ыстаҥалаа диэн курдук
Кыыс тула өттүгэр үрүҥ көмүс таммаҕы күндээрдэ ыспытынан, чугас турар тыыга ыстаҥхалаан тиийдэ. Л. Попов
Миикэ киһиргээн өрүтэ ыстаҥхалаан ылла. «Чолбон»

сов. 1. что сырдат, сандаарт, күндээрт; солнце озарило долину күн хочону күндээртэ; 2. кого-что, перен. сырдат, тык, чаҕылыт; улыбка озарила его лицо кини сирэйин мичээр сырдаппыта, кини мичээрдээн кэлбитэ.

сыһ., поэт. Сандааран-күндээрэн, сандаардан-күндээрдэн, күлүмүрдэтэн. ☉ Так, чтобы сияло, сверкало
Саҕах үрдүнэн Сандааран көстөр Саабылаан батаһын Сандылкүндүл оонньотто, Үйэлэри үрдүнэн Өндөйөн көстөр Үрүҥ көмүс үҥүүтүн Өрө уунан күлүмнэттэ. С. Васильев

даҕ. Ыйаастыгас соҕус. ☉ Слегка раскосый
Массыынаттан ыйаастыгастыҥы харахтаах, уһун синньигэс кубаҕай сирэйдээх, …… эргэ сиэрэй бүрүүкэлээх, орто уҥуохтаах киһи тахсан, Баһыккаҕа илиитин уунна. Софр. Данилов
Чочумча ыйаастыгастыҥы тылбыы харахтарынан халлааны күндээрдэ көрүтэлээн тырымнаамахтыыр. С. Курилов (тылб.)

сыһ. Күнүс курдук. ☉ Словно днем, как (будто) днем
Түннүк уота түүҥҥүнү Күнүскүлүү күндээрдэр, Маннык элбэх төлөнү Түөһүм миэнэ иҥэрдэр! И. Гоголев
Хонуу үрдэ күнүскүлүү күндээрэ сырдаата. Биһиги сиргэ хаптайдыбыт. С. Никифоров
Эмискэ хос иһиттэн Кытаахап күнүскүлүү таҥныбыт Кыһыччаны батыһыннаран сулбу ыстанан таҕыста. «ХС»

даҕ., фольк. Сандаархай, күлүмүрдэс сырдык. ☉ Очень светлый, сияющий ярким светом; лучезарный
Аҕыс былас суһуоҕун …… Намылыта-намылыта, Наҕыл-наҕыллык Саҥа саҥаран, Сандаа көмүс тиистэрэ Турталдьыйа-турталдьыйа Туойа олорбута үһү. П. Ойуунускай
Сандаа тыргыл сарыаллаах Чаҕыл күммүт таҕыста, Көмүс чуораан күйгүөннээх Күлэр күнүс күндээрдэ! Суорун Омоллоон

1. даҕ. Намыһах, чычаас уулаах, оттонор (сир). ☉ Низкий, ровный, мелководный, покосный (о местности)
   Алларанан кэҥэс соҕус налыы ү р эх уута мэндээрэ уста турар. Суорун Омоллоон
   Мин күнү көрбүтүм, Мин ман на үүммүтүм — Бу налыы сыһыыбар, Бу чараҥ аларбар. С. Данилов. Тоҕой Сэлэ кырдаллара, онтон налыы хочото күн уотунан күндээрдилэр. Л. П опов
2. аат суолт. Чычаас уулаах сир. ☉ Низменное место, заливаемое водой, покосное угодье
   Налыыларга халыйбыт садырыын ууларыгар көҕөннөр түһэн күөкэҥнэһэллэр. И. Гоголев
   Өрүс эстэрин саҕана бытааннык сыыйа кэллэҕинэ, күөлгэ ити дурда аннынааҕы налыынан кутар. Н. Лугинов
   Табалар бөлөх-бөлөх хайдыһан киэҥ налыыны биир гына тарҕаһаллар. А. Кривошапкин (тылб.)
   ср. монг., бур. налуу ‘отлогий, покатый, пологий’

сов. 1. сырдаа, сандаар, күндээр; поля озарились солнечным светом сыһыылар күн уотунан күндээрдилэр; 2. перен. сырдаан кэл, мичээрэн кэл, билин; лицо его озарилось улыбкой кини мичээрдээн сирэйэ сырдаан кэлбитэ.

I
туохт.
1. Күлүмнүү тык, чаҕылый (үксүгэр күн туһунан). ☉ Ярко сиять, сверкать, излучать яркий свет (обычно о солнце)
Булчут кутаата, үйэттэн үйэлэргэ үгүс өбүгэлэрбитин өлөртөн өрүһүйбүтүҥ, өһүмэ, умуллума, күүдэпчилэн, күндээр, хараҥалыын хатыс! Далан
Барыларын [көтөрдөрү, тыаны, хорууну] саататарга соруйан ылынан турардыы саппаҕа суох халлааннааҕы күн тыган күндээрэр. Эрилик Эристиин
Былыта суох халлаан, күн киирэн эрэр сардаҥатыгар ордук күндээрдэ. Д. Токоосоп
2. Олус сырдаан көһүн (үксүн хос, дьиэ, о. д. а. иһин туһунан). ☉ Быть залитым ярким светом, ярко освещаться (напр., о внутреннем пространстве дома, комнате)
Хаспах иһигэр ханан даҕаны сырдык киирбэтэр да, ол күөл уутуттан сыдьаай күндээрэр. Н. Якутскай
Түннүк куруһуба сабыынан күндээрбитэ. В. Протодьяконов
Хонуу үрдэ күнүскүлүү күндээрэ сырдаата. Биһиги сиргэ хаптайабыт. С. Никифоров
II
даҕ. Күлүмүрдэс, олус сырдык. ☉ Блестящий, сверкающий, сияющий
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Лена күндээр үөһүгэр Үөр хоптолор тыҥкыныыллар, Тугу эрэ хаһан эрэ Сүтэрэн аһыйаллар. И. Гоголев
Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов

1. умай диэнтэн дьаһ. туһ. [Бырдаахап:] Эмээхсиэн, болтуобун ылан кулу, таҥараҕа чүмэчитэ умат. Н. Неустроев
   Арапыай тымтыгынан табах уматан аҕалан маҥнай Иваҥҥа тартарда. Амма Аччыгыйа
   Лаампаны уматан баран, олорунан кэбистэ. Н. Габышев
   Бачыгыратар туран талан-талан биир көмүс таҥара иннигэр чүмэчини уматта. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ уоттаа, уотунан суох гын. ☉ Уничтожать огнём, поджигать, сжигать
   Маачаха ийэтэ дьиэни умаппытын Күөрэгэй [кыыс аата] биллэ. Т. Сметанин
   Өстөөх тааҥкатын умаппытым иһин биэрбиттэрэ. М. Доҕордуурап
   Чоочоҕо төһө да өстөммүтүм иһин, оту умаппытым сыыһа эбит. МНН
3. көсп. Сырдат, күндээрт. ☉ Давать свет, светить, освещать
   Дьүкээбил уота халлааны Дьиктитик да уматар. С. Данилов
   Сааскы түүн уматта Күөх төлөн уоттарын. П. Тобуруокап
   Күн уота Амма сүүрүгүн Уматар да уматар... Эллэй
4. көсп. Кимиэхэ эмэ туох эмэ күүстээх, өрө күүрүүлээх санааны, иэйиини күөдьүт, сах, иит. ☉ Возбуждать, зажигать в ком-л. сильные чувства, вдохновлять, воодушевлять
   Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
   Бу мин хоһоонум буолбатах — Биэрэккэ бигэнэр уу тыаһа, Сүрэх уоттарын уматар Кыталык кыҥкынас ырыата. Баал Хабырыыс
   Кини сүрэҕин туох эрэ улахан үөрүүлээх суол өрө күүртэ, хараҕар сырдык мичээри уматта. М. Доҕордуурап