аата эттэххин даа

саҥа алл. Этэр киһи тугу эрэ көннөрөр кыаҕа суоҕуттан олус кыһыйарын, кыйаханарын бэлиэтиир. ☉ Обозначает бессильную досаду говорящего (обычно не имеющего возможности исправить случившееся)
Алыс да эрдэ кырытыннардыҥ! Абам эбит! Абаккам эбит! С. Данилов
«Тууй-сиэ! Абам эбит», — диэн баран сиргэ силлээтэ. Н. Неустроев

саҥа алл. Саҥарааччы курутуйуутун-хомойуутун, суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, огорчение, сетование говорящего. Абата эбит, эрдэ турбаккабын
□ «Оо, абата эбит, саалаах киһи биирдии-биирдии күөһэлитэн түһэриэн бэрт эбит», — дии санаата. В. Ойуурускай
Айбыттан, айыыттан Арахсан истэхпит Абатын эбитин! П. Ойуунускай

абата эбит

I
1. туохт. Ханна эмэ илэ сырыт, чахчы буол. ☉ Быть, существовать, присутствовать
Бу улуу аармыйа кэккэтигэр саха норуотун буойун уолаттара эмиэ бааллара.Суорун Омоллоон. Бааллар манна умайар ордууттан Атах сыгынньах ордон кэлбиттэр; Бааллар манна: соһумар аһыыттан Маҥан баттахтаах буолбуттар – эдэрдэр. Эллэй
2. аат суолт.
1. Туох эмэ сирэйинэн сылдьара, дьиҥнээҕэ, чахчыта. ☉ Существование кого-чего-л.; подлинность чего-л.
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Улуу баарын билбэппин. С. Зверев
Анатоль баарыттан тоҕо эрэ киниэхэ [Наташкаҕа] кыараҕас уонна ыарахан буоларга дылы гынна. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ өйгө-санааҕа иҥэн сылдьара, арахпата, умнуллубата. ☉ Что-л. неизгладимое, незабываемое
Сүүһүнэн мөлүйүөн сүрэҕэр Ильич баарын мин билэбин. П. Ойуунускай
Арай өстөөҕү кырыыр өһүөн баарын мэлдьэһэр үһүбүөн. Р. Баҕатаайыскай
3. даҕ. суолт. Сирэйинэн сылдьар. ☉ Присутствующий, наличный
Хос иһигэр баар дьон бары ах баран имньим олороллор. Н. Якутскай
Лариса буоллаҕына атаҕын анныгар баар тааһы үҥкүрүтэ тэбиэлии турда. Эрилик Эристиин
Көтөҕүөх кыайыы бакаалын, Өрө уунуох Ыраас салгын устун Баар доҕотторбутун кытта тиксиһиннэриэх. Т. Сметанин
ср. тюрк. бар, баар
♦ Баара-суоҕа биллибэт – биллэ-көстө сатаабат, көрсүө, сэмэй. ☉ Неприметный, незаметный; скромный
Кини ырааҕынан уруута, кырдьа барбыт аҕыйах саҥалаах, баара-суоҕа биллибэт дьахтар дьиэһит буолан олорбута. Софр. Данилов
Баччааҥҥа диэри баара-суоҕа биллибэккэ, дьон Улаҕатыгар умса туттан олорбут, сүһүөхтээх улахан муруннаах киһи бэрт бытааннык төбөтүн өндөтөн көрдө. Амма Аччыгыйа. Баара эрэ – сыччах, дуона суох. ☉ Всего-навсего, всего лишь только
Бу киһи баара эрэ биир ынахтаах. Суорун Омоллоон. Хомойуох иһин Трест баара эрэ 644 тыһыынча солкуобайдаах үлэни ыытта, онон дуогабар туолуутун тохто. «Ленин с.». Баардарын-суохтарын (туох баардарын) барытын – тугу да ордорон хаалларбакка, бүтүннүүтүн (туох эмэ күндүтүк санаһар, сыаналанар). ☉ Всё, что есть; без остатка
Эмээхситтэр биирдэ кэлбит кийииттэригэр баардарын-суохтарын барытын туран биэрэргэ бэлэм этилэр. Далан
Сир түҥэтигэ буоллаҕына, били сордонно-сордонон туох баарбытын барытын ууран биэрэн, оҥорторбут солооһуннарбытын эмиэ ылыахтара. П. Ойуунускай. Баар суох – суоссоҕотох буолан олус күндү, харыһыктаах. ☉ Единственный, потому очень дорогой и любимый
Аны баар суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хараҕар ирбэнньик курдук буолан, баар суох оҕото Чүөчээски көстүмэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Баар суох соҕотох ынахтарын уонна оҕус борооскуларын Лэглээриннэр аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа. Баарсуох күүһүнэн – кыаҕа, сэниэтэ тиийэринэн. ☉ Изо всех сил, что есть силы
Баар-суох күүһүнэн [Байыкка] эккирэтэн бакыаласта. Н. Заболоцкай
Табаарыһын сүкпүт саллаат Козлов баарсуох күүһүн мунньан, кыл тыынынан кэмниэ кэнэҕэс үрдэлгэ тиийбитэ. П. Аввакумов
Таҥара баарына көр таҥара. Таҥара баарына, кырдьык, аҕаа! Н. Неустроев
Айыы таҥара баарына, кырдьыгым. Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу? С. Ефремов
Мин нэһилиэгим дьонун көрөн туран, Үрдүк таҥара баарына, кырдьыкпын этэбин. М. Доҕордуурап. Туох баарынан – 1) кырдьыгынан. ☉ Начистоту, по чистой правде
Мичил туох баарынан, эппэккэ да, көҕүрэппэккэ да, барытын сиһилии кэпсии испитэ. И. Федосеев
Сахаар түөрэтин туох баарынан дьонугар кэпсээн биэрбитэ. В. Яковлев; 2) күүһүн муҥунан, муҥ кыраайынан. ☉ Во весь дух, изо всех сил. Кутталыттан туох баарынан иннин диэки түһүнэн кэбистэ
◊ Баар чахчы кин. – туох эмэ олоххо дьиҥнээҕинэн баара. ☉ Реальность (действительность)
Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
Билигин монополия баар чахчы буолла. В. Ленин (тылб.). Туох баара – барыта, бүтүннүүтэ, олорчута. ☉ Все целиком, полностью
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийбитэ. Суорун Омоллоон
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Истэ түс, гетман, туох баары Эн тускар мин умнубутум. А. Пушкин (тылб.)
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта ситимнэһэн хайааһын буолуохтааҕын, буолара наадатын баҕарыы дэгэтин көрдөрөр. ☉ В сочетании с причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость действия с оттенком желания (следует, нужно, надо)
Оҕонньору кытта сүбэлэһиэх баар. «ХС»
Бу кэтэн турар таҥаһын көрүөх баар. Софр. Данилов
Бастаан бэйэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ баар. А. Федоров. Эмэгэтин малытыахха баар. Н. Якутскай
△ Этэ эбиискэни кытта ааспыт кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ С частицей этэ получает значение прошедшего времени (следовало было, нужно было, надо было)
Сэрэниэх да баар этэ. Амма Аччыгыйа
Ол оттон бүгүн тиийиэххэ баар этэ. С. Ефремов
Хайдах эмэ гынан үөрэттэриэх баар этэ. Д. Таас
Кирдээх дууһалаах дьоннортон оҕолору араҥаччылыахха баар этэ. Софр. Данилов
2. Сөҕүүнү, сиилээһини, кыһыйыыны уо. д. а. дууһа долгуйуутун көрдөрөр (туохт. ааспыт кэмин, сорох ааттары кытта тут-лар). ☉ Выражает изумление, осуждение, негодование и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. в прош
вр. и нек-рыми эмоциональными именами). Маайа барахсан Даайыһы көрсүөм этэ диэн, бачча дойдуга ат аттанан кэлэн испитэ баар. А. Софронов
Ордук тиритэн уонна титирэстээн ылбыппыт баар – Алешабыт өлүөн икки хонук иннинээҕи суругун хойутаан тутан баран. С. Федотов
Оо, сатаан саҥарбат муҥум баар! Амма Аччыгыйа
3. Хайааһыны ким эмэ үгэс курдук мэлдьитин түргэнник оҥорон иһэр идэлээҕин бэлиэтиири көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как обычного, постоянного, присущего кому-л. с оттенком быстрого совершения (употр. с гл. прош
вр.). Баҕадьыга барбыта, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотун Харытыана от мунньааччы, бурдук быһааччы бастыҥа, тиэрэ дайбаан мэтэһийэ сылдьан, бүтэрбитэ-оһорбута баар. Амма Аччыгыйа
4. Туохтуур бүппэтэх ааспыт уонна кэлэр кэмнээх формаларын кытта этиллэр хайааһын буолаары турарын, буолуон сөбүн дьиксинэр, баҕарбат дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего незаконченного и будущего времени выражает оценку названного действия как предстоящего, допустимого с оттенком нежелательности и опасения
Бу үлүгэрдээх куйааска күннүктээн от охсуо баар. —Үлэ бүтүө ыраах, аны оппутун кэбиһэрбит, күрүөбүтүн тутарбыт баар. «ХС»
Ити сылгыҥ өссө тэбиэ баар. «ХС»
5. Хайааһын түгэн курдук буолан ааспытын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает констатацию эпизодического совершения действия
Күһүн балтараа мөһөөҕү ыламмын хаарты оонньообутум баар. Күндэ
Урут бу куоракка ааһан иһэн сылдьыбытым баар. «ХС»
Орулуос Дохсун диэн ааттаах бухатыыр эмиэ кэннилэриттэн эккирэтэн барбыта баар да, эмиэ биллибэтэ. Ньургун Боотур

эб. Ким эмэ хайааһыны үгэс курдук түргэнник оҥоро охсоро эмискэ, эрчимнээхтик биллэ-көстө буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает внезапность, энергичность и очевидность действия, совершаемого кем-л. обычно быстро
Биир кэм мэкчиргэ курдук эргичиҥнээн тахсар, төп-төгүрүк сирэйэ уҥа мэлэс, хаҥас мэлэс гыммыта баар буолар. «ХС»
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, Манна кэлбитэ баар буолар. «ХС»
Атын дьахталлар, итиччэ айгыстыбакка эрэ, син күнүс-түүн испиэскэлээбиттэрэ баар буолар. Софр. Данилов
Чырып (чөкчөҥө бииһэ) ону тимириэн икки ардыгар, хайыы-үйэ сытыы тумсунан тоҥсуйаат, кыл курдук синньигэс тылынан эрийэ тардан ылбыта эрэ баар буолар. ПН ТОК

көр баара дуо

эб. Абарыыны, хомойууну, аһыныыны, санаа түһүүтүн, сэмэлээһини уо. д. а. иэйиилээх сыһыаны көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. 2 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает возмущение, огорчение, сожаление, печаль и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. прош
вр. во 2-м л.). Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыспатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түмүккүн Тус бэйэм баайым диэн Суодуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
Бэйэм да олус наһаа кыһыппытым уонна тохтотоору хаһыытаабыттарыгар кыһамматаҕым эмиэ баар ээт. Амма Аччыгыйа

эб.
1. Буолуон сөптөөх хайааһыны баҕарыы, сэмэлээһин дэгэттээх көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность действия с оттенком желания и укора (употр. с ф. гл. буд
вр.). Кини да барыа баар эбит. —Субу сылдьыахха баар эбит. А. Федоров. Дьонтон да кыбыстыах баар эбит. «ХС»
2. Туохтуур кэлэр кэмин кытта саҥарааччы өр кэтэспитэ, дьулуспута олоххо киирбититтэн үөрүүтүн, астыныытын көрдөрөр (ээ, ньии эб. кытта тут-лар). ☉ Выражает радость, удовлетворение говорящего по поводу совершения долгожданного действия (употр. в сочет. с част. ээ, ньии)
Оҕом көтөн кэлэрин көрүөм баар эбит ээ. С. Ефремов
Биһиги хааннаах хара көлөһүммүтүн супту уулаан халыҥ хаһаламмыт, суон саалламмыт батталлаах баайдар саргылара самнар күнэ кэлиэ баар эбит ээ! Софр. Данилов
Ыран-ыран ыырбын буллум, Көтөн-көтөн көмүс уорукпун Көрүөм баар эбит ньии, сэгээр! П. Ойуунускай
3. Сорох иэйиилээх суолталаах ааттары уонна холбоһуктары кытта саҥарааччы абаккаланыытын, муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ С некоторыми эмоциональными именами и сочетаниями выражает негодование, сетование, жалобу говорящего
Ол үтүө баҕабын толорботох сорум баар эбит! Амма Аччыгыйа
Тиит маһын тэҥкэтэ, уһуктаах чыпчаалынан үрдүк күөх халлаан ньуурун аала турбатах абаккабыт баар эбит диэх курдук, куугунаһа, курулаһа, иҥиэттэ-иэдэйэ турдахтара үһү. Н. Неустроев
Уонна эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Оо, абам да баар эбит! Амма Аччыгыйа

1. көр баар II.1. Киһи туһунан туох эмэ тылы-өһү истээт, итэҕэйэ охсорбут баар ээ! Софр. Данилов
   Оо, бука дөбөҥнүк саҥара охсубатыҥ баар ээ! Амма Аччыгыйа
   Начаалынньык да буолта баар ээ, оттон. Д. Таас
   2
   көр баар II.2. Ол туһугар эһэ, сылгы-ынах буолуохтааҕар, киһиэхэ бэйэтигэр да дьорҕойон туруо баар ээ. Н. Заболоцкай
   Букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр-махтайар, бэркиһиир, суланар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, сетование, сокрушение говорящего (ну и ну!, просто ужас!, ну ты даешь!). Аны аатын умнан кэбиспит, буолар да эбит! Буолар да эбит, биир да балык кэлбэтэх
□ Дьэ, Кэтириис, көрбөтөҕү көрөн кэллим! Буолар да эбит! И. Гоголев
«Ээ дьэ, буолар да эбиккин!» — диэн часкыйда Маякин. «ХС»

көр диэбэт даҕаны
1.
- Уопсай холкуос үлэтин бүтэрэн баран, ол бэйэҕит үлэҕитин үлэлиэххит. - Диэх баар. Бастаан холкуос хотонун тутуохпут буоллаҕа дии. Күндэ

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, хомойор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, огорчение говорящего (подумать только, вот тебе на)
«Оҕобут үөрэхтээх киһи буолуо диэбиппит, ити баар», - дии-дии ытаабыта. «ХС»
Ити баар! Оннооҕор кини баран Джамиляттан хараҕын араарбат, уонна атыттары тугу диэҥий! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

сыһыан холб. Туох эмэ соһуччу буолбутун сэргээн, астынан, хайҕаан бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, положительное отношение говорящего к чему-л. неожиданно свершившемуся (вот как хорошо)
Ити баар ээ. Хата бу үчүгэй дьыала буолаарай. Ол хайдах бэрээдэктээх тугу-тугу тутар үһү. В. Ойуурускай
Тыыннаах буолан ону-маны истэн эрдэхпит. Ити баар ээ, дьэ. «ХС»

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны киһи күлүөх дьикти курдук бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Используется для подчеркивания высказываемой мысли как необычной, комичной (как смешно, самое смешное)
Маны таһынан, көрө баар ээ, итинник ыстатыйалары ким да ааҕа барбат. — Дьэ уонна, көрө баар ээ, бары араас омук буоламмыт, араастаан кус-хаас тойугунан кэпсэтэбит. Суорун Омоллоон

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

көр муҥ да буолар эбит
— Муҥум баар эбит ньии [сирэйин саба туттар]. Н. Неустроев

көр муҥ да буолар эбит
Муҥум-сорум эбит! Баар-суох тайахсыт ыппын сиэтэхтэрэ. Н. Якутскай. «Муҥум-сорум эбит. Б у к эриэтин!» — диэбит куобах. Буу та быстарынан, Муҥ кыраайынан Чүөм пэҕэ түһэн өлөөрү сүүрбүт. Баал Хабы рыыс

эб.
1. Этэр санааны ордук иэйиилээн, күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли. Айыы аймаҕын Кэхтибэт кэскилэ Кэхтэн кэҕиннэҕэ, Алдьамматах араҕас далбара Алдьанан айманнаҕа Абатын эбит ньии, оҕолоор… П. Ойуунускай
Үчүгэйин ньии, ахтан-ахтан баран маны көрөр! Амма Аччыгыйа
«Эчи, утаттахпын ньии, кымыспыт чугас баар дуо?» — Сардаана Дьаанаттан ыйытта. В. Протодьяконов
2. Саҥарааччы күүскэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Талааннаах гынан баран суруйбут киһи ньии, ол ырыаны. И. Гоголев
— Оо, Мүрү эбэбин көрбүт киһи ньии! И. Мигалкин
— Оо, өссө утуйа түспүт киһи ньии! И. Федосеев
△ Ааспыт кэмнээх кэпсиирэҕэ сыһыннаҕына хомойуу дэгэттэнэр. ☉ Со сказуемыми в форме прошедшего времени приобретает оттенок огорчения, сожаления
Бэҕэһээ кэлбэтэххин ньии! ПЭК СЯЯ
— Оо, Харытыай ити күн сэбиэккэ букатын да кэлбэтэҕэ, итини төрүт да истибэтэҕэ буоллар ньии! Софр. Данилов
ср. маньчж. ни ‘вопросительная и отрицательная частица’

– муҥ да буолар эбит диэн курдук (көр муҥ)
Өлүү эбит доҕор. Сүгүн олорпот киһи үөскээтэҕэ. Болот Боотур

эб.
1. Этиллэр санаа чахчылааҕын, көстөн турарын итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в достоверности, очевидности сообщаемой мысли (оказывается, как выяснилось)
Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит. Суорун Омоллоон
Кэнникинэн быһаардаҕына, Дьөгүөрдээн диэн аҕалааҕа, Бэһиэлэйэптэр эргинэр таһаҕастарын тиэйэн, Охотскайга барбыт эбит. Амма Аччыгыйа
Ити торулааччы киргил эбит, тоҥсоҕой буолбатах. В. Яковлев
△ Буоллаҕа эбиискэни кытта суолтатын ыкса ситимнээн түмүктүүр толбоннонор, оттон дуо, дуу, дии курдук эбиискэлэри кытта суолтата оннунан хаалар. ☉ В сочетании с частицей буоллаҕа выражает оттенок умозаключения
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев. Наадалаах курдук буолар эбит дуо… Амма Аччыгыйа
Тыый, Ааныс ынаҕа сиргэ төрөөн хаалтын булан, оҕотун көтөҕөн иһэр эбит дии. Н. Заболоцкай
Бу киһи манна кэлэ сылдьар эбит дуу! Д. Таас
2. Туохтуур -ыах, -ыа пуормаларыгар сыстан болдьох киэби үөскэтэр уонна кини баҕарар, усулуобунай суолталарын көрдөрөр. ☉ С формами глагола на -ыах, -ыа образует сослагательное наклонение, выражая его желательное и условное значение
Мин дьиэбэр бара түһэн кэлиэ эбиппин. Амма Аччыгыйа
Ону Сергей Петрович биһигини кытта сүбэлэһэн да баран ыҥырыа эбит. Софр. Данилов
Аҥаардас ийэм тылынан сылдьыбытым буоллар, сүөһү аттыгар үктэниэ суох эбиппин. М. Доҕордуурап
Хаһыҥ түспэтэр, бу курдук үчүгэй буолуо эбит. «Кыым»
3. Сорох контекска этэр санааны эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В определённом контексте выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли
Аата, үөрүөм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым. Амма Аччыгыйа
«Чэ, чэ, ээх, бэрдиҥ эбит!» — диэтэ Фёдор Васильевич. Софр. Данилов
Хата биирдэ көмөлөспүт эбит! «ХС»
ср. др.-тюрк. ермис ‘оказывается’, тюрк. емиш, имеш ‘якобы, как будто, говорят, мол, дескать’

саҥа алл. сыһыан холб., көр муҥ да буолар эбит
Оо дьэ, эмиэ сорум эбит доҕор. Хайдах гынан итэҕэттэриэх муҥум буолла! С. Ефремов

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

I
аат. Улахан эрэйи, сору көрүү, эрэйдэнии, санаа оонньооһуна, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Сильное физическое или душевное страдание, мука
Герасим аҕабыыт барытын эргитэ санаатаҕына, урукку иирэн ыалдьар муҥа эргийиэх курдуга. Эрилик Эристиин
Лаврентий Ни колаевич буоллаҕына хараҕын симэн, ыарыы муҥун аралдьыта сатаан, наар ахтылҕан хаата, өй-санаа харсыһар түһүлгэтэ буолан сытар. Н. Габышев
Тэриэнтэйдээх Балааҕыйа өрүү ыар м у ҥ ҥ а сылдьыбыт эрэйдээхтэр. Л. Попов
♦ Муҥа суох саныыр — кими эмэ кинитээҕэр эрэйэ-муҥа суоҕунан ааҕар. ☉ Горемыка о горемыке лучшего мнения, чем о себе
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, ыал буолан олорбуттара. А. Софронов. Муҥҥун туон (ытат) — туохтан эмэ олус эрэйдэнэн, хомойон муҥатый. ☉ Печалиться, горевать; сожалеть (о чём-л.)
[Кыһалҕа] бэйэтин амырыын аналыттан муҥун туонан кутуран дьылыһытан барда. И. Гоголев
Бырдахха быһыта сиэтэн [Дьөгүөрсэлээх] муҥ нарын ытаталлара. Н. Якутскай
Тулаайахтар, дьадаҥылар мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова. Муҥу көр — туохтан эмэ олус эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Стра дать, мучиться
Захаровна ыйы мэлдьи тииһэ ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүт эбит. Амма Аччыгыйа
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка, муҥу көрө сылдьыахтааҕар, биһ и эх э о ҕо б у о л у ҥ. Эрилик Эристиин. Муҥу муннунан тыыран — олоххо олус элбэх эрэйдэри көрсөн, кыһалҕаны билэн. ☉ Претерпев жизненные невзгоды, пережив много горя
Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин. Муҥ хааны кэт (көр) — тугу эмэни гынан улаханнык эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Страдать, мучиться, терзаться (п ы т аясь осуществить что-л.)
Били оҕонньор, ону-маны үүттээтэҕэ буолан, муҥ хааны кэтэр. ГНС СТСДТ
ср. др.-тюрк. мыҥ ‘страдание, забота’, муҥ ‘потребность, нужда, забота; тягота; страдание, горе’, буҥ ‘печаль, скорбь, страдание’, тат. моҥ, уйг. муҥ ‘печаль, грусть, уныние’
II
аат. Туох эмэ муҥутуур кэриҥэ; ким-туох эмэ туох баар кыаҕа, күүһэ (үксүн тард., тут. түһүккэ тутлар). ☉ Предел, крайняя степень чего-л. (в основном употр. в ф. орудн. п. притяж. склонения)
[Эрдэлиир] төбөтүн лыкытта, уоһун ньимиччи тутунна, хараҕын муҥунан к ө р д ө. Амма Аччыгыйа
«Тохто-оҥ! Миигин өйдөөн истиҥ!» — диэн, истэ сатаан баран, бириистэн на чаалынньыга күөмэйин муҥунан хаһыытаата. Н. Якутскай
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
◊ Муҥ кыраайынан (кыраадыһынан) — төһө кыах баарынан, туох баар к ү ү һ ү н э н. ☉ Во всю прыть, что есть мочи
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Л угинов. Кини табаларын үүрэр маһынан тырыта кэйэн, муҥ кыраадыстарынан сүүрдэн иһэн, бу күннэргэ туох-туох буолбутун өйдүү сатыы испитэ. Н. Якутскай. Тэҥн. тыына быстарынан
ср. монг. муҥ ‘богатый, изобильный’
III
аат., эргэр. Биир мөһөөх. ☉ Сто рублей
Иэс хаалбыта өссө аҕыстоҕус муҥ. «ХС»
ср. др.-тюрк. миҥ, биҥ, тюрк. меҥ, минг, мыҥ, муҥ ‘тысяча’
IV
аат сыһыан т., к э п с. Э т иллэр санаа муҥутаан, түбэлтэ да курдук буолуон сөп диэн санааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение крайней, хотя и случайной возможности действия (употр. в условном периоде)
Муҥ, ол туһунан билэр да буоллаххына, олох кэпсээмэ. Муҥ, уон да киһи эбии таҕыстаҕына, мунньуу бүгүн син биир бүппэт.  Муҥ, кэлбитин көрдөххүнэ, миэхэ манна биллэрээр. ПЭК СЯЯ
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттулуннаҕына, хайааһын буолуон сөбүн сабаҕалааһыны көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами возможного наклонения, имеет оттенок предположения о возможности действия
Ити өтөҕү көрүөх эрэ, аппыт, муҥ, манна турара буолаарай.  Оскуолаҕа барыаҕыҥ эрэ, муҥ дириэктэри көрсөөйөбүт. «ХС»

сыһыан холб.
1. С ө ҕ ү ү б ы л а а с т а а х к ү ү һ ү р д э н , бэлиэтээн этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется при усилении, выделении высказываемой мысли со значительным оттенком изумления (даже и)
Муҥ саатар, [сымыйалыыр аата] тардыалата да түһэн ылбат. А. Сыромятникова
Муҥ саатар, сөмөлүөт халлааҥҥа хаалларар маҥан сурааһына саҥа хаар кэнниттэн алааһын ортотунан кини хайыһарынан тэлэн тахсыбыт суолунуу тыргыллар. В. Иванов
2. Этиллэр санааҕа, муҥур уһукка оҥоһуллар соҕотох кыаллыах, наадалаах, сиэрдээх хайааһын диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает такое отношение говорящего к высказываемой мысли, что она вынужденно считается единственно допустимой, желаемой, нужной при создавшихся трудных, безвыходных условиях (хотя бы, в крайнем случае)
Муҥ саатар, дьон баарына айдааны тардыма. Эрчимэн
[Варвара:] «Оччоҕо муҥ саатар эйигин үчүгэйдик харыстаан илдьэ сырыт», — диэн Мэхээлэ Уйбаанабыстан көрдөһөн көрүөм. Болот Боотур
Муҥ саатар, билиҥҥи балыыһа иһинэн көннөрү стационары көҥүллээтэллэр мин үлэлии барарга сөбүлэһиэм этэ. «ХС»
3. Саҥарааччы хомойор, суланар, абаккатыйар санаатын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения сетования, негодования, чувства огорчения говорящего (как назло, и к тому же)
Муҥ сатаатар, үөскэ сылдьар Сима Семёнов боппуруоһу туруорсан испэт. А. Сыромятникова
— Чэ, эн өйдөө, хоргутума. Ба рыта бүгүн, муҥ саатар! «ХС»
Ханна барабын? Муҥ саатар халлаан …… хабыс-хараҥа. Г. Николаева (тылб.)

аат. Киһ и т уруг ун, өйү нсанаатын айгыратар улахан эрэй, кыһалҕа. ☉ Мука, безмерное страдание (моральное и физическое)
Бу кырдьаҕас көрүҥэр кинилиин муҥ-сор аргыстаспыта киһи хараҕар тутатына быраҕыллар. «ХС»

аат. Эрэй, муҥ, эрэйдэнии. ☉ Мучение, страдание, мука. Муҥун-таҥын этэр
ср. др.-тюрк. муҥ тар ‘тяготы, горе, страдание’

аат. Киһини улаханнык эрэйдиир быһыы, киһи олус эрэйдэнэр, муҥнанар туруга. ☉ Страдание, мучение, горе, беда
[Боккуо:] Аҕам, ийэм бааллара буоллар, ама бу курдук сору-муҥу көрөн сылдьар этиэм! А. Софронов
Сэрии ыһыах, көр-күүлэй буолбатах. Сэрии — сор-муҥ, өлүү. Софр. Данилов
Сор-муҥ бөҕөнү көрдүм, ытыырбар хараҕым уута уолла, санааргыырбар өйүмсанаам уоһунна. М. Доҕордуурап

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

частица 1) усил. ох, ах; сылайдахпын ньии ! ох, как я устал!; үчүгэйин ньии ! ах, как хорошо!; алаатыгар ньии ! экая досада!; 2) вопр. с оттенком укора или желания допытаться о чём-л. а; не так ли; (а) разве нет; бары үлэни миэхэ найылаатыҥ ньии ? всю работу ты на меня взвалил, не так ли?; киниэхэ хайыы-үйэҕэ эттэҕиҥ ньии ? ты ему уже сказал, а?

1. частица 1) модальная а) выражает достоверность, очевидность сообщаемого факта оказывается; манна аҕыйах хонукка олорбут эбит оказывается, здесь он жил несколько суток; б) с гл. буд. вр. выражает желание говорящего бы; сынньана түспүт киһи үчүгэй буолуо эбит хорошо бы немного отдохнуть; в) со словами баар, да выражает усиление: кини ыллыыр да эбит ! как хорошо он поёт!; сор да эбит, муҥ да эбит ! что за горе, что за несчастье!; г) со сл. буоллаҕа выражает убеждённость: ыалбыт кэлбит эбит буоллаҕа значит, наш сосед приехал; 2) словообразующая разг., образует от вопр. мест, неопр. мест, и нек-рые нареч.: туох эбит что-нибудь; ким эбит кто-либо; хайа эбит какой-нибудь; ханнык эбит а) какой-нибудь; какой-то; б) неважно, так себе; хайдах эбит как-нибудь; хаһан эбит когда-нибудь, когда-либо, иногда; ханна эбит где-нибудь; хантан эбит откуда-нибудь; төһө эбит много; 2. союз усл. если; бэрдиҥ эбит, итини дакаастаа если ты такой хороший, (то) докажи это.

I горе, мука, мучение; муҥу көр = пережить горе; муҥҥун туон = раскаиваться в своём поступке; раскаиваться в содеянном; муҥ маһы кэрийбэт , киһини кэрийэр посл. горе не по деревьям ходит, а по людям; муҥу даҕаны ! ох, мучение!; ох, наказание!; муҥу даҕаны , хаһан тиийэр дьоммутуй ? ох, мучение, и когда же это мы дойдём?
II предел, граница; крайняя степень чего-л.; тэриэлкэ муҥунан мини истэ он съел полную тарелку супа; аттары муҥ кыраайынан сүүртүлэр они погнали лошадей во всю прыть # муҥ саатар по крайней мере; в крайнем случае, хотя бы; муҥ саатар , дьоҥҥун көрүс хотя бы повидайся с родными.
III модальное сл. разг. (а) вдруг; муҥ , манна кэлээрэй вдруг он сюда придёт.

сильная мука, безмерное страдание, пытка (моральная и физическая).

мучение, страдание, мука; муҥун-таҥын этэр он сетует на свой страдания.

мука, мучение, страдание.

v. there is/are, there exists; a. comp. active

n. suffering, hardship; муҥнаах a. poor, bad-off, destitute