түспэтий диэнтэн хай
аата. Савва Тарасов поэзиятыгар сааһырыы, түспэтийии туһунан санаалар көстүтэлиир буоллулар. Н. Тобуруокап
Түспэтийии бэлиэр кэлэн эрдэҕэ. В. Яковлев
Курус — сороҕор түспэтийии Тэһитэ охсон ылара. Н. Харлампьева

даҕ. Уһун уҥуохтаах, кэтит сарыннаах эрээри хатыҥыр. ☉ Долговязый и широкоплечий, но худой
Кини [Кыыс хотун] хараҕар айгыллыбыт, тус-туспа маһынан атах-илии оҥорбут курдук кини, Хаҥас Харах кинээс, көстүтэлээн ааһар. А. Сыромятникова
Кини уҥа өттүгэр хаар маҥан баттахтаах айгыллыбыт эмээхсин сотору-сотору: «Туох абааһыта буулаан муҥнаата», — диэмэхтиир, табахтаан бусхатар. Р. Баҕатаайыскай

дьүһ. туохт. Борук-сорукка күлүк курдук барыаран көстүтэлээ. ☉ В сумерках виднеться темным силуэтом
Үөһэттэн ханнык эрэ көтөр көтөн барыгылдьыйан, кынатын тыаһа суугунаан ааста. Софр. Данилов
Сыарҕалаах ат ол курдук барыгылдьыйан иһэр. Н. Якутскай
Хараҥаҕа хос түгэҕэр барыгылдьыйар үс киһи саҥа аллайа түстүлэр. Болот Боотур

туохт. Эмискэ туох эмэ быыһынан күлүк курдук көстүтэлээн аас (туох эмэ улаханы этэргэ). ☉ Внезапно промелькнуть тенью (о чем-л. крупном)
Тайах халбарыс гынна, онуоха кини күлүгэр көстүбэккэ турбут тыһаҕастаах тыһыта иирэлэр быыстарынан барыкысирикис гынан хааллылар. Амма Аччыгыйа
Ылан көрүөҕүҥ тайах муоһун адаарыҥнатарын, уоһун боллороҥноторун, барыкыс-ирикис гынарын. ФЕВ УТУ

моҕотой диэн курдук
Онон-манан эһэ, муруку хороонун, кини ха һааһын, таарыйа, табылыннаҕына, бэйэтин кытта дьаһайаары, сири-буору үрэйбит суола-ииһэ көстүтэлээн ааһаллар. Я. Семёнов
Пиэрмэ оҕолоро чаачар саанан мурукуну, турааҕы, барааҕы бултууллар. Г. Колесов
азерб., к и р г. бурундук, тат. бөрнгик, чув. парантак; ср. халх. бурхи ‘суроксамец’

көр дьэҥдьиир
Ньэҥньиир баар диэн эһиэхэ ким эттэ? Амма Аччыгыйа
[П.Л. Драверт] Дьокуускайга ньэҥньииртэн сэрэхэдийэн, революционнай хоһооннордоох икки тэтэрээти сиргэ көмпүтүн ахтар. И. Федосеев
Таһымаан Алааппыйа дьиэтигэр ньэҥньиир оҥоһуллан, дэриэбинэ сорох олохтоохторуттан араас кыра маллар көстүтэлээн, эмээхсин ити дьыалаҕа эмиэ сөрөммүтэ. Д. Таас

ылын I диэнтэн х-ччы аата
Иккис симиэнэҕэ хаалан үлэлииргэ соруйдулар. Бастаан ити дьаһалы ылынааччы аҕыйах этэ, ол да буоллар, син бары сөбүлэһэн, сөптөөх үлэ барда. БГП ДьТ-СК
Реакция сыллара бүрүүкээбиттэрэ, идиэйэни буккуллуу саҕаламмыта. Таҥараны ылынааччылар, атын да араастар көстүтэлээбиттэрэ. «ХС»

туохт. Тугу эмэ сылтах оҥоһун, туохха эмэ төрүөт буолбаты төрүөт гына сатаа. ☉ Придумать, найти какую-л. причину, повод, основание для чего-л.
Киһи көнөтө, чиэһинэйэ кини эрэ курдук айдаарар, атыттары аҥаар кырыытыттан киртитэр. Онон сылтанан бэйэтигэр туһалааҕы оҥостор. М. Ефимов
Ыаллыы олорор эмээхситтэр, оҕонньоттор буолуо суоҕунан, онон-манан сылтанан кэпсэтэ кинини [кийиити] көрө, чинчилии киириэхтэрэ, өтөр тахсан биэрбэккэ, күнү-дьылы билгэлии олоруохтара. В. Иванов
Аны, сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан, ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
ср. кирг. шылта ‘находить отговорки; отговариваться’, алт. шылта ‘находить отговорки, находить повод, причину для отговорки’, казах. сылта ‘благовидный предлог’, монг. шалтах, бур. шалтаха ‘пользоваться случаем, искать повод; увиливать’

сыһ. Биир-биир, кыра-кыралаан, утуу-субуу. ☉ Время от времени
Ити иннинэ, кэннинэ даҕаны рукопистар син сыыр-мыыр көстүтэлииллэр. ФЕВ ДьС
◊ Сыыр-мыыр буол — иэрэҥ-саараҥ буолан, оҥоруохтааххын оҥорон иһэн онтон-мантан иҥнэн уостан хаал. ☉ Замешкаться, промедлить, потерять темп
Дьон сыыр-мыыр буолан, тарҕаһан хаалбыттара. М. Ефимов
Аны туран, холкуоска мин үлэбин тутуох киһи көстө охсон биэрбэтэ. Онон итинник сыырмыыр буолан, эмиэ тохтоон хааллым ээ. П. Аввакумов. Сыыр-мыыр гын — ол-бу кыра бытархайга, солуута суохха сыраҕын-сылбаҕын бараа. ☉ Расходовать свои силы, способности на всякую мелочь
Үгүс бириэмэбин сыыр-мыыр гынан сүтэрбитим. «ХС»

туохт., кэпс. Эмиийиҥ томтойо улаат (кыыс оҕо эт тутан ситэр кэмигэр). ☉ Выдаваться вперёд, выпячиваться, наливаться (по достижении зрелого возраста — о женской груди)
Лоокууту көрө-көрө сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо имин хаана оонньуура. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Дуомуна] томтоҕор үрдүк түөстэммитэ, үтүөкэн таһааламмыта. Л. Попов
♦ <Хатырык тириилэн,> этирик түөстэн — ким, туох эмэ батталыгар олор. ☉ Находиться под гнётом когочего-л.
Кини ырыатыгар хараҥа батталга хам кэлгиллэн, хатырык тириилэнэн, этирик түөстэнэн сылдьыбыттара субу баар курдук көстүтэлээн ааста. Эрилик Эристиин
Сынньыллартаһыллар бөҕөлөртөн этирик түөстэммитим, чэрдээх илиилэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап