көтүөккэлэс диэнтэн хай
аата. Турист сырыыта хайдаҕа биллэр — гиды батыһан, этэр курдук, үрдүнэн барыгылдьытан, хартыынаттан хартыынаҕа, саалаттан саалаҕа торҕо сэлиинэн көтүөккэлэһии. Софр. Данилов

күөдэллэс диэнтэн хай
аата. Күөлгэ киирээри Күөдэллэһии буолла. Көтүөккэлэһэн тиийэн, Күрдьүгэс оҕуһу Күрүөттэн аҕалан, Көлүйэн кэбистилэр. Болот Боотур

даҕ. Элбэҕэ суох, аҕыйах. ☉ Малочисленный, редкий
Биирдии-иккилии кыымнар өрө көтүөккэлэһэн тахса-тахса сүтэн хаалаллар. Күндэ
Биирдии-иккилии тылынан имик-самык кэпсэтэллэрэ утары умуллан иһэр. Амма Аччыгыйа

көппөнүй диэнтэн холб. туһ. Баһаарынайдар Кыачалыстылар, Көтүөккэлэстилэр, Көппөнүстүлэр, Уһун быаны субуйдулар, Уот диэки туһаайдылар. С. Тимофеев
Бары көппөнүстүлэр: хас сэппэрээк аайытын черкестэри көрдөөн бардылар, биллэн турар, булбатылар. М. Лермонтов (тылб.)

аҕылаа-мэҥилээ диэнтэн холб. туһ. Чэй-ас бэлэм буолуута оҕолор хантан эрэ сырсан аҕылаһан-мэҥилэһэн кэлбиттэрэ. Далан
Уоллаах кыыс аҕылаһан-мэҥилэһэн, күн уота кубарыччы сиэбит абына-табына холлоҕостордоох, көмүлүөк оһохтооҕо көөрөттөн түспүт балаҕан аттыгар тохтообуттара. И. Федосеев
Аҕылаһан-мэҥилэһэн хосторугар көтүөккэлэһэн киирэн, Никита киирээтин үрдүгэр түһэн, былдьасыһа-былдьасыһа анньа сатыыллар. Н. Лугинов

тыаһы үт. т. Күүскэ ньааҕынаан ытаа. ☉ Громко, жалобно плакать
Сотору дьиэ иһигэр кыһыл оҕо саҥата ытаан ньарылаата, уолаттар, соһуйбут, үөрбүт омуннарыгар өрүтэ көтүөккэлэһэ турдулар. Болот Боотур
Сыбар иһигэр киирбиттэрин кэннэ, куобах саҥата өссө биирдэ ньарылаата. Н. Заболоцкай
Куоска уола [оҕото] ыалдьыбыт, Куһаҕан дьүһүн буолбут. Киэһэтигэр ньарылыыр, Сарсыарда эрдэ ытыыр. И. Эртюков. Тэҥн. ньаккыраа

1. даҕ. Ыксала суох, наҕыл, түргэнэ суохтук буолар. ☉ Медленный, медлительный
   [Кыргыттар] Бытаан бэйэлэрэ быһый буолла, Оргууй бэйэлэрэ ойуоккалас буолла, Көрсүө бэйэлэрэ көтүөккэлэс буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй. Утар. түргэн
2. аат суолт. Туох эмэ буолуута, хаамыыта, уһун кэми хабыыта. ☉ Медлительность
   Маннык туруору хайаны өрө дабайар бытаана, сылаалааҕа биллэр. Амма Аччыгыйа
   Айаннарын бытаана, тыа баранан биэрбэтэ Витяны салгытан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Сорох киһи таптаан талыа аттан нэһин, бытаанын, Сорох киһи ылыа аттан ааттаах айааһын. Л. Попов

сыһ.
1. Бөтөрөҥнөөн; бөтөрөҥнөөн сүүрэн эбэтэр оннук сүүрдэн. ☉ Вскачь, галопом
Тоҥмут аттар бөтөрөҥүнэн иһэллэр. Тула чуумпу. С. Тарасов
Хардааччы Хабырыыс, үрэхтэн балачча барбахтаат, айанын арыый бытаарта: туос бөтөрөҥүнэн түһэн испит Тураҕас сүүрүк аны уу дьоруонан битигирэйдэ. С. Никифоров
Күөх көҕөччөр ыҥыыр аттаах Уйбаанчык бөтөрөҥүнэн ойутта, сылгыларын арҕаа күрүөҕэ үүрдэ. В. Протодьяконов
2. кэпс. Сүүрүүнэн, олус ыксаан (киһини этэргэ). ☉ Бего ´м, быстро, поспешно (о человеке)
Мааҕын мобилизационнай лиистэрбитин тарҕатан бүттэрбит эрэ байаҥкамааппытыгар туос бөтөрөҥүнэн тэбиниэх курдук санаабыппыт баара. Софр. Данилов
Биһиги хорсун булчуттарбыт өр-өтөр гыныахтара баара дуо?! Чараҥ солооһунугар туос бөтөрөҥүнэн көтүөккэлэһэн тиийэн кэллилэр. В. Башарин

1. аат дьөһ. Хайааһын хайа эмэ кэм, көстүү быһыы-майгы ыккардыгар, иһигэр оҥоһулларын бэлиэтээн, бириэмэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на временные точки, явления, процессы, в промежутке между которыми и во время которых совершается действие (между, во время)
   Охсуһуу быыһыгар саха уолаттара оһуокайы ыллыыллар. Т. Сметанин
   Үлэлэрин быыһыгар, уруккуларын курдук ыгылыйа сылдьыбакка, кинигэ ааҕар, онуманы эргитэ саныыр идэлэммиттэрэ. И. Данилов
   Чэ, сарсын киһи-сүөһү быыһыгар кэлэн эбиэттээн бараар. Эрилик Эристиин
   Ыһыы-хаһыы быыһыгар тыраахтар тимир көхсүн иһигэр битиргэс тыас иһиллэн ааһар. Софр. Данилов
   Ол [буурҕа] быыһыгар хам-хаадьаа биирдии-иккилии кыымнар өрө көтүөккэлэһэн тахса-тахса сүтэн хаалаллар. Күндэ
2. ситим т. суолт. Бириэмэ сибээһин көрдөрөн, салаа этии хайааһына буолар кэмигэр тутаах этии хайааһына оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Имея временное значение, употребляется при указании на то, что действие, о котором говорится в главном предложении, происходит во время действия, выраженного сказуемым придаточного предложения
   Дьахталлар, ардах сэллиирин быыһыгар, отторун охсо сылдьыбыттара. А. Федоров. Ньукулай саҥарарын быыһыгар этиҥ этэр, тыал тыаһа куугунуур. А. Софронов
   Ананийдаах уоту күөдьүтэн биэрэллэрин быыһыгар, кэлэр хаһыҥнарга эбии чөмөхтөрү оҥоро сырыттылар. М. Доҕордуурап
   ◊ Ол (ити) быыһыгар — ол кэмҥэ, ол икки ардыгар. ☉ В то же время, между тем
   Молуой буолбут сыппах тылынан Кийиитин кырыыр-таныйар, Ол быыһыгар түөс-маас тыллаһан, Оҕо курдук күлэр, ытамньыйар. С. Данилов. «Ээ, арба даҕаны, — дии түһэр ити быыһыгар сэбиэдиссэйдэрэ, — Маайа, бу туох буоллуҥ?» С. Федотов
   Ол быыһыгар булчут аатырабын. «Кыым»