даҕ. Сымыыкка майгынныыр. ☉ Яйцеподобный, похожий на яйцо
[Харас] сэбирдэхтэрэ бэрт кыра тууралаахтар, сымыыттыҥы ньолбоҕор быһыылаахтар, …… чараастар, күһүнүн хагдарыйаллар. МАА ССКОЭҮү
Харах сымыыттыҥы төгүрүк формалаах, уһуна сүүрбэ түөрт милимиэтиргэ тиийэр. ТСА ХЫа

хаптат диэнтэн атын
туһ. [Этэрбэс] сөптөөх көрүҥүн, …… кыракый мас өтүйэнэн хаптатыллар. Хомус Уйбаан
Туос хоҥнорорго биэс милимиэтир диаметрдаах боробулуоха биир уһугун токурутан тутаах оҥоһуллар, иккис өттүн тутааҕар диэри таптайан хаптатыллар. ГПП ТО
Тиэстэни чараас гына хаптатыллар, онно бурдук таммалатан баран, биэсалта сэнтимиэтир кэтиттээх гына уһаты быһыллар. Дьиэ к.

I
аат. Сибэккилээх кыпкыра кус аһылыга үүнээйи. ☉ Карликовое цветочное растение, ряска
Сибэккилээх үүнээйилэр истэригэр баараҕай мастар түбэһэллэр. Оттон сорохтор, холобур, кус аһылыга, эрээскэ, букатын быыкайкааннар, баара-суоҕа үс-уон милимиэтир кэриҥнээхтэр. КВА Б
II
аат. Саа уоһун бүтүүтүгэр баар кыра чорбох тимир, саа чөкчөҥөтө. ☉ Мушка (у ружья).

аат., зоол. Уон – сүүрбэ милимиэтир уһуннаах кыракый уу үөнэ (куйахтардаах сүһүөх-сүһүөх эттээхсииннээх, үгүс атахтардаах, икки муостаах, ойоҕоһунан устар). ☉ Рачок величиной в десять – двадцать миллиметров, бокоплав
Балык күөл түгэҕэр үүнэр отунан, былыыгынан, этэҕэнэн аһылыктанар. КЕФ СТАҮө
Этэҕэлэр — туһалаах араактар. АВ СҮү
[Күөх киит] тииһэ суох, уу бытархай харамайдарынан, кылаабынайа этэҕэлэринэн аһылыктанар. ББЕ З
ср. тув. өдэк ‘навоз; нечистоты’

1. тымтык диэн курдук. Кини этиҥ тырыыҥкалаабыт маһыттан уһун тымтык-тымтык курдук тырыыҥкалары талан ылан, хонноҕун анныгар кыбынан кэбистэ. Далан
   Хара Баттах тырыыҥка тыырарын тохтоппута уонна сототугар өйөөн олорон кыспа-саһаҕа кыспыта. С. Тумат
   Сиэнньэ тырыыҥка тыыра охсон, оһоҕун отунна, чаанньыкка уу кутан билиитэҕэ уурда. Улдьаа Харалы
2. Тутум уһуннаах, испиискэ маһынааҕар синньигэс бөкүнүк мастарынан оонньонор сахалыы остуол оонньуута. ☉ Якутская настольная игра с палочками округлой формы (в диаметре тоньше спички) и длиной примерно в высоту кулака
   Тырыыҥканы бүтүннүүтүн үллэстэн ылыахха диэри оонньууллар уонна ким төһөнү ылбытын аахсаллар. ВПК СОо
   Балтараа-икки милимиэтир халыҥнаах, уон-уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах …… саркааҕа суох тырыыҥка хабылык диэн ааттанар. АТП ОАаММӨС
   ср. каракалп. жарыҥкырау ‘надкол’

аат. Бөдөҥ сэбирдэхтээх, төрдүгэр сырдыктыҥы араҕас өҥнөөх астаах оҕуруот аһа. ☉ Овощ с плотным круглым съедобным корнеплодом, репа
Турунуопуһу, эриэппэни киһи да сиир, ынах да сиир, иккиэн төбөлөрүгэр уһун синньигэс сэбирдэхтээх буолаллар. С. Маисов
Эриэппэ оргуйбут суогун саахары эбэтэр мүөтү кытта иһэҕин. «Кыым»
Урут Арассыыйаҕа хортуоска тэнийиэн иннинэ оҕуруот тутаах аһа эриэппэ этэ. ПАЕ МСТ
◊ Эриэппэ луук көр луук
Эриэппэ луугу кытта тэллэй атаҕын кырбаан туспа хобордооххо соркуойдууллар. Г. Угаров
Кус миинигэр эриэппэ луугу кыра гына кырбаан кутабыт. БББ
Эриэппэ луугу соломо курдук быһыылаан кырбаан ыһаарыллар. ДьБ. Эриэппэ үрүмэччитэ — кынатын тэниттэҕинэ түөрт уон — биэс уон милимиэтир кэтиттээх үрүҥ үрүмэччи (эриэппэни буортулааччы). ☉ Белянка репная, репница (бабочка-вредитель)
Эриэппэ үрүмэччитэ үрүҥ өҥнөөх буолар. ББЕ З

аат.
1. Туох эмэ көҥдөй оҥоһуулаах (хол., туу) ис өттүттэн туттарыллар иитэ. ☉ Внутренний обруч (напр., верши)
Ортоку киспэ. Кутурук киспэ. — Туу киспэтэ суох, тыыннаах киһи аһа суох, өлбүт киһи буора суох буолбат (өс хоһ.). Туу киспэтин алта, сэттэ милимиэтир суоннаах талаҕынан эбэтэр боробулуоханан оҥоһуллар. ФНС ХБС
2. көсп. Ис, куртах. ☉ Живот, желудок
Ат киспэтинэн, киһи айаҕынан (өс хоһ.). Оттон чооску, Киспэтин толорунаат, Кэннин көрдөрдө. Болот Боотур
Туолбат куртах, Топпот киспэ, Торҕон бөрө. ВСП ТЭ
♦ Киспэ быстара буолла фольк. — иэдээн, алдьархай ааҥныыра буолла. ☉ Нагрянула беда, несчастье
Ох курдук оҥоһун — ойор күнүм буолла, Бэйэ бодоҕун тардын — Бэттэр күммүт кэллэ, Киэп-таһааҕын көрүн — Киспэ быстара буолла... П. Ойуунускай
ср.: др.-тюрк. кишэ ‘спутывать, связывать’; тюрк. кишэн ‘путы, оковы’; туркм. кишэн ‘цепь’; тат. диал. киштэ ‘перекладина, полка, полать, висячая жердь, на которую вешают вещи, стропило’

даҕ., кэпс.
1. Уран, нарын, тупсаҕай оҥоһуулаах. ☉ Тонкий, нежный, изящный
Намчы кэнчээрини уу курдук кэһэн, ходуһаны туораан, б и һи г и бурдук сиригэр таҕыстыбыт. Амма Аччыгыйа
Намчы оҥоһуулаах наарта сыарҕа хаарга сыстар сыстыбат сыыйыллар. Т. Сметанин
Хойуу сэбирдэхтээх намчы лабаалар кини кэтит саннын имэрийэн хаалаллар. А. Сыромятникова
△ Олус нарын, сымнаҕас (хол., түүнү этэргэ). ☉ Очень нежный, тонкий, мягкий (напр., о шерсти)
Наһаар дьиэтин мала туйгун, Намчы түүлээх көбүөрдэрдээх …… Негритянскай, арабскай купсууннардаах. Р. Баҕатаайыскай
Намчы түүлээх бараан түүтэ ыйга уон милимиэтир уһуур. БК БК
2. Нарын, уурбут-туппут курдук быһыылаах-таһаалаах (киһини этэргэ). ☉ Нежный, тонкий, изящный (о внешности человека)
Намчы бэйэлээх, н аҕы л быһыылаах Дуоктар иһэр Мария Ивановна, Нуучча кыыһын талыы нарына. С. Данилов
Намчы киһи нарын Байбал, намыын-намыын Марыынатын Үөрдэр өйдөөх, үөһэ тыынна, үс биһилэх саатын ылла. Күннүк Уурастыырап
3. Холку, синньээн, нарыннык иһиллэр (саҥа, куолас туһунан). ☉ Приятный, спо койный, нежный (о голосе, звуке)
Саҕынньахтаах үллэйбит табаһыта арай: «Уой, туох абааһы киһитэй!» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев
Бэйэбит испитигэр улаханнык биллибит солистардаахпыт. Николай Гоголев сүрдээх намчы куоластаах. ВВ ТТ
4. көсп. Истиҥ, сымнаҕас (майгы-сигили туһунан). ☉ Мягкий, сердечный, душевный (о характере человека)
Ньукулаас дараҕар кэтит сарыннаах, улахан уҥуохтаах, ол гынан баран көрүҥэр сөп түбэспэт ураты намчы майгылаах. С. Никифоров
Дуня урут кыраттан да тымта түһэрэ суох буолбут, ол оннугар наҕыл, намчы сигили көстөр. А. Фёдоров

I
1. аат.
1. Сүөһү кыһыны туорааһына; кыһыҥҥы кэм, олох-дьаһах. ☉ Зимовка скота; зимняя пора
Саха сылгыта кыстык устата улаханнык ыран, дьүдэйэн тахсар. НПИ ССЫа
Быйыл сүөһү кыстыга Орто Халыма үрдүнэн лаппа ыарахан. «Кыым»
2. Кыһын олорорго анаан тутуллубут дьиэлээх, сүөһүнү тутар курдук тэриллибит сир; кыстыыр дьиэ. ☉ Место зимовки с жилым помещением и хлевом; зимний дом
Арҕаа халдьаайы Баатты диэки эҥэригэр сүрдээх кыараҕас, иҥнэри сиргэ Арамаан Сэмэнэп кыстыктаах сайылыга тэллэх баттаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
Уон ыал буолан Күөнэхтээххэ кыстык тутуннубут. И. Данилов
Саха АССР аҥардас киин оройуоннарыгар уон тыһыынчаттан тахса кыстык баара. И. Аргунов
2. даҕ. суолт. Кыһыҥҥы; кыһын олорорго, кыһыны туоруурга анаммыт. ☉ Зимний; предназначенный для зимнего пользования
Сорохтор кыстык маһы, иһэр мууһу күлүктэннилэр. Амма Аччыгыйа
Андриан оҕонньор кыстык олоҕо умайан эрэр! М. Доҕордуурап
Толлоойук аҕата аах маска, кыстык сирдэригэр, көспүттэрэ. И. Федосеев
◊ Кыстык балаҕан көр балаҕан
Отонноон сии-сии кыстык балаҕан диэки баран истим. Т. Сметанин. Кыстык мас — кыһын отторго анаан дьиэ таһыгар бэлэмнэммит мас. ☉ Заготовленные на зиму дрова
Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кыстык хаар — ууллубат гына түспүт, кыһыны быһа сытар хаар. ☉ Выпавший на всю зиму, нетающий снег
Алтынньы ыйга кыстык хаар көбүччү түһэ охсубута. В. Гаврильева
ср. тюрк. кишлак ‘село’
II
аат. Тимири ууран туран таптайар, мас олохтоох, анал дэхси сирэйдээх тимир. ☉ Наковальня
Кыһа төлөнө кыырыктыйбыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. П. Ойуунускай
Тыый, аны бу кыстыгым сытар эбит дуу! Суорун Омоллоон
Миигин күн-дьыл тыйыс ууһа Кыстыгар өр чапчыйда. И. Гоголев
◊ Кырыы кыстык — үөһээ өттө синньиир, алын өттө кэтит быһыылаах кыстык. ☉ Наковальня суженной кверху формы
Кырыы кыстык сирэйин кэтитэ үс милимиэтир кэриҥэ. ПАЕ ОСС
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Баһылай оҕонньордоох …… кыстык угун саҕа балаҕаҥҥа бэйэлэрэ эрэ олороллоро. Далан. Сирэй (сирэйдээх) кыстык — кэтит иэдэстээх, ортото томтоҕор быһыылаах кыстык. ☉ Широкая наковальня, средняя часть которой поднимается бугром
Сирэй кыстык кэтит иэдэһэ — дэхси, ортото охсуллар сирэ томтоҕор буолар. ПАЕ ОСС
ср. тюрк. кыста ‘нажимать, давить, прижимать’

1. аат. Туох эмэ ордуга (хол., тобоҕо, быстаҕа, төрдүгэһэ). ☉ Остаток от чего-л., окурок, огарок, обрубок чего-л.
   Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
   Остуолга чүмэчи тоһоҕоһо умайа турар. Күндэ
   [Москуба метротугар] бөппүрүөскэ тоһоҕоһо да сытарын көрбөккүн. Н. Габышев
   Лөкөй …… атын кутуругар холбообут быатын тоһоҕоһун сүөрэн, икки быа төбөтүн ыйылыннары тардан салҕаан кэбистэ. Тумарча
2. даҕ. суолт. Ордон хаалбыт, быһаҕас. ☉ Сохранившийся частично, обломившийся, неполный
   Бэйэҥ тоһоҕос омуккун …… түһүүнэн-тардыынан ааһа мүккүттэримэ. Болот Боотур
   Чыычаах тэйиччи тоһоҕос маска олорон, кыҥнахиҥнэх гына-гына, чуопчаарда. Софр. Данилов
   Акаары оҕону уолгунаан буулааҥҥыт, тоһоҕос дьоллоотугут. Э. Соколов
   ♦ Быар быһаҕас, тиис (түөс) тоһоҕос көр быар
   Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. АЛА СБ
   Сарсыҥҥы күммүтүгэр диэри былаҕайга былдьатыма, дэлэгэйгэ диэлитимэ, тойон эһэм! Киин бүтэйдээх, быар быһаҕастаах, түөс тоһоҕостоох барахсаттар буолабыт. ХИА КОВО
   ◊ Тоһоҕос балаҕан — кыра хороҕор балаҕан. ☉ Маленькая конусообразная юрта
   [Лоокуут:] Бу толооҥҥо мин Тоһоҕос балаҕан Туттаары гынабын. Суорун Омоллоон. Тоһоҕос лииньийэ мат. — көнө лииньийэлэр биир кэлимсэтэ суохтук муннуктуу холбоммуттара. ☉ Ломаная линия
   Тоһоҕос лииньийэлэр аҕыс-сүүрбэ милимиэтир уһуннаахтар. ННС ЧАа. Тоһоҕос от эргэр. — 1) кыра кэбиһиилээх от. ☉ Маленький стог
   Үс былас түөс аҥаара куохаҕар моойдоох, тоһоҕос от саҕа бастаах, икки чаан олгуй саҕа харахтаах …… хардааччы кыыл буолан сайа көтөн таҕыста. ПЭК ОНЛЯ I
   Кыыс Ньургун Үс өрүөллээх Үрүҥ көмүс сэргэтигэр Тоһоҕос от быһаҕаһын саҕа Түөллэс гына түстэ. Эрилик Эристиин; 2) төгүрүк уһуктаах төбөлөөх кэбиһиилээх от. ☉ Круглый островерхий стог сена; 3) түөлбэ. Сүүрбэччэ сүөһү кыстыыр улахан ото. ☉ Стог сена на двадцать голов скота зимнего содержания
   Икки сиргэ икки тоһоҕос от турар. ПЭК СЯЯ. Тоһоҕос саа — сарбыллыбыт уостаах саа. ☉ Обрез
   Кулаактар биһигини тоһоҕос саанан ытыалыыллара. А. Фадеев (тылб.). Тоһоҕос тордох — кыра тирии ураһа. ☉ Маленькая ураса из ровдуги
   Чугаһынан биир тоһоҕос тордохтоох ыал суох. Болот Боотур. Тоһоҕос уулусса — кылгас муҥур уулусса. ☉ Переулок
   [Кырыыньыкы] икки киэҥ көбүс-көнө кириэстии уулуссалаах, олортон тахсар уонча тоһоҕос уулуссалаах. «ХС»
   ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’