лужа # чалбаҕы таһый = молоть чепуху, нести вздор; чалбах харах бессмысленный взгляд.

очень мелкий (напр. о луже).

1) разливаться (по поверхности чего-л.); муостаҕа уу халыйда по полу растеклась лужа; 2) перен. сбиваться (с дороги); сворачивать; суолуттан халыйда он сбился с дороги; суол уҥа диэки халыйда дорога уклонилась вправо.

аат. Ардах кэнниттэн, хаар ууллубутуттан эбэтэр быстах кэмҥэ уу халыйан киирбититтэн хаалбыт, буорга кыайан иҥэ илик чычаас уу. ☉ Небольшое углубление на поверхности земли или какого-л. покрытия (напр., асфальта), наполненное дождевой или подпочвенной водой, лужа
Чалбах кытыытыгар чооруостар сырсан догдороҥноһоллор. Амма Аччыгыйа
Быйыл мин чалбах тахсыытын Үөрэ да кэтэстим. Дьуон Дьаҥылы
Чалбахха, күрдьүк да хаарга Күн бытархайа ыһыллар. Баал Хабырыыс
♦ Чалбаҕы таһыйар — ууну таһы- йар диэн курдук (көр уу I). Чалбаҕы таһыйар кэпсээннээх киһи. Чалбах курдугунан көр — мээнэнэн, иччитэ суоҕунан көр. ☉ Смотреть бессмысленным взглядом
Түрмэ начаалынньыга маҥнай өйдөөбөккө чалбах курдугунан көрөн турбахтаата. Н. Якутскай
Мааҕын чинэччи туттубута ханна да суох буолан хаалла, баттаҕа арбайда, хараҕын чалбах курдугунан көрөн кэбистэ. В. Ойуурускай. Чалбах харах кэпс. — оттомо, толкуйа суох көрүү. ☉ Бессмысленный взгляд.
◊ Чалбах ото бот. — олорон хаалбыт чалбах уутун ото. ☉ Лужница водяная. Күөл кытыытыгар чалбах ото үүммүт
ср. др.-тюрк. чалпах ‘грязь, нечистоты’, туркм. чалпав ‘лужа, болото’, бур. шалбааг ‘лужа’

несов. разг. 1. кого-что, по чему (бить) сабырҕат, таһый; шлёпать по руке илиигэ сабырҕат; 2. саллырҕат, лэбиргэт, чалырҕат; шлёпать туфлями түүппүлэлэрги-нэн саллырҕат; шлёпать по лужам чалбаҕы кэһэн чалырҕат.

I
дьүһ. туохт. Очоруттан-чочоруттан, тэҥэ суох ньуурдаах буолан көһүн. ☉ Иметь неровную поверхность
Үрэҕи былаһын тухары тартаран бурдук сирэ оҥостуммуттар. Билигин сопхуос эт-үүт хайысхатыгар киирэн, ол сонуоктар тиэтэллик быраҕаллыбыттар. Инньэ гынан тартарыллыбытынан быллыгыраһан сыталлар. Далан
II
даҕ.
1. Сүрэҕэ долгуйан, үөрэн, куттанан күүскэ, чаастатык тэбиэлиир. ☉ Быстро, учащенно бьющийся (о сердце)
Сүрэҕэ бып-быллыгырас. Кэргэним сүрэҕэ быллыгырас, төбөтө уокка баттаабыт курдук ипитии, сөп-сөп дириҥник тыыммахтыыр. С. Никифоров
2. Саас хаар анна ирэн уу буолбут, уутуйбут. ☉ Водянистый (о снеге, под слоем к-рого образовалась лужа). Хаар анна быллыгырас уу буолла. А. Федоров

разд.-кратн. 1) капать равномерно, крупными каплями (в жидкость); сарайтан уу чоллургуур с крыши мерно капает вода (напр. в лужу); 2) падать (в воду — о небольших тяжёлых предметах); ууга быраҕыллыбыт таас чоллур-ҕаата булькнул камень, брошенный в воду.

1) обходить, объезжать; чалбаҕы гумун= обойти лужу; бадарааны тумун объехать болото; 2) перен. обходить что-л., избегать кого-чего-л.; дакылаатчыт боппуруос мөккүөрдээх өрүттэрин тумунна докладчик обошёл спорные моменты вопроса; кини миигин тумнар он меня избегает; кырдьыгы тумнуоҥ суоҕа правду не обойдёшь. тумуннар= побуд. от тумун=; сирдьит куһаҕан суолу тумуннарда проводник сумел обойти трудную дорогу; тумуннаран өтэр он говорит, вводя в заблуждение (слушателей).

1) прыгать, скакать; перескакивать, перепрыгивать; устаны ой = прыгать в длину; үрдүгү ой = прыгать в высоту; чалбаҕы ой = перепрыгнуть через лужу; күрүөнү үрдүнэн ой= перескочить через изгородь; ойон таҕыс = выскочить (наружу); ойон тур = вскочить; ойон тиий = быстро подбежать, подскочить, подлететь; уол аҕатыгар ойон тиийдэ мальчик подскочил к отцу; ойон түс = спрыгнуть; 2) подниматься, всходить (о солнце); күн үөһэ ойбут солнце поднялось высоко.

с. 1. (действие) одуулааһын, кэрийэ көрүү; 2. (обзор) ырытан көрүү; международное обозрение аан дойду олоҕун ырытан көрүү; 3. (пьеса) быстах көстүүлэр. обозреть соз. см. обозревать, обозримый прил. харах ылар; обозримое пространство харах ылар сирэ. обои только мн. обуой. обойти сов. 1. кого-что эргий; обойти вокруг дома дьиэни тула эргий; 2. кого-что (пройти стороной, обогнуть) тумун, эргий; обойти лужу чалбаҕы тумун; обойти город с юга куораты соҕуруу өттүнэн эргий; 3. что, перен. (избежать) тумун, мүлчү түс; обойти щекотливый вопрос эндир боппуруоһу тумун; обойти закон сокуону тумун; обойти молчанием ахтыбакка аас; 4. что (побывать всюду) кэрий; обойти всю деревню дэриэбинэни бүтүннүу кэрий; 5. кого-что (распространиться) тарҕан; 6. кого, прям., перен. разг. (опередить) ситэн аас; обойти кого-л. но службе сулууспаҕар ситэн аас; 7. кого (оставить без повышения, награды и т. п.) тумун, тумнан аас; 8. кого, разг. (обмануть, провести) албыннаа; # любовь меня не обошла таптал миигин тумнубатаҕа. обойтись сов. 1. с кем-чем (поступить каким-л. образом) сыһыаннас, тут; с ним хорошо обошлись кинилиин үчүгэйдик сыһыаннастыбыт; 2. (о стоимости) тур; костюм обошёлся недорого көстүүм чэпчэкитик турда; 3. чем, разг. (удовлетвориться) уолдьас, сөп буол; обойтись рублём солкуобайынан уолдьас; 4. без кого-чего и безл. (уладиться) буол, аас; всё обошлось благополучно барыта этэҥҥэ ааста; дело не обошлось без ссоры дьыала этиһиитэ суох буолбата; 5. без кого-чего (суметь прожить) олор, сырыт; мы обойдёмся без него биһиги кинитэ да суох олоруохпут; # это вам дорого обойдётся ити эйиэхэ аччыгыйынан ааһыа суоҕа.