сырсыакалаа диэнтэн холб. туһ. Күөттэ Дьөгүөр …… биир оҕус күрүөһүлээн киирбитин тоһоҕотун тутан баран, эккирэтэн сырсыакалаһан эрэр эбит. А. Софронов
Уоллаах кыыс бодоруһан дьиэ иһинэн-таһынан сырсыакаластылар. Далан

көбүөхтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Күөмэйбин көбүөхтэттэхпинэ, Үөһээ дойдуттан Үөлэскит үүтүн устун …… «Ноо!» диэхтэрэ. П. Ойуунускай
Өлөр-хаалар күммэр үөрэ-көтө барыахпын, күөтү көмүс күөмэйгин көбүөхтэт. Күн Дьирибинэ
Монастырев мэҥэстэ түстэ. Хаадьаҥ тугу эрэ хардараары уоһун көбүөхтэттэ. М. Доҕордуурап

сирэлий диэнтэн дьаһ
туһ. Күөт кыымтан төлөнү сирэлитэр. С. Федотов
Лука Никифорович ити аҕыйах тыла …… сөҕүрүйүөх курдук гыммыт баҕа санаам көрдүгэнин хаттаан сирэлиттэ. «ХС»
Левинсон кураанах от итиэннэ амынньыар быраҕан, уотун сирэлиттэ. А. Фадеев (тылб.)

харбый диэнтэн бэй
атын туһ. Истэрэ буоллаҕына, алдьаммыт күөт хааһаҕын курдук харбыллан систэригэр сыстан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Улаҕа таба тириитэ олбоххо, икки хос нэк суорҕан анныгар кута-сүрэ тостон, уҥуох-тирии буолбут ыарыһах оҕонньор харбыллан сытар. И. Данилов

даҕ., эргэр. Сахсархай, түү төбөтүн курдук. ☉ Рыхлый (подобно кончикам шерсти)
Түөрт уон түөрт атыыр сылгы Түүмэхтээх түллэр көхсүн тириитэ Күөттээни ууһун күөтэ дуо диэн Күксүйэр күрүлэс өлүү күөттээх [Кытай Бахсылааны уус]. П. Ойуунускай
[Айыы Дьөһүөл:] Дьиэбуо... Көр буо... Тоҕо хоро Тунах быйаҥ долгуннаах, Түһэ кэбиһэ Түүмэх быйаҥ түһүлгэлээх, Алыс элбэх Саамал кымыс саадырымнаах... «Чолбон»
ср. джаг. түбэк ‘шерсть’

даҕ.
1. Быччыҥнары холбуур утахтардаах. ☉ Сухожильный, с сухожилием
Күүрээннээх көҕүстээхтэр, күүрбүт иҥиирдээхтэр Күөх төлөнү күксүтэн, күйгүөмнээх күөтү күөртээҥ! П. Ойуунускай
Хос иҥиирдээх быһыылаах. И. Гоголев
Давыдов киһитин кытаанах иҥиирдээх сиһин кууста. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Илиитигэр күүстээх. ☉ Физически сильный
«Көр, бу чахчы иҥиирдээх киһи эбит. Уруккум гынан баран тутуһан-хабыһан көрдөрбүн», - диир Кыынньар, мүһэ туттара-туттара. А. Федоров. Били Митя уол барахсан иҥиирдээх киһи эбит, саһылларын икки күннээҕи аһылыктарын барытын бэлэмнээтэ, ити үлүгэр элбэх эти сүктэтаста. А. Сыромятникова
3. Ыарахан, сылаалаах үлэни, кыһалҕаны тулуйар, сындалыйбат. ☉ Выносливый, двужильный
Ол аайы, соруйан кыһайбыт курдук, мин дьонум буолуохсуттар кубулуппакка, үлэ үксүн, кытаанаҕын үлэлэтэн истилэр. Мин хайдах сытан хаалбакка сылдьыбытын бэркиһиибин, киһи да иҥиирдээх буолар эбит этэ. Суорун Омоллоон. Дьэ сылайбат иҥиирдээх, сынтарыйбат сыралаах, өлбөөдүйбэт өргөстөөх хорсун хотойдор этилэр. И. Бочкарев

1. аат. Туох эмэ (хол., от, бурдук) көтөҕөргө анаан түүрэ тутуллубута, баайыллыбыта. ☉ Сноп, охапка соломы
   Лэглээриннэр ыалларыттан түүтэх отунан көрдөһөллөр. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттар түүтэх отторун кыбыммытынан иирэ иһигэр киирэн олохторун оҥостон сырдырҕаһаллар. Н. Якутскай
   Түүтэх оту кыбыммыт ийэм боруогу оргууй аҕай атыллаан киирбитэ. П. Аввакумов
2. даҕ. суолт. Төлүтэ биэрэн хойуутук, өлгөмнүк өрөһөлөнөн тахсан ыһыллар (хол., уот кыыма). ☉ Густой, обильный, резко вырывающийся снопом из чего-л. (напр., об искрах огня)
   Буор сыбахтаах, муус түннүктээх, улахан саха балаҕанын үөлэһэ түүтэх кыымынан өрүкүйэ турар. Амма Аччыгыйа
   Баҕардым: бэйэм күөт буоламмын, Түүтэх уоту төлүтэ ыһыахпын, Уус киһи умсулҕанын ылыахпын. Р. Баҕатаайыскай
   ср. монг. түүдэг ‘клубок (волос или шерсти, из которых вьют верёвку)’, уйг. түртэк ‘свёрток, свиток; пачка, тюк, рулон’, каракалп. түйдек ‘моток’

аат. Киһи уонна тоноҕостоох харамайдар тыынар уорганнара. ☉ Лёгкие (дыхательный орган у человека и позвоночных животных)
Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. М. Чооруоһап
Тыҥа икки кытархай өҥнөөх губкаҕа маарынныыр. МЛФ АҮө. Тыынар уорганнарга киирсэллэр: мурун иһэ, күөмэй, хабарҕа, бронхалар уонна тыҥа. СТиТ
♦ Тыҥа быһаҕас — кэлэҕэй. ☉ Заика
Эппэт гына эппэҥнэс кэлэҕэй, Тыыммат гына тыҥа быһаҕас дьон, Күдэн-туман ортотугар Күлүк курдук барыһан, Күөт курдук үллэн, Улуу куйаар баһынан Уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ [кэпсэтиэх курдуктар]. П. Ойуунускай. Тыҥалааҕы тыыннарбат — тыллаах, киһини айахха анньар элбэх саҥалаах; мөккүһүүк. ☉ Не дающий никому слова вставить; любящий спорить (букв. не даёт вздохнуть тому, у кого есть лёгкие)
Хотуна — Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев
◊ Тыҥа сэллигэ — Кох палочкатын микроба көбүтэр сыстыганнаах ыарыы (тыҥаны, уҥуоҕу, сүһүөҕү, оһоҕоһу бааһырдан сиир). ☉ Туберкулёз лёгких. Былыр тыҥа сэллигэ олус элбэх этэ
ср. эвенк. тынгэн ‘грудь’, коми ты ‘лёгкие’

туохт.
1. Күрүөнү алдьатан иһигэр киир эбэтэр таһыгар таҕыс (сүөһү туһунан). ☉ Проникать внутрь какого-л. огороженного места или выбираться наружу, проломив изгородь (о скоте)
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар биир оҕус күрүөһүлээн киирбитин, күрүө тоһоҕотун тутан баран, эккирэтэн сырсыакалаһан эрэр эбит. А. Софронов
[Оҕус] түүн кыбыы аанын күрүөһүлээн тахсан, тыа саҕатыгар ыраах мэччийэ сылдьар эбит. Амма Аччыгыйа
Мантан саас ыаллар сүөһүлэрин мэччитэ таһаарар буолуохтара, оччоҕуна күрүөһүлээн киирэннэр отун сыыһын биирдэ салаан кэбиһиэхтэрэ. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Туохха эмэ күүскүнэн ороос. ☉ Насильно вмешиваться во что-л. Ол мөккүөртэн кырдьыккын хайдах дакаастыыр кыахтааххыный? Этэр былааннаргын олоххо киллэрэҥҥин эрэ
Онуоха эн сороҕор күрүөһүлээн ылаҕын, эбиитин биригэдьиириҥ уурайа сатыыр. У. Нуолур
Кинилэр [дьахталлар] эр дьон кэпсэтиитигэр мээнэ күрүөһүлээн киирбэт эбиттэр. «ХС»
3. көсп. Алдьатар, өлөрөр-өһөрөр санаалаах ким эмэ олорор сиригэр-уотугар соһуччу баар буол. ☉ Нагрянуть куда-л. с целью разрушения, истребления
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Көрдөһөр бөҕө күттүөннээх, Ааттаһар бөҕө ахсааннаах, Хайдах эмэ гынаҥҥыт Күдэн күүстэ, Одун хаан уохта Ууран-тутан биэриэххитин Төһөхачча буолуой? Тоҥ Суорун
Муус устар сүүрбэ биэс күнүгэр үрүҥнэр куорат үс өттүттэн күрүөһүлээн киирдилэр. «ХС»

туохт.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буол (ас туһунан). ☉ Свариться, испечься
Чүөчээски үтэһэлээбит этэ буһаатын кытта, чэйдээбитинэн барда. Суорун Омоллоон
Арҕаанан айахтаах ампаар дьиэ, Оһоххо олгуй-чаан оргуйар. Тааттаҕа төрөөбүт улаан биэ Туруктаах чоҥкута бу буһар. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. Үүнэн, ситэн-хотон, хомуйарга, сииргэ бэлэм буол (хол., бурдук, отон о. д. а.). ☉ Созреть, поспеть
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар оҕус күрүөһүлээн киирбит. А. Софронов
[Чокуурап:] Ол суорт үүнэрин сүрдээхтик үүнэр эрээри, кыайан буспакка үлүйэн хаалар эбит. С. Ефремов
Садтан дьаабылыка, айва, персик, марабель отоннор буһаннар, арамаат сыта тарҕанар. Н. Якутскай
3. Уокка эбэтэр итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься, получать ожог
Ууттан буспут үүттэн куттанар (өс хоһ.). Ол курдук, тааска быстан, уокка буһан, тымныыга тоҥон туран, оҕолору быыһаабыт уол Луха Луоскун бэйэтэ балыыһаҕа киирэр. Амма Аччыгыйа
Аһыырыгар саха саҥарбат, Арай тэриэлкэ, тиис тыаһыыр, Мииҥҥэ буспат, уҥуохха харбат Сэрэҕин бэркэ сыаналыыр. Дьуон Дьаҥылы
4. Куйаастан, күүскэ үлэлээн, хамсанан эбэтэр олус халыҥнык таҥнан итииргээ, көлөһүн таҕыс, тирит. ☉ Переносить жару, потеть
Эн эмиэ сылайаҕын, ардыгар аччыктыыгын, куйаастан буһаҕын, тымныыттан тоҥоҕун. Т. Сметанин
Тула хараҥа, хаар ытыллар, ыллыыр. Эмиэ оргууй хаамабыт. Тоҥмоппун, хата буһабын. Н. Габышев
5. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситхот. ☉ Достичь зрелого возраста, окрепнуть, закалиться
Эн, Федор Попов, Хотой аймаҕар холбоһон, хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, — Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги бурсууй-баай буораҕын, Буулдьатын сиэбиттэр, Бууска, саа уотугар буспуттар, өлбүттэр. Эллэй
6. көсп. Бүтэйдии күҥкүйэн сытый (сииктээх кэбиһиллибит от туһунан). ☉ Сопреть, гнить (о недостаточно высушенном застогованном сене). Сииктээх кэбиһиллибит от буһар. Куһаҕан түстээх оту ардах хотор, оччоҕо от буһар
тюрк. бус, бүс, пис
◊ Иһэ (көхсө, өһөҕө) буһар (үллэр, тымныйар) көр ис
Мин иһим буһан эрэрин биллим. Кини [Карл] туһунан тугу саныырын сирэйигэр этитэлээтим. Доҕордоһуу т. Түөртээх бэдигим Саша үҥсүүлээх киирдэ. Өһөҕө буспут. Ытыы сыспыт. Багдарыын Сүлбэ