көтөллөн диэнтэн хай
аата. [Оччоҕо] аты көлүнэр диэн суох, барыта ыҥыырынан, хаҥханан көтөллөнүү буолбут. Саха сэһ. II

даҕ. Дьулурҕа, кимиилээх; үрдүк таһаарыылаах. ☉ Активный, наступательный; высокопроизводительный. Олоҕум саамай кимиэһиннээх, көхтөөх үлэнэн көтөллөммүт отут сыла …… улуу өрүс кытылыгар ааста. НЕИ ҮүҮҮС

дьаарбай диэнтэн төхт
көрүҥ. [Эпписиэр (дьаарбайталаан баран):] Эһигиттэн этэрээт арахпыта дуо? Күндэ
Ханнык эмэ сөрүүн салгын өр буола-буола истиэп үрдүгэр дьаарбайталыыр. Эрилик Эристиин
Ырыаларым көтүҥ, көтүҥ Ыраахыраах сулустарга, Дьоһун дьолу көтөллөнүҥ, Дьаарбайталааҥ муораларга. Кыраһа к.

аһар диэнтэн төхт
көрүҥ. Урут Фокин: «Араатардыыр туһа туспа», — диэн кыратык күлэ түһэн аһартыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Кини [ийэбит] куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы, Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Дьэ ол кэнниттэн, Күөх чуоҕур көтөллөнөн, Халыҥ хаары хайыттаран, Көмнөхтөөх тыаны Көтүрү көтүтэн, Алардары аһартаан, Үрүйэлэри өксөйөн, Тиийэн кэлбитим. С. Зверев

дьүһ. туохт. Тобуктарыҥ икки ардынан ордук арыттаах, токур буолан көһүн. ☉ Стать кривоногим
Киил Тылгынов маадьайан хаалбыт атахтарынан …… түргэн-түргэнник үктээмэхтээн, тэмтээкэйдээн ыла-ыла, сыана диэки харбыаласта. Н. Лугинов
[ Хотугу киһи] күнү өйдөөн көрүөҕүттэн Көтөллөнөн көһө сылдьан, Табаны кыпчыйан мииниэҕиттэн Такымынан маадьайбыта. П. Ламутскай (тылб.). Эһэ малааһын кэмигэр атаҕа маадьайыар диэри эти анныгар тарыйбыта. Эвен фольк.
ср. монг. майжийх ‘стаптываться, кривиться на одну сторону’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

I
аат., фольк. Аргыс (кими-тугу эмэ кытта бииргэ сылдьар, кими эмэ арыаллыыр киһи). ☉ Спутник (находящийся с кем-чем-л. рядом, сопровождающий кого-л.)
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Үрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
Кэрэ кыыска холоонноох, ыраас таптал дьөһүөлэ буолбут лаглайар хатыҥмытын ылыаҕыҥ. Айылҕаны х.
II
аат., тыл үөр. Түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. ☉ Послелог (сходен по знач. и функции с падежным аффиксом, в основном соотв. русск. предлогам)
Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр. СТМ

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ манньый, чугаһыы сатаа. ☉ Добиваться чьего-л. расположения, стараться сблизиться с кем-л., добиваться взаимности (в чувствах)
[Сибиэтэ:] Чэ, тугу да остуоруйалаа, онон-манан муннара сатаама. Эн Куонааҥҥа иҥээҥнии сатыыргын ким билбэтий, бүтүн нэһилиэк билэр ини. С. Ефремов
Сиэстэрэҕэ иҥээҥниир да, анарааҥҥыта кинини бэлиэтии көрбөт быһыылаах. С. Никифоров
Испэр сэрэйэр этим Эн миэхэ иҥээҥнииргин. Оттон мин кэрэйбитим, - Оҕотуккун, эдэргин. Баал Хабырыыс
Эчи, хаарыаны, оттон миэхэ иҥээҥниир уолаттар ону-маны бэлэхтииллэр да, тоҕо эрэ наһаа үөрбэппин. «Кыым»
2. Туохха эмэ ымсыыран, баҕаран аттыттан араҕыма. ☉ Желая заполучить что-л., приобщиться, причаститься к чему-л., находиться неотступно рядом
Уол ойон туран, табахха иҥээҥнээн, эбэтин иэдэһигэр сирэйин даҕайбахтаата, онуоха: «Мэ, биирдэ обор», - диэт, хамса кыһыллыбытынан саҥа уһун талах умнаһын уол айаҕар батары биэрдэ. Болот Боотур
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев

көрүөх билэ дьон көр күрүөх
Көрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөҥ. Саха фольк. Күн ыраахтааҕыбыт Күчүмэҕэй сокуона Көрүөх билэ дьоҥҥо Күһэлтэлээх буолсу Диэбитиҥ иннигэр …… Буруйдааҕынан ааттаан Боручуотам кэлбитиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн билэр-билбэт көрүөх билэ дьонноруҥ, эн үрдүк ааккар сүгүрүйээччилэр, эн сырдык кэриэскин ытыктааччылар. С. Васильев
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр көр <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Күөл ортотугар уонна түөрт өттүгэр ойбоннору көрүөх бэтэрээ өттүгэр тэспиттэр. Далан
«Дружба» эрбиинэн эмэхсийбит хатыҥнары көрүөх бэтэрээ өттүгэр охтороллоро. И. Федосеев. Көрүөх талата түөлбэ. — бэрт түргэнник. ☉ В один миг, в мгновение ока
Уолаттар обургулар барытын көрүөх талата быһааран кэбистилэр. Э. Соколов
Тиэхээннээх Алыампый саҥата суох Сиэгэн [киһи аата] мотуордаах оҥочото бэлэм турарын төлө тардан, көрүөх талата уҥуоргуну буллулар. Э. Соколов. Көрүөх түгэнэ — бэрт түргэнник; сонно тута, уталыппакка. ☉ Очень быстро; без промедления, сразу же
Ону көрүөх түгэнэ, тоһуйан турбут курдук, төттөрү кутаа ортотугар астылар. «ХС»

аат., эргэр. Элбэх дьон мустан көрүлүүрэ-оонньуура; элбэх дьонноох көр-нар буола турар сирэ. ☉ Многолюдное веселье; место, где происходит многолюдное веселье
Сир симэҕинэн сириэдийбит күөх алааска күрүөх дьоно мустан көхтөөхтүк көрүлүүр, ыллыыртуойар, үҥкүүлүүр-көччүйэр. И. Данилов
[Саха урааҥхай] Көрдөөх күрүөҕү күөдьүтэригэр [хомус] Хоҥкунас ырыаҕынан Хоһооннорун Холлотоор, Кэҕэ чуораан тойуккунан Кэпсээннэрин кэҕэһирдээр! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ыһыахха] Түһүлгэҕэ төгүрүстүлэр Күрүөххэ көрүлэстилэр. ГНА ТС
◊ Күрүөх билэ дьон — туох эмэ уопсай сыаллаах-соруктаах, өрүү алтыһар, чугас дьон. ☉ Постоянно общающиеся близкие люди, имеющие общий интерес, общее дело
Күрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөм. Саха нар. ыр. III
Күүскэ үлэлээбит, көлөһүн-балаһын аллыбыт, килэпэчиспит-ньалҕарыспыт күрүөх билэ дьон сынньалаҥар араас эйэргэһии, көрдөөх саҥа баар буолаллар. Амма Аччыгыйа
«Быһа көтөр» Сөдүөтү ат аттыгар үктэммэт гына оҥорон, көмүскэстээх санаалаах күрүөх билэ дьоннорум, көрөн көмүскээҥ. М. Доҕордуурап
МНТ гүр ‘общий, всеобщий’, калм. күр ‘множество народа, толпа’