туохт. Улаханнык, түргэнник, көтөҕүллэн саҥар; этиһэн, мөҕөн, күргүйдээн саҥар. ☉ Заговорить громко, возбужденно; крикливо ругаться, браниться
Сүөдэр өрө көбдьүөрүйэ түстэ. Амма Аччыгыйа
[Саалаах киһи] киирээт, ол-бу дорообото-таймата суох бардьыгыныы былаан көбдьүөрүйдэ: — Дьиэлээх оҕонньор ханнаный? С. Данилов
Кини итини салгыбыт көрдөһөр куолаһынан этэр, онтон эмискэ эмиэ көбдьүөрүйэр, эмиэ сутуругун күөрэҥнэтэр. МАС ТК

туохт. Охсуллубут оту бугуллуурга, кэбиһэргэ бэлэмнээн уһун субурхай гына чөмөхтөө, субуута оҥор. ☉ Собирать, сгребать сено в валки
Дьахталлар, кырдьаҕастар, оҕолор от мунньан, субуу субуулаан күөрэҥнэтэллэрэ. А. Бэрияк
Оҕолор оту субуулаан, онтуларын бугуллаан үллэҥнэтэллэр. «ББ»
Оту хадьымалыгар күн аҥаара сытыаран баран субуулаан кууртахха ордук үчүгэй. САӨБ

саҥа алл. Оҕо тыла: кими эрэ кыйахаан, ымсыырдан саҥарыы (тугу эрэ биэрэ сыһа-сыһа биэрбэккэ). ☉ Детская дразнилка, означающая: смотри, что у меня есть, но тебе не дам! «Көөчүөк-көөчүөк
Миэхэ туох эрэ баар. Эһиэхэ биэриэм суоҕа», — диидии, Мэхээлэ балта Татыйаас кыыс илиитигэр туох эрэ тааһы тута сылдьан, иннилэригэр-кэннилэригэр түстэ. ПК Х
«Ваня үҥкүүлээ! Эйиэхэ икки сурук баар, биирдэрэ чахчы кыыстан быһыылаах, көөчүөк», — дии-дии Саргылаана, кэннигэр кистии тутан турар суруктарын төбөтүн үрдүнэн күөрэҥнэтэн, көөчүктээмэхтээн ылла. «ХС»

аат.
1. Чопчу ыйааһыннаах, мээрэй буолар тимир (туох эмэ ыйааһынын быһаарарга тут-лар). ☉ Гиря (для весов)
Сыллай …… ньилбэктэригэр иккилии бууттаах киирэни баайбыт курдук чиҥ-чиҥник лиһиргэччи үктэнитэлээн кэлэн, үллэс гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Сараапап, дьону ыйааһыныгар сүүйээри, иккилии бууттаах киирэтин алын үүттэрин толору сүөһү сааҕынан сыбаан тоҥорбут. Н. Якутскай
Киирэлэр ыйааһыннара шарга киирбит салгын ыйааһыныгар тэҥ буолуо. ПАВ Ф-6
△ спорт. Ыараханы көтөҕөн дьарыктанарга аналлаах, чопчу ыйааһыннаах тимир. ☉ Гиря
Никита …… икки бууттаах тимир киирэни өрүтэ анньан күөрэҥнэтэр. Н. Лугинов
Тустууга аҥаардас киирэнэн, гантелынан дьарыктаныы толору көдьүүстээх буолбат. НЕ ТАО
2. Ыйааһын буолан, истиэнэ чаһыта барарын хааччыйар тимир. ☉ Гиря (на стенных часах)
Ньолбоҕор киирэтигэр күлүүс уонна эргэ кыптыый эбиилээх төгүрүк «ходик» чаһы чыллыргыыр. Н. Габышев
Истиэнэҕэ талырдыы турар чаһытыгар тиийэн, киирэтин өрө тардан тырылатта. У. Нуолур
Киирэ аллара түһэригэр чаһы механизмын хамсатар. ПАВ Ф-7

1. сыһ.
2. Сатамньыта суохтук, олдьу-солдьу. ☉ Беспорядочно, неаккуратно, как попало
   Тиэрэмаары түспүт Титирик-иһирик ойуурдар Тэтэрэн-чэлгийэн эрэллэр. А. Софронов
   Тиэрэ-маары үүммүт бөдөҥ тиистэрин көрдөрдө. Амма Аччыгыйа
   Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүн былдьаһан, тиэрэ-маары үктэнэбин. М. Доҕордуурап
3. Туох да бэрээдэгэ суох. ☉ Врассыпную, в разные стороны
   Тыа иһигэр эмиэ тыас ньим-ньим гына түстэ да, тиэрэ-маары барыы буолла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Бутуурдаах, өйдөммөт. ☉ Искажённый, извращённый
   Дьэ, тиэрэ-маары сэһэннэр ыалтан ыал аайы тарҕаналлар. «ХС»
   ◊ Тиэрэ-маары көр — харахтаргынан үөһэ-аллара көр. ☉ Вращать глазами
   «Дьолбут дьэ тосхойдо!» — Суор ойуун хараҕын тиэрэ-маары көрө-көрө кыҥынайар. Амма Аччыгыйа
   Анатолий хараҕын тиэрэ-маары көрдө, сутуругун күөрэҥнэттэ. Л. Попов
   [Чаабый] Уулаах диэки кыччаҕар харахтарынан тиэрэ-маары көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин

1. ыан II диэнтэн дьаһ. туһ. Ат сүүрүүтүгэр кыттыахтаах дьөһөгөй оҕолорун тутан ыаннаран баайыы, кэлии-барыы бөҕө буолар. Айталын
   Киспэ титиригин сайын ыаннаран баран иэҕиллэр. Хомус Уйбаан
   Суон талаҕы ыаннарыах иннинэ үс өттүн чохороонунан тымтайдыы суоран чарааһатыллар. АЭ СТМО
2. кэпс. Күөрэҥнэппэккэ биир тэҥ аргыый аҕайдык соһо тардан ис (хол., ыараабыт муҥханы чардаакка таһаарарга). ☉ Не останавливаясь, размеренно тянуть, вытягивать что-л. тяжёлое (напр., утяжелевший невод на выходе из проруби при подлёдной ловле карасей)
   Аргыый ыаннаран-ыаннаран нэһиилэ үс хотоҕоһу таһаардылар. Болот Боотур
   Сэрэнэн-сэрэнэн Ваняҕа ураҕаһы быраҕан биэрбитэ итиэннэ муҥханы ыаннаран тардар курдук аргыый аҕай соһон ылбыта. И. Федосеев
   Ийэ тэрилбит [муҥха] Илдьи баран Иэдээн буолуо — Илиини соттуохпут диэн, Сэрэнэн-сэрэнэн, Сэҥийэтин буллулар, Ыарыылаан-ыарыылаан, Ыаннаран бүттүлэр. Болот Боотур

туохт.
1. Тугу эмэ илиигэр ыйаан көрөн ыараханын билгэлээ, быһаар. ☉ Взвешивать, прикидывать вес чего-л. (на руках)
[Лэглээр] туһаҕыттан куобаҕы ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри, самыытын, быттыгын туппахтыыр. Амма Аччыгыйа
Нарыйа күөскэ батыа суох айылаах ыыс араҕас лиһий курдук соболору ылан ыараҥнатан көрбөхтөөтө. В. Яковлев
Сергей кинигэни ылан имэрийбитэ, ыараҥнатан көрбүтэ. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ суоһурҕанан, күүскүн өттөйөн сутуруккун биэрэҥнэт, сутуруккунан оонньоо. ☉ Трясти кулаками перед кем-л.
Сүүнэ улахан сутуругун ыараҥнатан баран, остуолга лис гыннара уурда. Н. Лугинов
Николай ынан кэлэр, сутуругун ыараҥнатар. В. Протодьяконов
Сутуругун салгыҥҥа ыараҥнатан, өрө-таҥнары күөрэҥнэппитэ. «Чолбон»
3. көсп. Ырыҥалаан, ырытан, толкуйдаан көрө-көрө тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. обдумывая, взвешивая
Чэ, эн, арааһа, санныгар син төбөлөөх ааттаах киһи, аах, үөрэт, ыараҥнат. Н. Лугинов
Сиэксийэ чилиэннэрэ эмиэ мустан, тула өттүттэн ыараҥнатан дьүүллэспиттэрэ, ырыппыттара. Далан
Скворцов хас тылын ыараҥнатан эрэрдии бытааннык, боччумнаахтык саҥарда. «Чолбон»
◊ Ыараҥнатан көрүү көр көрүү
Салайан олорор тэрилтэлэр этиилэрин эмиэ ыараҥнатан көрүү баар буолуохтаах. М. Попов
Бу киһини сыаналааһын, ыараҥнатан көрүү этэ. В. Яковлев

аат. Киһи илиитин тарбахтарын кумутан баран ытыһыгар ыга туппута. ☉ Кисть руки со сжатыми пальцами, кулак
Митя уол сарылаабытынан ыстанан киирдэ, сутуругун дуомун боччоччу туттубут. Амма Аччыгыйа
Аллара далаһаҕа били эбирдээх сирэйдээх уолчаан, сутуругун күөрэҥнэтэ-күөрэҥнэтэ, боруллуону кыйдаан хаһыытыы турар эбит. Н. Лугинов
Көлөпүнэ [киһи аата] бууттаах сутуругун мин үрдүбэр күөрэтэн эрэр эбит. Н. Заболоцкай
♦ Илиитин (сутуругун) көтөхпүт көр көтөх I
Сыллай дьуһуурунайдыыр күнүгэр оскуола иһэ киһи өлөн сытар дьиэтин курдук, кэри-куру буолар, кини сутуругун көтөхпүт киһитэ бэйэтин сордоох киһинэн ааҕынар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл сутуругунан — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). Эһэ иннигэр кыһыл сутурукпунан хаалбыттыы сананным. Далан. Сутуругар сокуоннаах (сууттаах) — күүһүнэн эрэ быһаарсар идэлээх, охсуһуук. ☉ Способный решать всё только при помощи силы, драчливый
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов
Субуруускай бырааппыт Сутуругар сокуоннаах. Р. Баҕатаайыскай
Сутуругар сууттаах Иванов сэтээтэл кыыллыы сидьиҥ сирэйин даҕаны саралыы тардыбыттара. «ХС». Сутуругунан оонньооһун — улахан төрүөтэ, сылтаҕа суох охсуһуу. ☉ Драка без существенного повода
Кыыс чиэһин тэпсибит …… ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран сирэйин эттиэххэ баара... Бэйэ, эмиэ тоҕо итинник санаата, сутуругунан оонньооһунтан кэһэйбэтэх киһиэхэ дылы. В. Васильев. Сутуругунан сотуһар кэпс. — охсуһарын сөбүлүүр, охсуһар. ☉ Давать волю кулакам
Соторусотору сутуругунан сотуһар. НАГ ЯРФС II. Сутурук бэргэһэтэ — мэлдьи кырбанар, охсуллар киһи. ☉ соотв. мальчик для битья
Ол тип-тилигирэс, киһини быһа көтө сылдьар уолаттар обургулар ортолоругар түбэстэхпинэ …… аспын былдьаан аһыахтара, таҥаспын талаан таҥныахтара, бэйэбин сутурук бэргэһэтэ оҥостуохтара. В. Титов. Су- туруккун сытыылаа — кимиэхэ эмэ кыыһыр, саан. ☉ соотв. иметь зуб на кого-л., точить зуб на кого-л.
Хайа, бу тоҕо Костяҕа сутуруккутун сытыылаатыгыт? Кини тугу оҥордо? Кэпсээннэр. Сутуруккунан киир — кими эмэ кырбаа, охсус. ☉ Бить кого-л., драться с кем-л., набрасываться на кого-л. с кулаками
«Эт бас» диэн күүстээх киһи: баайдарга атыыланан дьадаҥыларга сутуругунан киирэр. «ХС». Сутуруккунан көрүс — кими эмэ өһүөннээхтик көрүс, туохтан эмэ көҥөн. ☉ соотв. встречать с кулаками
«Мин Дулҕалаахпын ылабын — диэбитэ Дьөгүөрдээн. — Онно сарбаҥнаабыты сутурукпунан көрсөн иһиэм». Амма Аччыгыйа. Сутуруккунан (илиигинэн) сууттаа — тылынан быһаарсыбакка оҕус, кырбаа. ☉ Кидаться с кулаками на кого-л., бить кого-л. (букв. судить кулаками)
Итиччэ киһини сутуругунан сууттуур табыллыбат. Н. Якутскай. Сутурук ыл — кырбан, охсулун. ☉ соотв. получить по шее
«Мин эйигин, дьиҥэр, үөхпэтэҕим ээ», — Агдам, охсуһуу таҕыстаҕына Зубртан сутурук ылыахпыт диэн, намыраата. Р. Баҕатаайыскай
◊ Сутурук саҕа — олус кыра, быыкаа. ☉ Величиной с кулак, махонький
Ол, биһиги тиҥэһэ кунаммыт диэн, сутурук саҕа баҕайы. Амма Аччыгыйа. Сутуруккун тутун — илиигин сутуруктуу тут. ☉ Сжать пальцы в кулак
[Уот Уһутаакы] суоҕун эрэ аанньа Сутуруккун туттаҥҥын Суоһурҕана турар инигин. П. Ойуунускай
Мин диэки чэлкэҕэлээҕинэн көрөн кэбистэ, охсуох курдук сутуругун тутунна. Н. Заболоцкай. Сутурук уйарынан — күүс тиийэринэн, кыах баарынан. ☉ Изо всех сил, во всю прыть
Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов. ДТС йыдрух, йудрух, каракалп. жудырык, кирг. жудурух, алт. дьудрук, тат. йодрык

1. аат.
2. Туох эмэ туманныран, күдэннирэн көстүүтэ (туман, быыл, буруо). ☉ Завеса чего-л. (напр., тумана, пыли, дыма)
   Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
   Соня тымныы тумарыгын бүрүнэн, омооно эрэ көстөн, элэҥнээн иһэрэ. М. Доҕордуурап
   Арай бу хара тумарыкка, ыыс-быдааҥҥа …… ый кэлтэкэтэ чомполоно умсаахтыыр. В. Сыромятников
3. Киһи хараҕар бары барыта силбэһэн чуолкайа суох буолан көстүүтэ. ☉ Муть в глазах
   [Томмот] хараҕын саба тууйбут тумарык арыый дьайҕарда. Софр. Данилов
   [Уол] хараҕар уу киирэн, тумарык буолбахтаан ылар. В. Яковлев
   Барыта дьиибэтик, быһаарыыта суохтук, Пьер хараҕар тумарык буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Хоп-хойуу туманынан, күдэнинэн бүрүллүбүт. ☉ Покрытый густым туманом
   Бу сарсыарда былыттаах, тумарык күн саҕаланан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Уҥуоргута биллибэт киэҥ тумарык толооннор бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан истилэр. Эрилик Эристиин
   Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн …… дьөлө кыланан ааһар. «ХС»
6. көсп. Үчүгэйдик өйдөммөт, бутуурдаах. ☉ Неясный, смутный
   Арай биирдэ эрчимнээх баҕайы илии миигин үрдүктүүк-үрдүктүк өрүтэ күөрэҥнэппитин туһунан тумарык өйдөбүл санаабар иҥэн хаалбыт. Софр. Данилов
   ◊ Күөх тумарык — туох эмэ ыраахтан биир кэлим көҕөрөн көстүүтэ (халлаан, от-мас, туман, уу туһунан). ☉ Отливающий голубизной, зеленью, голубая даль, сплошная зелень перед глазами (о небе, растительности, тумане, водоёме)
   Ыраах үөскэ, күөх тумарыкка, үрүҥ борохуот көстөр-сүтэр. М. Тимофеев
   От-мас көҕөрөн сыһыыларга күөх тумарык түспүт. «ББ»
   Хайалары дабайан таҕыста күөх тумарык былыты быыһынан. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. тунарых, тумарык

I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай