сыһ. Күкээрэн көстөр курдук, күкээрэн көстөр гына. ☉ Так, чтобы выглядеть серо-бурым
Күкээриччи буору-сыыһы бүрүммүт баттахтар арбаҥнастылар, …… чочоруспут уҥуохтардаах үрдүк арҕастар нүксүгүлдьүстүлэр. Эрилик Эристиин

аат., бот. Күкээркэй эминньэхтээх, намыһах эбэтэр оһорбо сирдэргэ үүнэр кылгас уктаах, куһаҕан сыттаах сыыс от. ☉ Ярутка полевая
Малыын саба үүммүт хонуута күкээрэн көстөр.  Малыыны сиэбит ынах үүтэ хабархай амтаннанар. ИИК СУоҮ ҮЫ. Малыын сытын курдук курулҕан курус санаа кини дууһатын ыга аста. И. Тургенев (тылб.)

туохт.
1. Үлтүркэйдэринэн, таммахтарынан ыһылын. ☉ Разбрызгиваться. Бырдаҥалыы түстэ
□ [Прокопий] сирэйигэр испиэскэ бырдаҥалаабыт кыламана, баттаҕа куоппас буолан, күрэҥсийэ күкээрбит. В. Протодьяконов
— Оҕолоор, ардах чугаһаатаҕына, от төрдө уутуйар. Оччоҕо хадьымалтан уу бырдаҥалыыр. И. Сосин
2. Өрүтэ ыстаҥалаа, өрүтэ ыстаҥалаан сүүр, туора-маары ыстаҥалаа. ☉ Бежать, подпрыгивая вверх; подпрыгивать из стороны в сторону
Толоон суорҕан гынан саптыбыт хаарын үрдүнэн бырдаҥалаан ойон барда. Эрилик Эристиин
Кунаным, тигиилээн эрэр сүөһүлүү, кутуругун хоротуоҕунан хоротор, туора-маары бырдаҥалыыр. И. Никифоров

аат.
1. Наһаа мээккэ быыл. ☉ Мелкая пыль
Кини [Прокопий] сирэйигэр испиэскэ бырдаҥалаабыт, кыламана баттаҕа куоппас буолан күрэҥсийэ күкээрбит. В. Протодьяконов
Манна [бууткаҕа] ып-ыраас, туох барыта уурбут-туппут курдук, бэрээдэктээх этэ. Куоппас, туох эмэ сыыс кэлиэ дуу, ып-ыраас. ДФС КК
2. Үүнээйи быыл курдук бытархай сиэмэтэ (тычинкаттан көтөр). ☉ Пыльца
Бу маһыҥ бэс ыйыгар дьиктитийэр; эргэ туорааҕа түһэр, саҥа туораах үүнэр. Тыал түстэҕинэ, куоппас көтөн бурҕайар. В. Сыромятников
Хас биирдии тычинкаҕа куоппас хаата …… уонна тычинка саба баар. КВА Б

туохт. Бороҥ өҥнөн (киһи баттаҕын туһунан). ☉ Побуреть, поседеть, утратить блеск (о волосах человека)
Лэгиэнтэй кырдьыбыт, баттаҕа күрэҥсийэн көстөр, улаханнык холбураабыт да быһыылааҕа, таҥаһа тоһоҕоҕо кэтэрдиллибит курдук иилиллэр буолбут. Н. Якутскай
[Сүллүкү ойуун] хаһан да сууйууну, тарааһыны билбэтэх, иирсэн, сүүмэх-сүүмэх буолан, моонньун, иэдэһин саба үүнэн түспүт баттаҕа күлү ыспыт курдук күкээрэн, күрэҥсийэн көстөр. Болот Боотур
Иккиэн биир көрүҥнээх, сонос мааны таҥастаах дьон эбиттэр. Үрүт уостарын хара бытыктара кырыара күрэҥсийбиттэр. И. Никифоров

сыһ.
1. Биир сиргэ элбэхтик, үгүстүк (хол., үөскээ, муһун). ☉ В большом количестве, в изобилии (напр., о живности)
Мичил онус кылааска үөрэнэ киирдэҕин күһүн куобах хойуутук үөскээбитэ. И. Федосеев
Балаҕаччы дэриэбинэтигэр дьон-сэргэ, саамай улуу ыһыахтарга мустарын курдук, хойуутук мустубут. Багдарыын Сүлбэ
Ардахтаах дьылга тэллэй хойуутук үүнэр. УГС ССКОТ
Сайын туундараҕа араас үөн-көйүүр: кумаар, оҥоойу, бүгүлэх наһаа хойуутук түһэр. КЗА АҮө
2. Субу-субу, сотору-сотору, чаастатык буол. ☉ Часто, без перебоя (напр., стрелять)
Кини кэпсэтиитин быыһыгар «эй-ээх» диэн тылы хойуутук туттааччы. М. Доҕордуурап
[Бандьыыттар] биир түүн бүлүмүөт, саа уотун хойуутук аһан дэриэбинэ түөрт өттүнэн атаакалыы сырыттылар. П. Филиппов
Табахсыт киһи сүрэҕэ ордук хойуутук уонна ыарыылаахтык тэбэр. ЩМФ КБ
3. Биллэр гына, күүскэ (хол., ардах, сиик түһэрин этэргэ). ☉ Обильно, густо (напр., о дожде)
Чэйгин хойуутук кээс. И. Гоголев
Кутар күүс ардахпыт хойуутук курулаан Тохтообот күүстээхтик тоҕунна. Күннүк Уурастыырап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
Мэлиэтий аҕабыыт …… хойуутук буруолуур хадьыылатын тутан, таҥара иннигэр евангелие ааҕа турар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Дорҕоонноохтук иһиллэр гына, намыһахтык (үксүгэр эр киһи саҥатын этэргэ). ☉ Низко, густо (звучать — обычно о мужском голосе)
Барылыыр оптуобус хойуутук орулуо, Тирдиргиисирдиргии, күскэйэ сүүрүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
Ганя хойуутук күлэн күһүгүрэттэ. Н. Заболоцкай
Барыларыттан ордук Данило арыт хойуутук бааҕыныыр, арыт сытыытык часкыйталыыр саҥата иһиллэр. Л. Толстой (тылб.)

аат., бот. Тураҥнаах ходуһаларга, дьон олорор сиригэр, өтөхтөргө, оһорбо бааһыналарга, сэппэрээктээх о. д. а. сирдэргэ хойуутук сиппиир буола, бөлөҕүнэн үүнэр кырыылардаах сэбирдэхтээх кыра араҕас сибэккилэрдээх, дороххой, уһун умнастаах араас көрүҥнээх сыыс от. ☉ Общее название сорных трав; полынь
Эрбэһиннэргэ чооруостар олоро-олоро көтөллөр. Амма Аччыгыйа
Эрбэһин быыһынан кутуйах, хороонугар бурдук куолаһын аҕалаары, сыбыгырайар. И. Сосин
Кубарыйа хаппыт эрбэһининэн күкээрбит үрдүк хонуу күнүһүн алтан отунан бүрүллэр. В. Сыромятников
◊ Арбаҕар эрбэһин — сиппиир курдук сахсаҕар төбөлөөх эрбэһин. ☉ Полынь метельчатая (веничная)
Арбаҕар эрбэһини эмкэ тутталлар. Дьабара эрбэһинэ көр дьабара. Дьабара эрбэһинэ оһорбо сирдэргэ ордук хойуутук үүнэр. Иэдьэгэй эрбэһин көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эрбэһин өтөххө саба үүммүт. Кыа эрбэһин — кыа уга (кыа от) диэн курдук (көр кыа). Овсюг, кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Саха эрбэһинэ — дьабара эрбэһинэ диэн курдук (көр дьабара). Саха эрбэһинэ — икки сыллаах эмтээх үүнээйи. Сытыган эрбэһин көр сытыган. Тэлгэһэҕэ аны сытыган эрбэһин ыга анньан тахсар. Н. Якутскай
Хаһааҥҥыта эрэ ыаллар олоро сылдьыбыт өтөхтөрө сытыган эрбэһининэн бүрүллүбүт. Р. Кулаковскай. Таас эрбэһинэ — өрүс кытылын эниэтигэр үүнэр эрбэһин. ☉ Полынь каменная
Үс дьарҕаа балыгы таас эрбэһининэн суулааммын киниэхэ ууммутум. Н. Абыйчанин
Тимир эрбэһин көр тимир II. Тоҕо сүөһүбүтүгэр халдьаайы тимир эрбэһинин тиниктэтэрбитин мин кыайан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Урукку быйаҥнаах бааһыналар тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. С. Федотов. Түүлээх эрбэһин — хойуу, көп төбөлөөх эрбэһин. ☉ Полынь пушистая
Быраҕыллыбыт бааһынаҕа түүлээх эрбэһин саба үүммүт. Үрүҥ эрбэһин көр үрүҥ. Үрүҥ эрбэһин, ландыш …… уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б
Үрүҥ эрбэһин (валериана) элбэх сыллаах эрбэһинниҥи от үүнээйи. МАА ССЭҮү
Хатыылаах эрбэһин көр хатыы II. Хаппыт буордаах суол устун кыһаммакка сүүрүөххэ сөп оннооҕор хатыылаах эрбэһини үктээтэххэ да кыһаллыбат эбиккин. Сайа
[Түүлгэ] хатыылаах эрбэһин — салгытыылаах буолуу, сүпсүлгэн. БРИ ТТ
Ытырыык эрбэһин көр ытырыык. Бүрүүкэтигэр ытырыык эрбэһин туораахтара хатаммытын ытыһынан дьукку аста. А. Фёдоров
Өбүгэлэрбит өтөхтөрүгэр Үүнэр ытырыык эрбэһин. Баал Хабырыыс
Эрбэһин от — 1) эрбэһин диэн курдук. Аһыҥалар эрбэһин от быыһыгар төһө сырдырҕаһалларый? И. Сосин
Дьиэ иччитэхсийбитэ, тулата эрбэһин отунан бүрүллэ үүммүтэ. ЛНН АДь; 2) арыыга үүнэр дороххой, кытаанах от. ☉ Грубая островная (заливная) трава, горец. Арыы өр оттоммокко, талаҕынан, эрбэһин отунан саба үүммүт

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’