туохт. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны бэйэ-бэйэҕэр түһэрис, көлбөрүтүс. ☉ Валить друг на друга что-л. (напр., вину)
Саллар сааспыт тухарыттан Сабардаабыт батталы Санныбытынан сыҕайсан …… Көрдөспүт кэрэ олохпутун Көҕүлүттэн тутан Көҕүлээн эрдэхпит. Нор. ырыаһ. Сыһыана да суохха Сыҕайсан туран, Күттүөнэ да суохха Күөнтэһэн туран …… Көстүүлээх сиргэ Күлэн-үөрэн Күүдэпчилэнэ олорор эбит. В. Алданскай
Тэрилтэлэр бэйэ-бэйэлэригэр сыҕайсан сүгүнсаҕын быһаарбакка, тиһэҕэр агропром холбоһугун сэбиэтигэр көлбөрүтэн кэбиһэр түбэлтэлэрэ эмиэ баар. «ХС»

көлбөрүт диэнтэн хай
аата. Мин иннибэр икки суол баар: биирэ — олох билиммэккэ, докумуоҥҥа олохтонон, атын подотчеттаах дьоҥҥо көлбөрүтүү, иккиһэ — билинии уонна чэпчэтиигэ туруорсуу. М. Попов
Айыахсуруйуох киһи самнан хаалтым диэх курдук этээччилэр баар буолааччылар да — ол бэйэ кыамматаҕын атыҥҥа көлбөрүтүү эрэ. «Кыым»

көр силиэдэбэтэл
Ойуур дьоно бары этэллэр: «[Суоппар] испэтэҕэ», — диэн. «Аһыналлар, көлбөрүтэллэр», — дииллэр силиэстийэлээччилэр. Н. Габышев
«Оччоҕо туох буоларын бүтэйдии кэтэһэн баран олоробут дуу?» — силиэстийэлээччи сөпсөөбөт. «ХС». Никодим, эн силиэстийэлээччи, оттон мин силиэстийэлэнээччи курдук буолабыт дуу… «Чолбон»

аат. Бэйэтиттэн тугу эмэ (хол., эппиэтинэһи) атын киһиэхэ көлбөрүтэр киһи. ☉ Тот, кто любит навязывать что-л. кому-л., перекладывать что-л. на других. Бу киһи — сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх да, өссө сэлээнньитэ бэрт буоллаҕа!

көлбөрүт диэнтэн бэй
туһ. Бары көлбөрүтүннүлэр дии. Чэ, оччоҕо айылааҕын мин буруйдаах буолуум. Софр. Данилов
Дьэ ити, эдэр дьон эрээри, көстөн да турар буруйу көлбөрүтүнэ сатыыллар. П. Егоров
Дмитрий Петрович ханнык да уопсастыбаннай үлэттэн көлбөрүтүнэр, туора турар диэни сатаабат этэ. НЕ ТАО

1. сыһ. Таба курдук, табаны санатардыы. ☉ Как олень, напоминая оленя
   Дохсун тыал күүлэйдиир сиригэр, Туундара киэҥ куйаар иэнигэр Ырыган табалыы сиэлэрбит, сэниэ-күүс эстэн сиҥнэрбит. Эллэй
   Өрүкүйэр бороҥ санаалара Үргүбүт кыыл табалыы Үөмэхтэһэ сырсаллар. С. Васильев
2. даҕ. суолт. Табаҕа майгынныыр. ☉ Похожий на оленя, подобный оленю
   Табалыы киэҥ чох-хара хараҕынан дьалбарыттым, өлүү бөҕөнү көлбөрүттүм, халыҥ табаннаатым, хос табаннаатым. ХИА КОВО

I
аат. Тугу эмэ атын киһиэхэ бэйэҕиттэн көлбөрүтүү, атын киһиэхэ сүктэрии (хол., эппиэтинэһи, толоруохтаах үлэҕин). ☉ Перекладывание ответственности за что-л. на других, навязывание чего-л. (напр., своих обязанностей) кому-л. [Баһылай:] «Аны мин сэлээним буолсу дии?» А. Софронов
ср. эвенк. сэлэн ‘обвинение’, сэлэ ‘обвинять’
II
көр силээн I
Өндөрүүскэ сыһыыны туораан, от үрүйэ кытылын кэрийэн, улахан үрэх сэлээнигэр киирэн кэллэ. В. Протодьяконов. Үрэх сэлээнэ буолан тыал курдары охсоро. Тумат

туохт. Тугу эмэ (хол., толоруллуохтаах үлэни) бэйэҕиттэн атын киһиэхэ көлбөрүт, найылаа. ☉ Навязывать кому-л. что-л. (напр., какую-л. работу); взваливать что-л. на чужие плечи, перекладывать свои обязанности на других
Билигин, дьэ, бэрт баҕайы: ким да кимиэхэ да сэлээннээбэт. Кэлим биригээдэ барытын бэйэтэ оҥорор. Г. Нынныров
Күүстээх улахан эр дьон бары дьиэлэригэр хаһыат ааҕа олороллор — кинилэр тоҕо ыарахан тимири, металлолому таспаттар, кыра оҕолорго сэлээннииллэр? «ХС»
[Эдик:] Общественнай миэстэни куурдуу, тупсарыы барыта эн эппиэтиҥ! Онтун өссө миэхэ сэлээннээри гыммыт дии... «ХС»

туохт.
1. Кими, тугу эмэ үтүрүйэн бэйэҕиттэн тэйит эбэтэр халбарыччы ас. ☉ Отодвинуть, оттеснить, оттолкнуть кого-что-л. от себя
Эмискэ соҕурууттан илгийэр ичигэс тыал тымныы салгыны Үтэйэн үлэ киһитин уруйдуурдуу сымнаҕас хаары өрүкүтэн ааста. Болот Боотур
Оттон куйаас күннэри үтэйэн, ыараханнык аллара намылыйбыт былыт лүҥкүрэ бүрүйдэ. П. Аввакумов
Наһаа кыыһырбыт Миитээс кыыһын күүскэ халбарыччы үтэйэн кэбистэ. В. Протодьяконов. Даадар кэлэн оҕонньору торуоскалаах илиититтэн ылла, аан диэки үтэйдэ. «ХС»
2. кэпс. Тугу эмэ бэйэҕиттэн атын киһиэхэ халбарыт, көлбөрүт (хол., үлэни). ☉ Свалить, скинуть, переложить что-л. на кого-л. (напр., работу)
Сөдүөччүйэ ити дьоһуннаах дьыаланы оҕонньоругар үтэйэрэ табыллыа суох. В. Гаврильева
Оҕо эрдэҕиттэн аҕата үөрэппитин курдук, хаһан даҕаны толлон турбат этэ, ыараханы, кытаанаҕы доҕотторугар үтэйбэт буолара. «Кыым»
3. эргэр. Саха төрүт итэҕэлинэн, киһини-сүөһүнү булбут абааһыны төттөрү үүр (ойуун туһунан этэргэ). ☉ По старинному якутскому поверью: прогонять, изгонять, спроваживать (злого духа — о шамане)
Оо, кырдьаҕас, күн-ый буол, аһын-абыраа! Ити абааһылары үтэйэн көр, хара көлөһүҥҥүн умнуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын бу Орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
Мэлгэйбээт туох да бокуойа суох ол абааһылары хаһан да эргиллибэт гына үтэйиэн иһин кыаҕа тиийбэт. «ХС»

туохт.
1. Туохха эмэ аалынан баттыалаа, анньыалаа. ☉ Тереться обо что-л., давя на него (напр., о животных), прислоняться, прикасаться к чему-л.
Сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥахтаах маһыҥ мин дуо? (тыл ном.). «Баҕар, бастыым даҕаны», — Лев, суолга баппатаҕа буолан Ларьянаҕа кыратык саннын кырыытынан сигэнэн ааста. Р. Баҕатаайыскай
Атым буоллаҕына, үөнүргээбитигэр тэптэрэн, миигин эккирэтэ сылдьар уонна дэлби сигэнэр. Р. Кулаковскай
Оҕус дьүккүччү туттан, иннин хоту баран иһэрэ, арыт төбөтүн өндөтөн оҕонньор түөһүгэр сигэнэрэ. В. Гаврильева
2. Туохха эмэ өйөн, өйөнө олор, тур. ☉ Прислоняться, приваливаться к чему-л.
Настя куттанан хос аҥаар эркинигэр кэннинэн сигэнэ олордо. Эрилик Эристиин
3. Тугу эмэ бэйэҕиттэн кимиэхэ, туохха эмэ көлбөрүт, бэйэҕиттэн аһарын. ☉ Стараться переложить что-л. (напр., ответственность, вину, обязанность) на кого-что-л., ссылаться на что-л., оправдывая себя в чём-л.
Онон Кылбановскай урукку курдук, кыайыыларынан дарбыйбакка, ыарахаттарга сигэммэккэ …… ньылбыйан, сымнаан биэрбитэ. В. Яковлев
Күннээҕи итэҕэстэн тэптэрэн, үлэттэн тэскилиигит. Ол сөп үһү дуо? Инженергэ сигэнэҕит. А. Сыромятникова
Эбэтэр алҕаскын билинэн Эппиккин нөҥүө күн умнаҕын. Араас суол сылтахха сигэнэн, Айыыта суох курдук туттаҕын. М. Хара
Хаалан иһээччилэр сигэнэр биричиинэлэринэн сир-дойду куһаҕана, айылҕа атаҕастабыла буолааччы. «Кыым»
4. Бэйэҥ тугу да гыммакка, кимиэхэтуохха эмэ найылан. ☉ Ничего не предпринимая, рассчитывать только на когочто-л.
Борис куолутунан, эмкэ сигэнэриттэн куттана-куттана, иһэр-испэт иһэн, утуйар-утуйбат утуйан, күлүк курдук сүөдэҥнээн сылдьыбыта. Сэмээр Баһылай
Иккилии буочуканы тиэммит оҕустар пиэрмэ сүөһүтүн уунан харыыта суох хааччыйаллара. Билиҥҥи курдук тиэхиньикэҕэ эрэ сигэммэккэ, үгүс айдаана суох пиэрмэ кыстыгы этэҥҥэ туоруура. «Кыым»
5. Тугу эмэ ким этиитигэр эбэтэр туох үлэҕэ, ханнык чахчыга олоҕуран этэргин, оҥороргун ый. ☉ Опираться, ссылаться на кого-что-л.
Сахалар уонна тоҥустар кэпсээннэригэр сигэнэн, кини [Р.К. Маак] Түҥ үрэххэ (Бүлүү орто сүүрүгэр) боруонса олгуй баар буолуохтааҕын ыйбыта. «ХС»
[Буруйданааччы] уһуннук мөккүстэ уонна наар докумуоннарга сигэннэ. М. Попов. [П. Ойуунускай] элбэхтик А.М. Горькай