несов. разг. 1. (вертеться) эргичиҥнээ, холоруктаа; 2. перен. (лебезить) илин--кэлин түс, бэрт буола сатаа; 3. перен. (хитрить, ловчить) курбалдьый, куота сатаа, албыннаа.

туохт., сөбүлээб. Бэрт буола сатаа, аһара үчүгэй буол (үксүгэр көһүппэтэх өттүгүттэн). ☉ Угодничать, заискивать, лебезить перед кем-л., становиться чересчур ласковым (обычно неожиданно). Туох буолан ньаалаҕадыйдыҥ?

1. послелог, упр. вин. и осн. п. вокруг, кругом; сири тула айан путешествие вокруг земли; остуолу тула олор = сесть вокруг стола; тула көт = а) ходить, бегать вокруг кого-чего-л.; б) перен. лебезить перед кем-л., льстить кому-л.; 2. окрестность; окрестности; куорат тулата окрестности города.

дьүһ. туохт. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа, илин-кэлин түс, хаптаҥнаа. ☉ Заискивать, лебезить, угождать
Баһырҕас диэн ыта бөх үрдүгэр түүрүллэн утуйа сытан, аан тыаһыттан уһуктан, ньылаҥныы-ньылаҥныы иччитигэр кэлэн эккэлээтэ. А. Софронов
Доҕорунан туйгунунан буолбатах — Ньылаҥныыра үчүгэйинэн Додо курдук дуоһунастаах. Р. Баҕатаайыскай
Обухов …… бэйэтин тула киниэхэ ньылаҥныыр, илин-кэлин түһэр дьону түммүтэ. «Кыым»
Сымала ньаалаҕай дьоннор Тойотторго тоҥхоҥноон, Токур систэнэллэр, Ньачаалынньыктарга ньылаҥнаан Ньылаҕар сүүстэнэллэр. «ХС»

туохт.
1. Киһини иччиргээн илин-кэлин түс, өрүтэ ыстаҥалаа (ыт туһунан). ☉ Вилять хвостом, ласкаться (о собаке)
Сэниэлээх ыттар туран кинини тула эккэлээтилэр, ыран быстыбыт ыттар ыйыластылар. Н. Габышев
Моойторук, Уйбааскыны тула көтө сылдьан, эккэлээтэ. Л. Попов
2. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Заискивать, лебезить перед кем-л.
Дьэ, ити киһи тойотторго эккэлиир идэлээх. «ХС»
ср. алт. эркеле, каракалп. еркелеу, хак. иркеле, монг. эрхлэх ‘ласкать, нежить, баловать’, бур. эрхэлхэ ‘ласкаться’

I
туохт. Илин-кэлин түһэн албыннас. ☉ Угождать, лебезить, подлизываться, заискивать
Денис киниэхэ куруутун үчүгэйдик сыһыаннаһара. Өссө кыратык ньылаҥнаһар да курдук диэҕи баҕарыллар. Далан
«Чэ, кэл, олор, бу барҕа быйаҥтан [арыгыттан] тииһин», — Түү Сирэй ньылаҥнаһан тула көттө. Р. Баҕатаайыскай
Кини бүгүн миигин кытта тэҥнээх улахан киһилии кэпсэттэ, өссө кини кыратык ньылаҥнаһар туонуттан мин соһуйдум. Далан
Киниэхэ [сур бөрөҕө] араастаан эккэлээн ньылаҥнаспыттар. Л. Попов
II
1. даҕ. Бэрт буола сатыыр, ньыла көтөр. ☉ Льстивый, угодливый, заискивающий
Саһыл курдук ньылаҥнас, ыт курдук ырдырҕас (өс хоһ.). «Үрдүкү», «улахан» дьоннорго Үҥэргэ-сүктэргэ бэлэмҥин. Ис дьиҥиҥ арыллар оччоҕо: Ньылаҥнас эрэйдээх эбиккин. М. Ефимов
Дьоҥҥо эккэлэс ыттыы ньылаҥнас киһи биир эмэ соххор солкуобайы умналаан ыллахпына, үөрэн уҥуоҕум салҕалас буола түһэр. «ХС»
2. аат суолт. Кимиэхэ эмэ илин-кэлин түһэр, ньылаҥныыр идэлээх киһи. ☉ Льстец, угодник, подхалим
Кэлиэм суоҕа ньылаҥнаска. Бэйэмсэххэ, хос сирэйгэ, Кинилэр биир да чааска Күүппэтиннэр миигин сиргэ. И. Гоголев
Киэр буоллуннар араас түөкэйдэр, ньылаҥнастар! С. Тимофеев
[Маяковскай] өргөс-кылаан тылынан куттастары, хобуоччулары, ньылаҥнастары, киһиргэстэри утары охсуспута. «ХС»

1. нареч. 1) вверх, наверх; өрө бырах = бросать вверх; өрө ытын = взбираться, подниматься вверх; өрө көтөх = прям., перен. поднимать; колхоз хаһаайыстыбатын өрө көтөх = поднять хозяйство колхоза; өрө тарт = а) поднимать что-л. (с земли); б) разг. приводить в порядок, убирать; хоһу өрө тарт = убрать комнату; өрө күөрэй = а) подниматься ввысь (напр. о птицах); б) всплывать (на поверхность воды); өрө бар = а) идти, плыть вверх по реке, против течения; б) перен. идти наперекор, напролом; делать всё наоборот; өрө тут = а) держать высоко, поднимать вверх; б) перен. приставать, не давать покоя кому-л.; өрө көт = а) взлетать вверх; б) перен. живо откликаться на что-л., проявлять живой интерес к чему-л.; 2) в сочет. с нек-рыми гл. выражает интенсивность действия: өрө бардьыгынаа = громко и сердито кричать, грозно браниться; өрө эккирээ = подпрыгивать на одном месте; өрө күүр = а) стремительно подниматься; былыттар өрө күүрэн таҕыстылар облака стремительно поднялись; б) перен. воодушевляться; өрө күүрэн үлэлээ = работать с воодушевлением; 2. послелог, упр. исх. п. выше; хомоттон өрө отуу баар выше заливчика есть шалаш; дамбаттан өрө выше дамбы # өрө сыҥ = шмыгать носом; өрө тур = восставать; өрө тыын = см. тыын =: үөһэ тыын =; өрө уһуутаа = глубоко, шумно и тяжело вздыхать; өрө-сала көт = а) быть чрезмерно вежливым, ласковым; б) лебезить, угодничать, льстить.

илэ-сала көт (түс) - 1) эрчимнээхтик, харса суох ылсыс (үксүгэр көмөлөһөн). ☉ С готовностью принимать участие во всем, проявлять большую активность
Уопсастыбаннай үлэҕэ илэ-сала түстэ.  «Өстөөхтөр өскөтө чугаһыыр күннээх буоллахтарына, нэһилиэнньэ кинилэргэ илэ-сала көтүө суохтаах», - диир кини түмүгэр. КА СДьДь; 2) кыһаныгас, аламаҕай, болҕомтолоох буол; көмөлөһө, кыһалла сатаа. ☉ Быть предупредительным, любезным, услужливым
Силиппиэн Моотуостуун, икки огдообо, таптаһан илэ-сала көтүспэтэллэр да, бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн, син олоруохтара эбитэ буолуо. Софр. Данилов
Миигин үөрэ-көтө, илэ-сала көрүстэ, дорооболоһон, илиибин өр сахсыйда. Доҕордоһуу т. Бу өйдөөтөҕүнэ, биэнсийэ тахсыбыт кэннэ дьон киниэхэ сыһыана, арааһа, биллибэтинэн уларыйан иһэр эбит. Аны уруккуларын курдук илэ-сала көппөттөр. «Кыым»; 3) сөбүлээб. албыннаһан бэрт буола сатаа. ☉ Льстить кому-л.; угодничать, лебезить, подхалимничать перед кем-л.
Колчакка илэ-сала көтөн даҕаны үгүөрү дуоһунаска тиксибэтэҕэ. Софр. Данилов
Мантан ыла өһү-сааһы өһүлэн, кини этэрин утарбакка илэ-сала көттөххө сатаныыһы. Болот Боотур
Сордоох! Ити Дьокуускайга мунньахха киирэн аҕыйахтыы хонукка сэмдэлиһэр атастаргын биитэр манна илэ-сала көтөр дьонноргун доҕотторум дии саныыгын дуо?.. Софр. Данилов. Тэҥн. илин-кэлин түс

аат. Киэҥ айахтаах, бас өттө саллаҕар, кутуругун диэкитэ сылбыгыр быһыылаах өрүс балыга. ☉ Налим
Ол гынан оҕонньор үрэҕэр киирэн быһытын көрүнэр, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
Дьиэлэригэр астаах эрдэхтэринэ, [Аанча] манна олорон хоонньуттан сылаас сылдьар сыалыһар тириитигэр сууламмыт эти хостоон таһааран мотуйара. Болот Боотур
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары …… уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
♦ Сыалыһар быара буол — кимиэхэ эмэ албыннаһан, бэрт буолан, үчүгэй, сайаҕас киһи курдук көстө сатаа. ☉ Льстить кому-л., лебезить перед кем-л., стараясь произвести впечатление приятного, обходительного человека, на самом деле не являясь таковым (букв. стать печенью налима). Уордаах Огдооччуйа, Уорда намырыйан, Сыалыһар быара буолан сылаанньыйан, Сүрэххинбыаргын туттан көрөн, …… Үрдүк өһүөлээхтэри өҥөйөн, Киэҥ дьиэлээхтэри тэлэйэн, Көрүөххүн төһөлөөх буолуой. Эрилик Эристиин. Сыалыһар быарыныы (быарын курдук) сымнаа — дьиҥ ис санааҕын биллэрбэккэ, үчүгэй, эйэҕэс киһи буолан кубулун. ☉ Показать себя обходительным, приветливым, приятным, утаивая своё истинное намерение (букв. стать мягким, словно печень налима)
Кубулҕат санаата баһыйан, Сыалыһар быарыныы сымнаата. Тойон-тыын аргыый налыйан Бэрт Хара диэки хаамта. М. Ефимов
[Ганс] кыыһы, кавалер курдук туттан, албыннаан иннин ыларга санаммыта. Кини ол иһин сыалыһар быарын курдук сымнаабыта. Суорун Омоллоон
◊ Сыалыһар быара — сыалыһар балык быара (сахалар үксүн тоҥнуу минньигэһиргэтэн сиир астара). ☉ Печень налима (у якутов считается лакомством)
Аарыма тайах Акымалын силиитэ, Сыалыһар балык Сымнаҕас быара Оһуордаах ойуулаах Остуол атаҕа Уйуоҕунан уурулунна. С. Васильев
Балык миинэ, сымнаҕас тугут этэ, буспут чыыр, сыалыһар быара — ас арааһа адьас ыспыраабынньык тойоҥҥо ананан бэлэмнэммит курдук этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. ДТС, др.-якут. йаҕлыҕ ‘жирный’ + монг. шар ‘вол, кладеный бык’

1) печень, печёнка || печёночный; сыалыһар быара печень налима (считается лакомством); быарым ыалдьар у меня болит печень; 2) перен. выступающая часть, выступ чего-л.; томтор быарыгар а) на пригорке; б) на припёке # быара кырыыланар он испытывает раздражение против кого-л., сердит на кого-л. (букв. его печень стала ребром); быаргынан сыыл = а) ползать на животе; б) тяжело заболеть; получить тяжёлую травму; быаргын тарбаа= смеяться (долго, весело); быар мас подставка под середину нижней жерди (у изгороди на кольях); сыалыһар быара буолар он льстит, лебезит (букв. становится печенью налима).