ж. саараҥнааһын, муҥутах быһыы, муҥутахсыйыы; быть в нерешительности саараҥнаа.

аат. Барыстанаары, сүүйээри кими эмэ албыннааһын, сыыһа үктэтии. ☉ Жульничество, мошенничество
Бу эн киэҥ уоругуҥ, сүөһүҥаһыҥ барыта үс дойдуну сүүлүктээһининэн булуллубута буолбат дуо? С. Никифоров
Олоххо муҥутахсыйыы, бэйэ иннин эрэ көрүнүү, уоруу, сүүлүктээһин курдук араас түктэри кэмэлдьигэ ылларан киһи үтүө мөссүөнүн сүтэрии биһиэхэ суох буолбатах. П. Аввакумов

хааччахтан диэнтэн хай
аата. Киниэхэ үлэ бириэмэтинэн хааччахтаныы эбэтэр үлэлиир сиргэ хаайтарар диэн суоҕун курдук буолбута. В. Яковлев
Бэйэни сөптөөхтүк хааччахтаныы, эрэсиими тутуһан аһааһын олоххо киллэриллибит быраабыла буолуохтаах. АН БЭХСКТ
Урукку култуура сиэрдээх ситиһиитигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы, ону пропагандалааһын — бу муҥутахсыйыы, хааччахтаныы буолбатах. «Кыым»

I
1.
оттоо диэнтэн бэй. туһ. [Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
От үлэтин былдьаһыктаах күннэригэр сүөһүлэрэ сыл тахсар отун кыайан оттоммот, эбэтэр улаатан эрэр оҕото суох ыал отчуту наймылаһарга күһэллэллэрэ. И. Аргунов
2. Оттоох буол, үүн (ходуһа туһунан этэргэ). ☉ Иметь хороший травостой (о сенокосном угодье)
«Хатан хаалбатаҕына, бука оттоноро буолуо», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Дохсун самыыр куттаҕына, Толоон солко оттонор, Оттон ырыа буоллаҕына, Туохтан үөскүүр, доҕоттор? И. Эртюков
II
ситим т. Инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение к сказанному в начале (а, но, однако). Уол ыллыыр, оттон кыыс истэр. Кимиэхэ да куһаҕаны оҥорбута суох, оттон олоҕор мэлдьи табыллыбат. Мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла
□ Пуойас биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун. «ХС»
III
сыһыан т. Куттааһыны, сааныыны көрдөрөр (бэйи, сэрэн). ☉ Выражает запугивание, угрозу говорящего (ну смотри, ну погоди). Оттон, киэһэ кэлбэккэ гыныаҥ, иэҥҥин хастыам
□ Оттон… Оттон… Хаһан эмэ ити тылгар түбэһиэҥ эбээт! С. Ефремов
Бэйи, оттон күлэн эр! «ХС»
2. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын, өһүргэниитин, кэлэйиитин-сиргэниитин, хомуруйуутун уо. д. а. көрдөрөр (мэлдьи күүһүрдэр интонациянан этиллэр). ☉ Выражает раздражение, досаду, обиду, снисхождение, укоризну и т. п. говорящего (всегда произносится с восклицательной интонацией)
Биирдэ сынньаннаҕым дии, оттон! Амма Аччыгыйа
Оргууй! Оттон, ылыаҥ буоллаҕа дии! С. Ефремов
Туох истиэ-көрүө баарай, оттон. А. Сыромятникова
3. Саҥарааччы кыратык олуттарыытын, муҥутахсыйыытын, саараҥнааһынын, эрэмньитэ суох, ылбат-биэрбэт эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает некоторое затруднение, сомнение, нерешительность, колебание, неуверенность, уклончивость говорящего
Эн буолан, оттон, биэрээ инибин. Н. Неустроев
Ээ, оттон, оннук ини. С. Ефремов
Оттон, ыл: ол кэннэ киэҥ буоллаҕына, эн ити бэйэҥ бэргэһэҕин миэхэ аҕал. Эрилик Эристиин
4. Этии араас дэгэт суолтатын (этэр санаа дьиҥин, бигэргэтии, сэрэйии, баҕарыы, утары этии уо. д. а. курдуктары) күүһүрдэр. ☉ Усиливает различные модальные значения высказывания (достоверность, подтверждение, согласие, продолжение, желание, возражение и т. п.)
Доҕоор, оттон үгүс соҕус түүлээхтээх этим. П. Ойуунускай
Ньиэмэһи оттон көрдүм ахан ини: өлбүтү да, тыыннааҕы да. Софр. Данилов
Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор ийэ-аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов

I
аат эб.
1. Сөбүлээбэт, абааһы көрөр, кэлэйэр, сэниир сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн аат тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает неодобрение, осуждение, сильное разочарование, пренебрежение, отвращение (употр. в основном с сущ.)
Манна Мохсойор баҕайы көһүннэ дуо? Суорун Омоллоон
Бэл, дьабара баҕайы тахсыбыт эбит: хороонун тула хаары илдьи кэспит. Н. Габышев
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай
Уолаттар баҕайылар акаарылара бөҕө! И. Гоголев
2. Ыйытар солбуйар ааттары кытта мунаарыы дэгэттэнэр. ☉ С вопросительными местоимениями приобретает оттенок сомнения и колебания
Дьиҥнээх аата ким баҕайы эбитэ буолла? Н. Якутскай
Туох баҕайы диэн суруйуохха сөбүй. «ХС»
II
сыһыан т. Саҥарааччы сэниир, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительноосуждающее отношение говорящего. Баҕайы, итини да билбэт. Били баҕайы, баар дуо?
III
эб.
1. Түмүктээх ааспыт кэмнээх туохтуур буолар форматын кытта хайааһын мэлдьи, эбэтэр элбэхтик буолбутун, оттон буолбат форматын кытта хайааһын мэлдьи эбэтэр биирдэ да буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего результативного времени в положительной форме выражает, что действие совершалось постоянно и многократно, а с теми же глаголами в отрицательной форме – то, что действие совершалось постоянно или не совершалось ни разу
Бу суолунан күһүн-саас сылдьыбыт баҕайыта. «ХС»
Билбит баҕайым – иһээччи Биир да тылыгар турбатаҕын, Арыгынан эмсэхтэнээччи Атас-доҕор буолбатаҕын. «ХС»
Ньыкаандыр киэһээҥҥи оскуола диэни истиитин истэрэ да, онно кимнээх үөрэнэллэрин туһунан үөйбэтэх-ахтыбатах баҕайыта. С. Федотов
Мин бэйэм чааһым үйэм тухары биирдэ да үҥсэн көрбөтөх баҕайым. Софр. Данилов
2. Хайааһын үгэс курдук буоларын көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает обычность совершения действия (употр. с гл. наст
вр.). Онон мин биир ньирэй оҕо оттон өлөр да баҕайы, төрүүр да баҕайы дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Киһи куруук оҕо сылдьыбат баҕайыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сааскы күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта. П. Ойуунускай
3. Хайааһын буолуохтааҕын туһунан кэпсэтээччини үөрэтэн-такайан этэри көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбыт этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает долженствование в конструкциях поучения и наставления собеседника (употр. с гл. наст
вр. в составе предложения, непосредственно адресованного собеседнику). Куталаах күөлгэ букатын да сөтүөлээбэт баҕайы. Т. Сметанин
Ынах эмиийин наһаа күүскэ тардыалаабат баҕайы. В. Яковлев
Өйдөөх оҕо сүрэҕэлдьээбэт баҕайыта. П. Ойуунускай
△ Дуо эбиискэни кытта сэмэлиир, сирэйхарах анньар дэгэттэнэр. ☉ С частицей дуо приобретает оттенок упрека и замечания
Учууталы кытта бу курдук кэпсэтэр баҕайы үһү дуо? Софр. Данилов
Үлэһиттэри кытта, ити курдук, санаа түһүүлээхтик, кэпсэтэр баҕайы дуо? В. Яковлев
Өлөн-алдьанан эрэри Өргөскө өтөрү түһэн, Өрүһүйэр баҕайыта дуо?!! П. Ойуунускай
4. Бэлиэни күүһүрдэр суолтаны көрдөрөр (үксүн даҕ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление признака (чаще всего употр. с прил.)
Арыт дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн ууну кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
Тыаллаах баҕайы күн этэ. П. Тобуруокап
Көр эрэ, иһэ ыраас баҕайы. С. Ефремов
△ Да, диэн эбиискэлэри кытта иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ С частицами да, диэн приобретает оттенок эмоционального усиления
Ычча! Тымныы да баҕайы! Күндэ
Сытар эбит ээ кини күтүр: улахан диэн баҕайы кыһыл эһэ! Суорун Омоллоон
«Маайыс, эн тахсыбытыҥ үчүгэй да баҕайы. Тууй-сиэ, көр, эмиэ сатаан кэпсэппэтим ээ. Өй кылгаһа диэн баҕайы»,– диэн курутуйа санаата Туллай. Н. Павлов
△ Сүнньүнэн буолуу сыһыаттарын кытта туттуллар. ☉ В основном употребляется с наречиями образа действия
Ол ыраах баҕайы иһэр киһиттэн хайдах ыйытабын. С. Ефремов
Эмискэ баҕайы ааттаах систиэмэ ырылыйан тахсыбыта. В. Яковлев
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями, выступающими в роли определений
Арай бу тиийбиппит, барбыт баҕайы мииннээх сыалаах эт үүтээммитигэр тардыллан турар буоллун. Далан
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
△ Хайаан сыһыат туохтууру кытта диэн эбиискэлиин эрэ туттуллар. ☉ С деепричастием на -ан употребляется только с частицей диэн
Ол түүн төбөм ыалдьан диэн баҕайы. Т. Сметанин
5. Ини эбиискэни кытта эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ С частицей ини выражает уверенное утверждение
Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Кини күрээбэтэх баҕайыта ини, таах тыл буолуо. «ХС»
Оттон кини тоҕо сырбатарый? Иэс күүппэтэх баҕайым ини. М. Доҕордуурап
6. Буолла эбиискэни кытта хайааһыны оҥоруон иннинэ саҥарааччы мунаахсыйыытын, муҥутахсыйыытын, билэ сатааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей буолла выражает сомнение, затруднение, желание разобраться, прежде чем совершить действие
Хайдах гыныах баҕайы буолла. Н. Неустроев
Син биир итиччэ сорунан баран, эргэ биэрси, хайдах-хайдах гыныах баҕайым буолла? Эрилик Эристиин
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
7. Дуу эбиискэни кытта саҥарааччы саарбахтааһынын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей дуу выражает сомнение, колебание говорящего
Үөһэ туох эрэ барыгылдьыйарга дылы этэ ээ. Былыт устарын көрбүт баҕайым дуу. Софр. Данилов
Хайыах баҕайыный? Баран ыйытан көрүөх баҕайы дуу. Н. Неустроев
Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов

туохт.
1.
тууй диэнтэн атын. туһ. Дьэ, доҕоттоор, бултуйан кэллим, туһахnар аарыма лөкөй тууйуллан сытарын эһэ булбут. И. Гоголев
2. көсп. Өйүҥ-санааҥ тутахсыйан, улаханнык мунчаар, муҥутахсый. ☉ Впасть в уныние, быть в угнетённом, подавленном состоянии, грустить
[Сөдүөт] өйөсанаата тугу да быһаарар кыаҕа суох буола тууйулунна. Д. Токоосоп
Онтон сиэттэрэн кыыс атын киһини хоонньугар сытыарбытын санаат уол өссө тууйулунна. Дьүөгэ Ааныстыырап

эй-мэй бар (буол) көр өй-мэй
Аччык киһи өйө-санаата муҥутахсыйар, эй-мэй барар эбит. И. Федосеев
Арыгылаан төбөлөрө эй-мэй буолан кэлбит дьон, биллэрин курдук, куруутун куһаҕан хаачыстыбалаах бородууксуйаны биэрэллэр. «ХС»
Кини эмиэ нэдиэлэни нэдиэлэнэн, ыйы ыйынан дьыалатын дүбдүргэниттэн эй-мэй барара. М. Горькай (тылб.)

аат., зоол. Ойуурга олохтоох дьоҕус көтөр, бэйэтин өҥө бороҥ, кыната, кутуруга кугас, баһа күрэҥ. ☉ Кукша (вид сойки)
Кугас кукаакылар, чаабырҕаччы саҥарбытынан, элээриһэн тиийэннэр охтон сытар тиит мутугар хатана түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Арыт кугас кукаакы, Атас буолан тыа быыһар Оту-маһы аахпыппын Ойомсайам санатар. Р. Баҕатаайыскай. Маннык соҕотохсуйан, муҥутахсыйан мунчаара турдаххына, өтөр буола-буола, арай кукаакылар, чычып-чааптар хантан эрэ кэлэн көрө-истэ түһэн баран, мэлис гынан хаалаллар. Я. Семенов. Тэҥн. сыамсах
эвенк. күкээки, күкэки, күкэвки

туохт.
1. Ыалдьыбыт, мөлтөөбүт көрүҥнэн. ☉ Иметь болезненный вид
[Кинээс] хараҕын көрүүтэ хайдах эрэ умуллубут, өлүгүрбүт курдук, бэйэтэ чахчы баҕарарын да үрдүнэн, хараҕа үөрүүлээхтик, сэргэхтик чаҕылыҥнаабат буолбут. Л. Толстой (тылб.)
[Егор] сирэйэ букатын хамсаабакка мастыйан, мээнэ өлүгүрэн хаалбыкка дылы. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Айар эрчимҥин, кыаххын сүтэр. ☉ Утратить, потерять творческую активность, энергию
Тус бэйэ кэмин иннинэ педагогическай өттүнэн муҥутахсыйан, тыыннаах сылдьан өлүгүрэн, уостан хаалбыт буоллаҕына, педагогическай үлэ дьиҥ-чахчы дьоллоох түмүккэ тиэрдэр үһү дуо? «ХС»

I
туохт.
1. Быыһынан сап, быыһынан хаххалат. ☉ Занавесить, отгородиться занавеской. Биллэрик орону сиидэс быыстаатылар
2. кэпс. Быыс (кыра эмэ иллэҥ кэми) бул. ☉ Уделить (время, внимание)
Сарсын барыан иннинэ хайаан да быыстаан көрүс. Эн муҥутахсыйыма, көрүстэргин эрэ бэйэтэ кэпсэтиэҕэ. Н. Якутскай
3. Туохтары эрэ араартыыр быыс, кыраныысса буол. ☉ Служить границей, межой
Ходуһаҕа охсуллубут тараҕайдар улам кэҥээтэр кэҥээн иһэллэр. Күһүөрү быыстаан хаалларбыт оттор эрэ субуруһан хаалаллар, тыһыынчанан хойуу бугуллар бачыгырыыллар. Амма Аччыгыйа
Икки Талбаны [сир аата] быыстаан турар арҕас хайа нөҥүө өттүгэр этэрээт дөбөҥнүк түстэ, уһун тиһилик хайалары эргийэ сүүрэн, кэрэ Талба өрүс барахсан иннилэригэр нэлэһийэ сытта. Амма Аччыгыйа
II
туохт. Ботуруоҥҥа быыһы ук, сим. ☉ Забить патрон пыжом
Эмиэ лигийэн-лигийэн, биир хаһыатынан бүтүннүү быыстаан «тэргэнин» иитэн биэрэр. И. Гоголев