үбүлэн диэнтэн хай. аата. Үбүлэнии боппуруоһа быһаарылла илик
□ Кинилэр туох баар үбүлэниилэрэ барыта Москваттан оҥоһуллара. ПНИ АДХ
Итинник тэрээһиннэр үбүлэниилэрэ эргиэн министиэристибэтинэн тэриллэр. «ЭК»

аат. Министиэристибэ салайааччыта. ☉ Министр
Үөрэх ми ниистирэ. Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.  «Миниистир сопхуоска сылгы базатын тутууга үбүлээһини хааччыйыах буолбута», — Сандаараба бэрт холку баҕайытык эттэ. В. Протодьяконов
Таатта тыйаатырын кэлэктиибин приёмнууругар …… миниистир бэҕэһээ испэктээги көрбүт москвичтар улаханнык астыммыттарын, биһирээбиттэрин туһунан кэпсээтэ. АҮ

тэнит диэнтэн атын
туһ. Элбэх кэпсэтии тэнитиллибитэ, араас министиэристибэлэр таһымнарынан суруйсуу, докумуоннаһыы буолбута. ВС ҮҮДь
Эпиитэт элбэх түбэлтэҕэ хас да тылынан тэнитиллэн биэрэр. ВГМ НСПТ
Саха сирин хоту өттүгэр балыгы өлгөмнүк бултуурга анаан киэҥ материальнай база тэнитиллибитэ. ПА

аат. Бырайыагы оҥоруунан дьарыктаныы. ☉ Проектирование
Арбатскай ЛВЭ саҥа установкатыгар аппаратура бырайыактааһынынан дьарыктанан барбыта. В. Яковлев
Өҥнөөх металлургия министиэристибэтэ Өймөкөөҥҥө электроыстаансыйаны бырайыактааһыны уонна тутууну түргэтэтэр дьаһаллары ылыахтаах. «Кыым»
Кэскиллээх былааннары оҥорууга уонна севообороттары бырайыактааһыҥҥа хаһаайыстыбаларга тус-туспа култууралары үүнүүнү биэриилэринэн, биир гектарга уонна биир сэнтиниэргэ төһө ороскуот тахсарынан, ону тэҥэ дохуоту биэриилэринэн тэҥнээн көрөллөр. ЭБТ

туохт. Кими эмэ эпиэкэҕэ ыл. ☉ Осуществлять опеку над кем-л., опекать
Биллэн турар, оҕо ыарырҕатар күнэ үгүс буолар. Итиниэхэ учуутал сатабыллаах көмөтө, оҕону эпиэкэлээбэккэ эрэ, таба суолунан салгыы хардыылыырыгар олук ууруох кэриҥнээх. «Кыым»
Министиэристибэлэр уонна биэдэмэстибэлэр өттүлэриттэн предприятиелары ымпыктаан-чымпыктаан эпиэкэлиир быраактыканы ууратарга уолдьаста. ССКП ХХVII
Таня, кырдьык, Люсяны сөбүлээбэт гынан баран, дьон эпиэкэлиирин абааһы көрөр. К. Симонов (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Олус долгуйан ыгылын. ☉ Натуживаться от сильного волнения
Аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата эбээт кини киһи [Макар]. Суорун Омоллоон
Министиэристибэ үлэһитэ, ыксаан, кириэһилэттэн сулбу ойон туран, остуолга бүк түһэн ытаан аҕыста олорор киһини оҕолуу ааттаспыта. В. Ойуурускай. Тэҥн. ыгыһын
2. Ньалҕарыйан таҕыс (хол., көлөһүн, хаан, сыыҥк эҥин туһунан). ☉ Проступать каплями; растекаться; лосниться (о жидкости, поте, соплях). Сирэйэ көлөһүн аҕыстыбыт
□ Сылаас уйаҕа үөрэммиттэр Сыраан аҕыста тоҥмуттар
Сыта сүөкэнэн хаалбыттар [тымныы кэлбитигэр]. Болот Боотур
Сыыҥк-сыраан аҕыстыбыт, сорохторо атах, сорохторо сыалыйа сыгынньах сылы сыллата оҕолор миигин тула көттүлэр. Далан

I
сыһ.
1. Олох, букатын, ончу. ☉ Совсем, вовсе, совершенно
Букатын, ыыра, долуой, адьас, отой Абыраамабы даҕаны, кими даҕаны билбэппин. Л. Попов
Аны адьас аҕыйах хонугунан хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыахтара. Ол үрдүнэн маннык ыһыктыныы хайдах да тулуйуллуон сатаммат. «Кыым»
Ира, бэйэтигэр иҥээҥнэһэ сатыыр атын уолаттарга тэҥнээн, кинини адьас рыцарь курдук көрбүтэ. П. Аввакумов
2. Чахчы, дьиҥнээх, кырдьык. ☉ Действительно, на самом деле, подлинно
Ардыгар, адьас бэйэтин буспутхаппыт киһинэн ааҕынан ылыталыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Адьас бииргэ төрөөбүт эдьиийдии-балыстыы курдуктар. Софр. Данилов
II
сыһыан т. Этэр санааны иэйиилээн күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (соотв. совершенно, абсолютно, прямо)
Адьас прокурордар доҕор! Кыра да чэпчэтиини биэрбэт тыйыс прокурордар! Софр. Данилов
Кини [Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар, адьас муоһунан-туйаҕынан киэр тэбиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Аҥала тойон буос-ырҕай Адьас ыххай да ыххай, Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

сыһ.
1. Булгуччулааҕынан ааҕан, хайаан да толорор, олоххо киллэрэр курдук. ☉ В обязательном порядке, обязательно, категорически. Булгуччулаахтык сорудахтаа. Булгуччулаахтык боп
□ Өрөспүүбүлүкэ иһигэр ханнык баҕарар тэрилтэ, кини салайааччыта уонна үлэһиттэрэ бырабыыталыстыба бу уурааҕын булгуччулаахтык толорор уонна олохтуур эбээһинэстээхтэр. «Кыым»
Биһиги Сокольниковтыын улуус кулубатын былааһын — инородческай быраабаны суулларарга булгуччулаахтык быһаарыммыппыт. ОСИ УоС
2. Мүччүрүйбэт, тумнуллубат курдук (туох эмэ улахан сорук, кыһалҕа үөскээһинин этэргэ). ☉ С неумолимостью, настоятельно (о возникновении каких-л. задач, серьезных забот). Министиэристибэлэри эбии кыратытан өссө элбэтиэххэ дуу эбэтэр салалта ордук табыгастаах производство билиҥҥи усулуобуйатыгар сөп түбэһэр формаларын булаттыахха дуу диэн боппуруос булгуччулаахтык тирээбитэ. «Ленин с.»
3
көр булгуччутук. Соппуруон Ыстапааҥҥа муос-таас курдук булгуччулаахтык этэн кэбистэ. И. Никифоров
Кини мэлдьитин дьэбин уоһуйа сылдьара, Ньырбачаан кэлэн уруккутунуу сыстаҥнаан бардаҕына, ыарахан илиитинэн төбөтүттэн имэрийэрэ уонна аргыый булгуччулаахтык халбарыччы анньара. Далан

1. аат. Тугунан эмэ эргинии, эргиэн биисинэһэ. ☉ Занятие торговлей, бизнес
   Түмсүү аата да этэрин курдук, тимир суол кэллэҕинэ дьоҕус уонна орто урбааҥҥа сөптөөх усулуобуйаны тэрийии тула дьүүллэстилэр. «Кыым»
   Ол кэннэ «Былаас уонна биисиинэс» диэн урбааны өйүүр мунньах ыытыллыбыта. «Саха с.». Урбаан, бырамыысыланнас уонна тырааныспар салаатыттан бу нүөмэргэ эрийэн билсиҥ. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Эргиэн биисинэһинэн, эргиниинэн дьарыктанар. ☉ Занимающийся торговлей, торговым бизнесом
   Саҥа табаар Сыаналааҕын, үчүгэйин Билсэр дьонноругар Уон тарбах уунуута оҥорор Урбаан бэрэдэбиэстэри Уодьуганнаан иһиэххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Тыа хаһаайыстыбата уонна урбаан министиэристибэтэ үтүө дьыала чэрчитинэн бэриллэр үп барыта биир сыалга-сорукка туттуллуутун болҕомтоҕо ылыахтаахтар. «Кыым»
4. көсп. Оҕуруктаах, эргитиилээх өйдөөх. ☉ Оборотистый, расчётливый. Огдообо Торговкина майгы-сигили өттүнэн эдэрдэри сатарытар урбаан өйдөөх. Р. Баҕатаайыскай
   Балааҕыйа сэмээр саныыр: «Урбаан кийиит түбэспитэ Уолбун эргиччи да тэптэ». Эрчимэн
   Суоллара-иистэрэ көстүбэт үлэлээхтэр, урбаан дьоннор биһиэхэ өссө да бааллар. Л. Габышев
   ср. монг. урвах ‘оборачиваться; передавать’

аат.
1. Ханнык эрэ прибор эбэтэр оҥоһук. ☉ Какой-л. прибор или механическое устройство
Тэлэгирээп аппараатыгар дуу, иистэнэр массыынаҕа дуу хам хатанан олорордооҕор ордук ини. Софр. Данилов
«Төлөпүөннээ, төлөпүөннээ», — дириэктэр ол-бу кумааҕы быыһыгар турар төлөпүөн аппараатын Сүөдэр Сүөдэрэбис диэки сыҕарыччы аста. П. Аввакумов
Сонно тута морзе аппараатын күлүүһэ үлэлээн табыгыраан барар. Н. Якутскай
2. Киһи этин-сиинин ханнык эмэ биир суол үлэтин толорор уорганнар холбоһуктара. ☉ Совокупность органов, выполняющих какую-л. особую функцию организма
Ол [анабас] балык тыынар аппараатын хайыыта олус синньигэс уонна элбэх, онон уута суох өр сылдьыан сөп. ДьДьДь
Чинчийии көрдөрөрүнэн, бальзам удьуордааһын аппараатыгар дьайбат эбит. Г. Угаров
3. Салайыы, хаһаайыстыба ханнык эмэ салаатын дьаһайан үлэлэтэр тэрилтэлэр холбоһуктара. ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих какую-л. отрасль управления, хозяйства
Салайыы аппараата капитализм усулуобуйатыгар эмиэ наада. ЭБТ
4. Салайыы ханнык эрэ салаатыгар баар тэрилтэ үлэһиттэрэ бүтүннүүтэ. ☉ Совокупность сотрудников учреждения, организации какой-л. области управления
[Т.К. Егоров] биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха АССР Аһылыгын бырамыысыланнаһын министиэристибэтин аппараатыгар үлэлээбитэ. ССС
[Райком сэкирэтээрэ] Василий Корнилович, бэйэтэ аппараатын сорох үлэһиттэрин кытта сөбүлэһэн баран, тыйаатыр режиссерун тылын үөрүүнэн ылыммыта. АҮ