көтөр курдуга. КАА АСС
      Оһох үөлэһинэн төлөнө күөдьүйэн, кыымынан ыһыахтанара. МАП ЧУу
2. кэпс. Үбү-аһы ыскайдаа, мээнэ матайдаа. ☉ Швырять, транжирить (деньги)
   [Матайар Мааса:] Бу хантан харчыланан ыһыахтанныҥ? Миитэрэй Наумов
   Кырдьык, сыҥалыы сатыыр, ыһыахтанар харчы кэмчитийдэ. «Чолбон»
3. көсп., кэпс. Быыстала суох, үрүтүрдүгэр саҥар, кут-сим. ☉ Говорить бодро, много и без остановки о чём-л.
   Элэҥ Аана элэстэнэн киирдэ, оһох иннигэр иттээри мэтэриҥнии-мэтэриҥнии, кэпсээн ыһыахтанна. И. Егоров
   Эйигин көрдөхпүнэ этиэхпин эппэппин, Элэкхаадьы тылларынан ыһыахтанабын. В. Потапова
   Сорох дьон омуннура-омуннура, күлэн имнэнсэн кээһэ-кээһэ, кэпсээн-ипсээн ыһыахтаналлар. ЧКС ОДьИи
   Лиэксийэ ааҕарбар киһи дэбигис өйдөөбөт тиэрминнэринэн мээнэ ыһыахтаныа суохтаахпын. И. Семёнов
4. көсп. Тугу эмэ тулаҕар тарҕата сырыт (хол., идиэйэни, үөрүүнү). ☉ Фонтанировать чем-л. (напр., идеями), излучать что-л. (напр., радость)
   Иван Гоголев оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоонунан ыһыахтанара. ЧКС ОДьКИи
   Кини үөрүүнэн-көтүүнэн ыһыахтана сылдьар киһи этэ. «Чолбон»
5. дьүһ. туохт. суолт.
6. ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Анарааҥҥыта, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, тута Айыыдаҕа ыһыахтанан кэлбитэ. В. Протодьяконов
   Ньургуһунум дьэ өй ылан, миэстэтин диэки сүүрэн ыһыахтана турда. М. Соров
   Маша хортуоппуй ыраастаан ыһыахтанна, дьиэ сууйуутугар эмиэ баар буола түстэ. ЧКС ЫаЫЫ
7. көсп., сөбүлээб. Саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан улаханнык кыыһырбыккын биллэр, сирбиэтэнэн тур. ☉ Шумно, громко выражать свой гнев (словами, жестами)
   Баһыахтыыр Балбаара дьиэ иһинээҕи дьону барытын мөҕөн-этэн ыһыахтанан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
   Ити үлүгэрдээҕи истэ-истэ, куһаҕан дьахтар эбитэ буоллар, ыһыахтанан да турдаҕына көҥүлэ. В. Гаврильева
   Кыыс быһыыта-майгыта олуонатык көстөр, солуута суох тылларынан ыһыахтанар. ЧКС АК