сыһ.
1. Албына-күрдьэҕэтэ суох, суобаһа этэринэн, чиэһинэйдик. ☉ Честно, добросовестно (напр., жить)
Көнөтүнэн сылдьар киһи мэнээк бэйэтин туһунан сэрэҥкэдийиэн сатаммат. С. Ефремов
Мин сааһым тухары хара илиибинэн үлэлээн айахпын ииттибит киһибин, көнөтүнэн сылдьыахха наада. В. Гаврильева
Мин көнөтүнэн олоробун. Н. Габышев
2. Кырдьыгынан, хайдах баарынан (тугу даҕаны эппэккэ-көҕүрэппэккэ, албыннаабакка). ☉ Правдиво, как есть в действительности, по совести (рассказывать, отвечать и т. п.)
Доҕоор, эн эр киһиэхэ олус кырасыабайгын ээ... — диэн мин, толоос да буоллар, көнөтүнэн эттим. Амма Аччыгыйа
Барытын көнөтүнэн, кырдьыгынан ылына үөрүйэх ыраас дьон сөпкө гыналлар. Н. Лугинов
Ыйытыыга адьас туох да эрэйэ суох көнөтүнэн эппиэттээн истэххитинэ сатанар. С. Никифоров

I
даҕ.
1. Токуруйбатах, өҕүллүбэтэх. ☉ Не имеющий изгибов, искривлений, прямой
Сабачча үс көнө тоһоҕото булан киллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
Оксана имигэс, синньигэс бииллээҕэ, көнө уҥуохтааҕа, буспут отон курдук уостааҕа, толору түөстээҕэ. Суорун Омоллоон
Хойуу хара хааһа өрө сыҕаллыбыт, кырыылаах көнө муннугар биллэрбиллибэт эбирдэрдээх. Л. Попов
2. Үөһэ-аллара түһүүтэ суох, оллураболлура суох; дэхси. ☉ Не имеющий впадин и возвышений, ровный; гладкий
Дьаарбаҥ — олус көнө хонуулаах от үрэх. Бу остуол ньуурун курдук көнө кырдалга кылыйан кыыралдьытар, тустан туурута илгиэлэһэр, сырсан бөтөҥкөлөһөр үчүгэй да этэ. А. Бэрияк
Көнө ньуурдаах куйаар. Баал Хабырыыс
3. көсп. Албына-көлдьүнэ, үөнэ-күрдьэҕэтэ суох; судургу. ☉ Непритворный, бесхитростный, простодушный, правдивый; простой, прямой
Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбаткэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. Саха үлэһит, көнө, кырдьыксыт норуот. И. Федосеев
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
Байбалы тимир ууһунан үлэлииригэр эппитэ. Онуоха көнө баҕайы киһи төттөрү этэ барбатаҕа. «Кыым»
♦ Көнө суобаһынан (сүрэҕинэн) — чиэһинэйдик, көнөтүнэн. ☉ Честно, искренне
[Быыпсай:] Мин бэйэм син уонтан тахса сыл көнө сүрэхпинэн, үтүө суобаспынан күн судаарга сулусуу гыннаҕым дии саныыбын. П. Ойуунускай
Үлэлээбитин курдук көнө суобаһынан үлэлиирэ. Д. Таас. Көнө сүнньүнэн — 1) иннинэн буолан, мөккүспэккэ, өһөспөккө. ☉ Не пререкаясь, покорно, послушно (делать что-л.)
Биирдэ эмэтэ хараххын уһулу оҕустахха көнө сүнньүгүнэн үлэлиир буолуоҥ, — диэт, сытыыкан киһи биллэриктэн аан диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап; 2) бэрээдэктээхтик, сиэри кэспэккэ. ☉ Порядочно, честно, по совести, не нарушая норм этики, морали (держаться, жить и т. п.)
[Эмээхсин:] бэйэлэрэ кырыыланар буолбуттарын кэннэ, оҕонньор итинник да буолуон сөп эбит, кимиэхэ хайҕатаары көнө сүнньүнэн сылдьыай диэх курдук саныыра. Д. Таас. Көнө сүрүннээх — кырдьыгынан сылдьар; сабыдыалга охтубат, бэриммэт. ☉ Бесхитростный; правдивый; не поддающийся влиянию кого-л., имеющий твердые принципы
Кырдьыгы тутуһан туруору киирсиһэр буолан, бэйэтинии көнө сүрүннээх дьоҥҥо сөбүлэтэр. П. Аввакумов. Көнө сүрэхтээх — албына-көлдьүнэ суох, чиэһинэй. ☉ Честный, искренний, непритворный
Саамай ордук киһи диэн тус бэйэтэ көнө сүрэхтээх, сэмэй, үлэһит киһи аата буолар. Амма Аччыгыйа
Бу дойду дьоно үтүө санаалаах, бары даҕаны көнө сүрэхтээх дьоннор. Н. Чернышевскай (тылб.). Мас <хайдыбытыныы> көнө кэпс. — кэнэнниҥи судургу, көнө майгылаах; өс киирбэх. ☉ Наивно-простодушный; бесхитростный, доверчивый
Дойдуларыгар тыаҕа, Даайалаах удьуордара мас көнөлөрүнэн сураҕыраллара. Софр. Данилов
Кэтирииһи, баҕар, тиийиммэт-түгэммэт кыһалҕатыттан туһаммыта буолуо диэн уорбалыаҕын бэйэтин үөскээбит айылҕатынан кини мас хайдыбытыныы көнө киһи буолуохтаах. НС ОК
◊ Көнө муннук көр муннук
Сиргэ көнө муннугу оҥорорго эккер диэн прибор туттуллар. ВНЯ М-5
Көнө оһоҕос көр оһоҕос. Ыт куртаҕа, үүтүнэн иитээччилэр үгүстэригэр курдук, биир кутуйалаах, оһоҕоһо синньигэс, суон уонна көнө оһоҕосторго арахсар. ББЕ З
Көнө суолта көр суолта. Тыл көнө уонна көспүт суолталаах буолар. ПНЕ СТ
Көнө толоруу көр толоруу. Төрүт түһүккэ турар аат тыл, көһөр туохтуурунан салаллар буоллаҕына, этиигэ «тугу?» диэн ыйытыыга хоруйдуур уонна көнө толоруу буолар. ЧМА СТСАКҮө
тюрк. көни
II
туттул. сыһыан т. Инники этиллибитинээҕэр маннык гыммыт ордук диэн суолталаах. ☉ Выражает предпочтительность какого-л. действия (правильно, верно; лучше, чем...)
Аччыгый тойону көрсүөх кэриэтэ, аччыгый абааһыны көрсүбүт көнө (өс хоһ.). Хоноһону аһаппакка таһаарыах кэриэтэ, үөхпүт көнө (өс хоһ.). Иһээччи буолуох кэриэтэ Күн анныгар Көстүбэтэх көнө. А. Софронов

1) прямой, ровный; гладкий; көнө хонуу ровное поле; көнө суол прямая дорога; 2) перен. честный, правдивый, прямой; справедливый; көнө киһи прямой, честный человек; суут көнө , судьуйа токур погов. уст. суд прямой, да судья кривой.