арсай диэнтэн б
тэҥ көстүү. Кыыһы утары олорор, мэлэгэр сирэйдээх, туой акаарытык арсаҥнаабыт дьахтар кэлэн, миигин олус малтаччытык, үөннээхтик одуулаһан барда. Н. Габышев

кураачыһа суох — иҥнигэһэ, тутулуга, чымаадыһа суох. ☉ Без особых церемоний, без обиняков
Санаабын туох да кураачыһа суох малтаччы этиэхпин баҕарабын. Н. Босиков
ср. русск. кураж, куражись

сыһ. Хайдах баарынан, кырдьык тугу этэринэн, көрдөрөрүнэн. ☉ Следуя правде, правдиво, справедливо, в соответствии с истинным положением дел
Биһиэхэ даҕаны үлэһиттэр …… салалтаны быстах-остох саҥараллара баар, — Сидор Айхалов кырдьыктааҕынан малтаччы таһаарда. В. Яковлев
Мин тириэрдиэм туох баарын кырдьыктааҕынан, манна ыгыынытүүрүүнү уонна суоһурҕаныыны, куттааһыны көрүстүбүт диэн. «ХС»

аат. Ирэ-хоро, сиһилии, наллаан олорон кэпсэтии. ☉ Обстоятельная беседа, спокойный, неторопливый разговор
Аһаан-сиэн, үөрэн-көтөн Миитэрэйи үтүө булчут буоларга алҕаабыт кэннэ, уоту тигинэччи оттон баран, сэһэргэһии буолла. Амма Аччыгыйа
Чугас да дьонун кытары көнөтүнэн малтаччы сэһэргэһии тахсыбата, күлүү-оонньуу курдук түөрэҥ кэпсэтиигэ кубулутан иһэр. Н. Лугинов
Итиэннэ чэйдии олорон сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан сэһэргэһии буолар. И. Данилов

1. даҕ.
2. Үчүгэйдик нарыламматах, модороон, томороон, салаҥ. ☉ Грубый, плохо обработанный
   Батталга, балыырга сылдьан, бара-кэлэ сатаан бадарааннаах маар баһыгар бал бааччы мас балаҕаннаммыт. Эрилик Эристиин
3. көсп. Куруубай, толоос, толкуйа суох (хол., тыл, саҥа). ☉ Грубый, необдуманный (напр., о слове, речи)
   Били, уруккута бал бааччы тыллаахтар, бу сырыыга наһаа буолбакка, туттунааччылар кинилэр буоллулар. У. Нуолур
   Олус модороон, бал бааччы тылларынан киһигин кыбыһыннарыаххын, хомотуоххун сөп. ПБН КДьСО
4. сыһ. суолт. Малтаччы, аһаҕастык, сирэйинэн (эт, саҥар). ☉ Прямо, откровенно, без обиняков (сказать, говорить)
   [Ойуурап:] Чэ мин бал бааччы этэр идэлээхпин, үөрэх суох. Сыыһа эппит буоллахпына бырастыы гыныҥ. С. Ефремов
   Ыйытыыта бал бааччы баҕайытык тахсыбытыттан Сергей олуонурҕата, кыбыста санаата. В. Яковлев
   Мунньах ахсын саҥарбакка, Кутургуйалыы хаатыйалаан Сылдьар киһи саҥарда да, Бал бааччы, үлэлээн-хамнаан Тиҥийэрин курдук мөҥөр. Р. Баҕатаайыскай

даҕ., кэпс. Хаһан да кубулуйбат туох эрэ майгылаах, быһыылаах, идэлээх. ☉ Имеющий какую-л. неизменную привычку, какое-л. обыкновение, какие-л. склонности
Халтаҥнаабыт хаарчахха Хатаныллар ынахтар Уонча хоноот, хайа-сахха Уолан хаалар саҥнаахтар. Күннүк Уурастыырап
[Аҕаҥ] дьоҥҥо кэлтэй үчүгэйи эрэ көрөр саҥнааҕа. Л. Попов
[Аана:] Ол [ынахтарым] миигин үтүктэн тыллаах буолуо этилэр дуо? Ити эрээри мин сүөһүбэр сымнаҕас саҥнаахпын. М. Доҕордуурап
[Өндүрүүс:] Эмээхсиэн, хоргутума. Мин тугу саныырбын …… киһи сирэйигэр малтаччы саҥаран кэбиһэр саҥнаахпын. И. Семёнов
◊ Айыы саҥнаах — айыы киһитэ, айыы киһитэ ааттаах. ☉ Человек, существо, сотворённое как человек
[Чоочо — Манчаарыга:] Акаарыгыттан айаҕаламмыт Айыы саҥнаах эбиккин, Күрээн сылдьыаҥ кэриэтэ Көрдөспүтүҥ буоллар, аны Көҥүл көрүлүү сылдьыа этиҥ. А. Софронов. Бу саҥнаах — кими-тугу эмэ туох эмэ быһыытын туһугар сирэн саҥарыы. ☉ Слова, адресуемые кому-л. как горький упрёк по поводу его поступка. Бу саҥнаах таҥаһы кэбилээбитин!

1. аат., кэпс. Чуо-бааччы туга да биллибэт, таайтарыылаах, хос өйдөбүллээх туох эмэ. ☉ Что-л. неясное, загадочное, со скрытым смыслом
   [Ойуур] олус сүрдээх таамахтаах дии саныыгын дуу? Таамаҕы таайар олус үчүгэй. И. Данилов
   Ол кыырпах да саҕа таамаҕа суох судургу көрсүһүүлэр этилэр. В. Гольдеров
   Бэйэ санаатын Лениҥҥэ таамах курдук эппэккэ, малтаччы этиллиэхтээҕин Зиновьев үчүгэйдик өйдүүрэ. КЭ КТ
2. даҕ. суолт. Чуо-бааччы туга да биллибэт, таайтарыылаах, хос өйдөбүллээх. ☉ Со скрытым смыслом, непонятный, загадочный
   Кини (Эзоп диэн кулут) саныыр санаатын сирэйинэн этэрэ сатаммат буолан, таамах, кэтэх ис хоһоонноох. ВГМ НСПТ
   Таамах боппуруоска төһөнөн элбэх бырайыак киирэр да, соччонон ордук буолуохтааҕа сэрэйиллэр. «Кыым»
   Көрдөххүнэ, куруутун саалааах-саадахтаах сылдьаллар, хайдах эрэ омук тылынан саҥарар курдуктар: кинилэр быстах-остох таамах этиилэриттэн киһи тугу да өйдүөх буолбатах. С. Сарыг-оол (тылб.)

аат. Анаан арыыга олохтоон оҥоһуллубут хойуу бурдук хааһы. ☉ Густая каша особого приготовления из муки, сваренная на масле и разбавленная небольшим количеством воды
Саҥа оҕону саламаат сиэн малааһыннаабыппыт. П. Аввакумов
Дьиэ акылаатын ортотугар оттуллубут уокка тиийэн, арыылаах саламааты кута-кута, дойдутун иччитин алҕаата. М. Доҕордуурап
♦ Хааһы да саламаат буол кэпс. — киһи тугу да булан ылбатын курдук булкулун, хааһы буол. ☉ Окончательно запутаться (в каком-л. деле, вопросе)
Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар ити уһаайба туһунан боппуруос, сахалыы малтаччы саҥардахха, хааһы да саламаат буолан турар. Күннүк Уурастыырап
◊ Арыы саламаат — арыыга олохтонон буспут саламаат. ☉ Густая каша из муки, приготовленная только на масле. Арыы саламааты арыыта дагдайыар диэри буһарыллар. Ойбон саламаат — малааһын, ыһыах кэмигэр ким баҕалаах баһан сиэтин диэн түһүлгэҕэ улахан олгуйга (олгуйдарга) кутан олордон кэбиһиллэр элбэх арыылаах саламаат. ☉ Густая каша особого приготовления из муки, обильно политая маслом, которую во время пиршества устанавливают в большом котле (котлах) для свободного доступа желающих поесть
Дьиэ таһыгар түһүлгэҕэ дьэҥкир арыыны быһаҕынан кыһан баран кутан арыылаах суорат, олгуйдарга үрдэ арыынан килэйэн олорор ойбон саламаат, биир симэхтээх оҕуруолаах чабычахха ойбон арыы тарпыттар. Далан
Уулбут арыыга сүөһү үрүҥ иһин кырбаан баран кутан оҥорбут, уруу бастыҥ аһын — ойбон саламааты уураллар. «ХС». Уу саламаат — ууга буспут саламаат. ☉ Густая каша особого приготовления из муки, сваренная на воде, слегка сдобренная маслом. Аайан дьоно омуҕаннарыгар уу саламаат буһарына олороллор
ср. телеут. саламат ‘каша’, русск. саламат, саламата ‘мука, поджаренная в жиру’

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’

аат.
1. Айах көҥдөйө бэлэскэ киирэр сирэ, бэлэс саҕаланыыта. ☉ Вход из полости рта в глотку, зев. Тамаххын илит
□ Тамахпар кэбиспитим таарыйымына да хаалбыта. ПЭК СЯЯ
[Вирустар] үөһээҥҥи тыынар уорганы — бэлэс тамаҕын салыҥнаах бүрүөтүн, хабарҕаны, бронхалары буортулууллар. ФВН ЭХК
Эмискэччи сүрэҕэ өрө мөхсөн баран, тохтоон, эмиэ уруккутун курдук тэбэн барбыта, ол эрээри тамаҕа аһыйбыта. М. Шолохов (тылб.)
△ Айах көҥдөйүн кэлин өттө. ☉ Полость зева
Саамал кымыһынан тамаҕын анньынар. ПЭК СЯЯ
Ырбаахылара көлөһүннэриттэн илийэр, тамахтара хатар. Болот Боотур
Өҥүрүк куйааска тамаҕа хаппыт отчукка Амма уутуттан ордук астык утах баар үһүө! С. Федотов
2. Өрүс муораҕа, үрэх өрүскэ, күөлгэ киирэн холбоһор сирэ, төрдө; хомото. ☉ Устье реки, речки; губа
Оттон ол хоту тамахха — Кулаада төрдүгэр — Томороон Ньукулай дурдата дагдаллан олорор. Болот Боотур
Оол курдук, үрэх тамаҕыттан пиэрмэ сүөһүлэрэ киэһээ ыамҥа иһэллэрэ көһүннэ. Далан
[Ананий] күөл тамаҕар түһэр көҥүһү чинчийэн көрдө, мээрэйдээтэ. М. Доҕордуурап
Арай биир күн мин Бүлүү Өлүөнэҕэ түһэр тамаҕын көрөөрү барбытым. В. Иванов
3. Туох эмэ (хол., суол, күөл, алаас) саҕаланар эбэтэр атыны кытта быысаһар сирэ. ☉ Начало чего-л. (напр., дороги, озера, аласа) или межа между ними
Дьонтон дьаадьыйан, атын уулусса тамаҕар киирэн иһэн, Катя эмискэ киһиэхэ саннынан анньылла түстэ. А. Сыромятникова
Эриллэн тахсар суол тамаҕар Улуу пааматынньык туруоруллубут. И. Чаҕылҕан
Суол тамаҕын ахсын ааттаах хаһаактар харабыллыыллар үһү. П. Филиппов
Суол тамаҕар улахан хара бэкир киһи куоластыы турарын көрдүбүт. И. Егоров
♦ Тамаҕар силлээ — бэлэһигэр силлээ диэн курдук (көр бэлэс)
Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Халытар Хабырыыс тамаххар силлээтэҕэ буолуо, кубулунан көр эрэ! И. Никифоров
«Эн, доҕоор, манна чугас эргин сылдьаҥҥын куобахтаан эҥиннээн көр. Хата, оҕоҕор үчүгэйдик тамаҕар силлээн ыыт», — диэтэ ийэтэ. «Чолбон». Тамах анньар — 1) утах иһэр, утаҕын ханнарар. ☉ Пить, утолять жажду (букв. толкает в зев). Муус уутунан тамах анньар
□ Саамал кымыһынан тамаҕын анньар. ПЭК ОНЛЯ; 2) ким эмэ кэтэх, кистэлэҥ санаатын билээри киитэрэйдик, угаайылаахтык кэпсэтэр, үтэн-анньан көрөр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника о чём-л. (с помощью хитрых приёмов, наводящих вопросов и т. п.). Тамах бэлиэтин биллэрэр — баҕатын, санаатын малтаччы эппэккэ, таайтаран биллэрэр (муҥха тамах бэлиэтигэр холоон этии). ☉ Дать понять о своём желании намёком, намекать (букв. даёт почувствовать свою метку у зева невода — см. тамах бэлиэ). Тылын тамаҕа — ким эмэ санаатын толору, сиһилии буолбакка, быстах-остох, таайтарыылаах соҕустук этэн, быктаран ааһыыта. ☉ Высказывание своей мысли мимоходом, между прочим, не акцентируя на ней внимания
Дьэкиимкэ буоллар Маарыйатыгар өссө Дьаакыбы сөбүлүүр курдук тылын тамаҕар этэн аһарбыта. А. Сыромятникова
Сорохтор …… абааһыны эҥин кэпсииллэрин сөбүлүүллэр. Ол быыһыгар, хаһан эрэ кыыһы таптаабыттарын эмиэ тыл тамаҕар кыбытан ааһаллар. Ф. Захаров
Маарыйа ыанньык ынаҕын улаханнык аһыйара тылын тамаҕыттан да тута биллэр. С. Маисов. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — быстах-остох кэпсиириттэн, таайтара соҕус этэриттэн түмүк оҥорон сыаналаатахха, сэрэйдэххэ. ☉ Судя по отдельным его словам, некоторым высказываниям
Мин кинини кимиэхэ да күнүүлээбитим суох, хата, тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини күнүүлүүр быһыылаах. А. Софронов
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эйигин букатын көһөрөн киллэрэр баҕалаах. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, туохха эрэ дууһатын эмтэрэр быһыылаах. Н. Лугинов
◊ Тамах бэлиэ — муус аннынан балыктааһыҥҥа муҥха ийэтэ чугаһаабытын көрдөрөр ситимҥэ баайыллыбыт бэлиэ (үксүн өҥнөөх таҥас буолар). ☉ Метка (обычно из цветной ткани) у зева на крыльях невода, недалеко от матки (делается для того, чтобы, находясь на льду, знать о приближении матки невода). Тамах бэлиэҕин көрө тураар эрэ
□ Тамах бэлиэ кэлиитэ, кынакка балыктар буллугурастылар. СТКБТ
ср. др.-тюрк. тамах, тамаҕ, тюрк. тамак, дамак ‘горло, глотка’; др.-тюрк. тамҕа ‘рукав, приток реки’