и. д. от үр = лай собаки, собачий лай.

прил. ыт; собачий лай ыт үрүүтэ; # собачий холод разг. улахан тымныы, хабараан тымныы.

тыаһы үт. т. Ыт быһыттаҕас үрүүтэ. ☉ Отрывистый лай собаки. «Ар», — диэн баран, Моойторук тохтоон хаалла

подр. отрывистому лаю маленькой собачонки тяф; ср. ньах.

тыаһы үт. туохт. Тохтоон ыла-ыла үр; тохтуу-тохтуу үрэргэ маарынныыр саҥата таһаар. ☉ Лаять с паузами; производить раздельно-кратные звуки, похожие на лай собаки
Киһи кулгааҕа чуҥкунуох чуумпута, бэл диэтэр биир да ыт ньаҕырҕаабат. Софр. Данилов
[Мефодий:] Кэлэн иһэн уокка хаайтарбыт саһыл ньаҕыргыырын истибитиҥ дуо? Н. Туобулаахап
Эмискэ ыт саҥата ньаҕырҕаата, онтон туох да бокуойа суох моргуор буолан барда. Дьолбут к. Тэҥн. ньааҕырҕаа

издавать громкие звуки (напр. о собаке); ыт үрэн моргуйар собака заливается громким лаем.

издавать захлёбывающийся звук (при сильном возбуждении — о человеке или собаке); ыт үрэн ньаргыйар собака захлёбывается лаем.

тыаһы үт. туохт.
1. Киҥнээхтик, дьаныһан үр (кыра ыты, ыт оҕотун этэргэ); үрэргэ маарынныыр дорҕоонно, саҥата таһаар (хол., сорох кыыл, көтөр). ☉ Лаять злобно и непрестанно (обычно о маленькой собаке); издавать звуки, похожие на лай (напр., о нек-рых зверях, птицах)
Күөрт ыт, нэмийэн чугаһыы сатыы-сатыы, ыраахтан туран үрэн ньаҕыйда. В. Яковлев
Соллой [иитийэх суор оҕото] арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. И. Федосеев
Өйдөөн истибиппит — кырса үрэн ньаҕыйар эбит. Н. Габышев
2. кэпс. Үрүт-үөһэ, тохтоло суох саҥар да саҥар буол (мөҕүттэр, этиһэр быһыынан). ☉ Говорить без умолку, не переставая (обычно с укором, бранясь)
Эмээхсин чэйин иһэн сыйбаарда-сыйбаарда, өр баҕайы саҥаран ньаҕыйбыта. П. Аввакумов

тыаһы үт. туохт.
1. Улаханнык үр (ыт туһунан); үрэр курдук биир күрүс тыаһы таһаар. ☉ Громко лаять; издавать очень громкие звуки, похожие на лай собаки (напр., об ударах молота)
Ытым ыал чигдитигэр ыстанан киирэр да, соһумардык үрэн ньаргыйа түһэр. Амма Аччыгыйа
Уйбаан уус мунньахтан бараат, кыһатын күөдьүппүтүнэн, уһанан ньаргыйбытынан барда. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Эмискэ наһаа улаханнык саҥар. ☉ Внезапно очень громко заговорить
Бэйи, аргыый ньаргый, киһилии кэпсээ. Туох диэтиҥ, Халаҥааттаны көһөрөр буолтар дуо? Болот Боотур
ср. монг. наргих ‘устраивать гулянку, небольшую пирушку; гулять; вести себя безобразно, непристойно; озорничать’

I
даҕ.
1. Имиллибэтэх, хаппыт, кытаанах. ☉ Жёсткий, грубый. Хаҕыс тирии
2. көсп. Элэккэйэ суох, тоҥкуруун, холус. ☉ Недружелюбный, неласковый, чёрствый
Дьахталларбыт олус хаҕыс, хотумсук, куруубай буолан иһэллэр. Н. Габышев
Аҕабыт олус да хаҕыс, Буруйдааҕы таһыйар, Болооччутук дьарыйар. М. Тимофеев
3. көсп. Тымныы, тыйыс, кытаанах (хол., дьыл кэмин туһунан). ☉ Холодный, студёный (о времени года)
Хаҕыс дьылбыт Халбарыйбыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дөрүн-дөрүн хаҕыс тыал сабыта охсон ааһар. Софр. Данилов
Хаһааҥҥытааҕар да хаҕыс саас буолла. «ХС»
♦ Хаҕыс эҥээрдээх киһи — киһи туохха да сатаан тапсыбат киһитэ. ☉ Человек, с которым невозможно ладить. Ээ, ол кини хаҕыс эҥээрдээх киһи
II
аат., түөлбэ, харыс т. Ыт үрүүтэ. ☉ Собачий лай. Ыт үрүүтүн халымалар харыстаан хаҕыс диэн ааттыыллар