с. 1. (способность мыслить) санаа, өйдөөһүн (өйдүүр-саныыр дьоҕур); мозг — орган мышления мэйии — санаа органа; научное мышление научнай өйдөөһүн; 2. (действие) өйдөөһүн; процесс мышления өйдөөһүн процеһа.

несов. 1. (мыслить) санаа, өйдөө, толкуйдаа; он правильно рассуждает кини сөпкө саныыр; 2. (говорить, обсуждать) эт, кэпсэт, дьүүллээ; рассуждать на всякие темы хайа баҕарар темаҕа кэпсэт.

м. 1. (способность мыслить) өй; человек с умом өйдөөх киһи;2.(человек) өйдөөх; лучшие умы человечества киһи аймах чулуу өйдөөхтөрө; # быть без ума от кого-чего-л. өйгүттэн тахса (үөр), наһаа биһирээ; в своём уме өйдөөх санааҕынан; не в своём уме өйүттэн тахсыбыт, иирбит; взяться за ум өйдөн, өйдөө; прийти на ум өйгө киир, өйүгэр киир; свести с ума 1) (довести до сумасшествия) өйүттэн таһаар, иирт; 2) (пленить) өйүттэн таһаар, абылаа; себе на уме саныыра иһигэр киһи, санаатын таһыгар таһаарбат киһи; уму непостижимо киһи өйө тиийбэт, киһи кыайан өйдөөбөт; учить уму-разуму өйгө-санааҕа үөрэт.

аат.
1. Туох эмэ ис дьиҥин билии-көрүү. ☉ Разумение, понимание чего-л.
Научнай үлэлэригэр айылҕаны баарынан көрдөрөрүттэн сылыктаатахха, А.Е. Кулаковскай айылҕаны өйдөөһүҥҥэ материалист курдук сыһыаннаһар эбит. «ХС»
Философия — аан дойдуну өйдөөһүн төрдө. ДИМ
2. Өйдүүр-саныыр, толкуйдуур дьоҕур. ☉ Мышление, способность мыслить, понимать. Научнай өйдөөһүн
□ Устудьуоннар айымньылаах экэнэмиичэскэй өйдөөһүннэрин сайыннарарга преподавателлэр уонна устудьуоннар өттүлэриттэн сиэрдээх кыһамньы туруоруллуохтаах. ПА
3. Уруккуну санаан кэлии. ☉ Память, воспоминание о прошлом
Өйдүү түстэр эрэ, саас тухары көрүдьүөстүк өйдөөһүнү хааллардаҕа. Амма Аччыгыйа
Онтон кини Неапольга хайдах үчүгэйдик, көрүдьүөстүк сылдьыбыттарын туһунан өйдөөһүннэрин кэпсээтэ. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Киһи буолан саныыр дьоҕурдаах, өйдөөх буол. ☉ Быть наделённым способностью мыслить, обладать мышлением
[Айыыһыт, иэйэхсит оҕону] Салгынтан санааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Туох эмэ санааҕа киир эбэтэр хайдах эмэ майгылан. ☉ Приходить к какой-л. мысли; иметь какой-л. нрав, характер
[Киһи] Бэйэтэ буоллаҕына Элбэх диэн иирээннээх мэйиилэннэ, Үгүс үлүгэр үөдэннии өйдөннө, Салаҥкый баҕадьы Сахтыы санааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Киис Бэргэн:] Айыы киһитэ амарах санааланан, Күр күүстэнэн төрөөбүтүн Күн күлүмнүү үөрэ, Сир сэргии истиэх тустаахтар. И. Гоголев
[Михаил:] Ньуукка Егор Егорович тылыгар киирбит, кини санаатын санааламмыт киһи. С. Ефремов
Онтон сылтаан кини …… сааһын тухары үтүө сүрэхтэммит, эйэҕэс иэйиилэммит, сайаҕас санааламмыт. И. Данилов
3. Тугу эмэ оҥоруоххун санаа, баҕар, оҥорорго сорун. ☉ Желать, хотеть, намереваться что-л. сделать
Субан сүөһүтүн үөрүн оҕонньор хайаан да эһэ тииһиттэн быыһыыр санааламмыта. Л. Попов
[Маня:] Мин ыҥырыы быһыытынан тыаҕа тахсар санааланным. С. Ефремов
Туох хара санааланан киирбиккитин этиҥ! Эллэй

сыһ.
1. Киэҥник буолбакка, кыратык. ☉ Нешироко, узко
Кыыс уоһун харыстаабыт курдук кыараҕастык аһан, үп-үрүҥ тиистэрин бытыгыратан көрдөрө-көрдөрө тугу эрэ сүһүөҕэ суоҕунан саҥаран сылыбыратта. А. Софронов
Бөрөм айаҕын бэрт кыараҕастык атан ырдьаҥныыр эрэ буолла. Т. Сметанин
Кыбытыы курдугунан кыараҕастык симириктии көрбүт мөлтөх харахтаах, малайбыт кэтит сирэйдээх оҕонньор. П. Ядрихинскай
2. Дэлэйдик, киэҥник буолбакка, симсэн. ☉ Тесно, скученно
Дьобуруопаҕа омук-омук Одурууннаах дьорҕоотторо, Ордук үөрэхтээхтэрэ Олус үөскээн хаалан Олуона кыараҕастык Олороллор эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Куорат кытыытыгар бэрт элбэх киһи олус кыараҕастык олорор самналлыбыт эргэ дьиэтин киэһэтигэр биһиги арыычча буллубут. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Тиийиммэттик, дьадаҥытык, эрэйдээхтик. ☉ Бедно, убого, в нужде
Хата ийэҕин баран аҕал. Кырыымчыктык, кыараҕастык Олороро буолуо, баҕар. И. Чаҕылҕан
4. көсп. Киэҥник буолбакка, бэтэрээнэн, тутахтык (өйдөө). ☉ Недальновидно (мыслить), узко (понимать что-л.)
Оччотооҕу историческай усулуобуйаҕа …… дьол уонна үтүө олох туһунан кыараҕастык былыргылыы өйдүүллэрэ. ССЛИО
Кыараҕастык өйдүүр дьоннор биһиги кэммит туспаларын булан, таба сыаналаабыт курдук саныыллар уонна киһи майгыта-сигилитэ кэмтэн тутаахтаах дии саныыллар. Л. Толстой (тылб.)
5. Биирдэ эмэтэ, аҕыйахтык, дэҥҥэ. ☉ Редко, ограниченно (использовать что-л.)
Долган, Дьэһиэй сахаларын тылларыгар холбуу түһүк өссө кыараҕастык туттуллар. ВИП СТПС
△ Киэҥэ суохтук, чопчу. ☉ Узко (определять что-л.)
Төрөөбүт, кытарах ынахтары араартаан ыаһын (раздой) сыахтарын тэрийэн пиэрмэлэри кыараҕастык идэтитиэххэ наада. Далан
Натурализм, кыараҕастык ыллахха ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар Францияҕа баар буола сылдьыбыт литературнай сүүрээн. ВГМ НСПТ
Кыараҕастык идэтийии биир форматынан биир бородууктаны оҥорон таһаарыы тус-туспа сүһүөхтэрин хабар салаа иһинээҕи идэтитии буолар. ЭБТ

туохт.
1. Хойуута суох, уута баһыйбыт, уутуҥу буол (хол., хааһы). ☉ Становиться жидким, водянистым, разжижаться (напр., о каше)
Хааһыбыт хойдуоҕунааҕар убаан хаалла. Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
2. Арыттаах, сэдэх, чачархай буол (туох эмэ үүнэн турары этэргэ). ☉ Становиться редким, редеть (напр., о деревьях в лесу)
Онтон харыйата улам убаан, тиитэ улам хойдон истэ. Амма Аччыгыйа
Аҕатын кэтит, малаҕар сирэйэ кытаран хаалбыт, иэдэһигэр абына-табына үүммүт сэдэх бытыга өссө убаабыт курдуга. Н. Якутскай
Бииктэр арыый нүксүйбүт көҕүстээх, туртайбыт, убаабыт астаах, мырчыстыбыт сирэйдээх аҕатын олус оннук долгуйа көрсүбэтэҕэ. Л. Попов
3. Аҕыйаан бар, сэдэхсий, дэҥҥэ көстөр буол (хол., ахсаан өттүнэн). ☉ Редеть, уменьшаться в числе, количестве, сокращаться (напр., о транспорте на улице)
Уулуссаҕа тахсыбыта, кэлиибарыы убаабыт. Г. Колесов
Кырдьык, Нам оройуонугар сүрүн бултара андаатар быста аҕыйаабыт. Тииҥ биллэ убаабыт. «Кыым»
Урууга мустубут дьон, саҥата-иҥэтэ суох, улам убаан истилэр. В. Протодьяконов
4. Улам тарҕанан, ырааһыран бар (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться менее густым, плотным (напр., о дыме, тумане)
Уот, тыһыргыы-тыһыргыы, күөх, кыһыл төлөннөрө улам күөдьүйэн, өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, буруота убаата — тордох иһэ дьэҥкэрэн сырдыы түстэ. Болот Боотур
Туман убаан, дьоннор барыгылдьыһаллара хайыы-үйэҕэ көстөр буолла. ГПП ТО
Тыал кыратык салгыйыа — буруолуу көтөн, убаан эрэр туман быыһынан сырдык күөх халлаан лоскуйа бүдүк-бадык ыйдаҥаран көстүө. И. Тургенев (тылб.)
5. Кырдьан эбэтэр ыалдьан ньамньыраа, эт-сиин өттүнэн мөлтөө (хол., уолбут эт-сиин, быччыҥ туһунан). ☉ Потерять силу, стать «жидким», рыхлым (напр., о размякших, расслабленных мускулах); стать немощным
[Нүһэр Дархан:] Дьиппиэр хааннаах ол боотур киһи …… Киил быччыҥа ириҥэлии убаан, кырдьан хаалбыт буолар. И. Гоголев
[Микииппэр] бу билигин даҕаны тиэстэ курдук сымнаан, ымдаан курдук убаан сытаахтыыр. Кустук
6. көсп., кэпс. Улаханы кыайан өйдүүр кыаҕа суох буол, мөлтөө (өй, мэйии туһунан). ☉ Утратить возможность ясно мыслить
Бэркэ диэн сэмэлээн сөҥүдүстүлэр: «Алаата, эн бэйэлээх кылгас үйэлээхтэргэ дылы мэйииҥ убаатаҕын?» — дэһэн доҕордорун саатыртылар. Д. Апросимов
Эдэрдэр биһиги, кырдьаҕас дьон курдук, өйдөрө эмиэ убуу илик, онон кинилэргэ сүрэх-бэлэс, билии-көрүү, дьулуур эрэ наада. Я. Семёнов
Ол да буоллар, тохтообокко убаабыт мэйиитэ төһө тутан сылдьарынан саҥаттан саҥа ааты ботугураабыта. Эҕэрдэ СС
ср. тюрк. сувыш ‘стать жидким, водянистым’

туохт.
1. Хараҥа буол. ☉ Темнеть, меркнуть
Хараҥаран, Дьөгүөрэп эппит таҥараларын дьиэлэрэ көстүбэттэр. Н. Якутскай
Мин таһырдьа тахсыбытым номнуо хараҥарбыт этэ. Н. Заболоцкай
Киэһэ айаҥҥа туралларыгар күн киирэн хараҥаран барбыта. «ХС»
2. Харатыҥы эбэтэр ордук хара дьүһүннээх буол. ☉ Стать более тёмным по цвету, потемнеть
— Кеша тута баттаһан, Тутан ылыах толкуйдаах, Көҥдөй иһин хаһыста. Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо? Чычып-ч. Колосов хара бараан сирэйэ эбии хараҥарда. «Чолбон»
«Кыйаханыма», — Усиевич уордайбыта. Кини күөх харахтара хараҥарбыттара. Ю. Чернов (тылб.)
3. көсп. Туймааран тугу да өйдүүрдьүүллүүр кыаҕа суох буолан хаал (хол., олус долгуйан). ☉ Лишить возможности здраво мыслить, затемнить разум (напр., о сильном волнении)
Кыыһырбыт, хараҥарбыт киһиэхэ өй, толкуй мөлтөх сүбэһит буолан хаалара биллэр суол. С. Данилов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
Муҥнаах балаһыанньабар өлөр-өлүү куттала өйбүн хараҥардара. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп., кэпс. Наһаа иҥсэлэн, ымсыы буол. ☉ Стремиться к наживе, быть жадным до денег
Абытай-халахай, Харалаампый Хаһыытыыр халыҥ баайдаргар, Хаастардаах хараххар Хаһаастаах харчыгар Хараҥаран кэлбэтэҕим. Саха нар. ыр. II
Бу үйэбэр үпкэ-аска хараҥарбатахпын бэйэҥ билэҕин. ХКК
Билигин эн үөрэхтэнэн үлэһит киһи буолан эрэҕин. Ол эрээри, бука диэн, үпкэ-аска үлүһүйүмэ, харчыга хараҥара сылдьаайаҕын. «ХС»
[Убайдара аттарга] Хараҥаран анаараннар, Ханньастан хаала сыстылар. П. Ершов (тылб.)
♦ Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) көр хаан I. Хааҥҥа хараҥарбыт террористар Европаҕа кытта быгыалаан эрэллэр. Хараҕа хараҥарар — кимиэхэ, туохха эмэ олус баҕарар; ымсыырар, имэҥирэр. ☉ Непреодолимо захотеть чего-л., воспылать страстью к кому-л. (букв. глаза потемнели)
«О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн»... — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Фома кини муус маҥан, кыракый илиитин …… умсугуйан туран уһуннук ууруура. Дьахтар, мичээрдии-мичээрдии, …… уол хараҕа хараҥарбытыттан төрүт да долгуйбакка, илиитин төлө тардан ылара. М. Горькай (тылб.)
◊ Хараҕа хараҥарар — куттанан, кыыһыран аанньа арааран көрбөт буол. ☉ соотв. в глазах потемнело (напр., от испуга, от злости, от усталости)
Ол эрэйдээхтэр харахтара хараҥаран, бачча сырдыгы үөмтэлиир өйө суох, өкөччү тартаран туран хаалбыттар. Д. Апросимов
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийтэлээн ылар, кулгааҕа чуҥкунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Ол кэмҥэ Петяны олус күүскэ ойоҕоско анньан баран, ыга баттаан кэбистилэр да, хараҕа хараҥаран хаалла уонна кини өйүн сүтэрэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’

аат.
1. Киһи толкуйдуур, ол-бу ис дьиҥин ырыҥалыыр, билэр дьоҕура, кыаҕа. ☉ Ум, разум, рассудок человека
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Үөрэх бөҕө үрдүгүн Манна өйдөөтүм, Икки атахтаах өйүн Манна биһирээтим. С. Зверев
2. Киһи истибитин, билбитин-көрбүтүн умнубакка илдьэ сылдьар дьоҕура. ☉ Человеческая память
Тоҕо, Унаарар күөх кыраайым Өйбөр көстөн элэҥниир, Үрдүк кырыы мырааным Дьэргэлгэнэ дьиримниир! Күннүк Уурастыырап
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүгэр күҥҥэ хаста да киирэн тахсар. Эрилик Эристиин
♦ Өй аҥаардаах — акаары, иирээкитиҥи (киһи туһунан). ☉ Полоумный, сумасшедший (о человеке)
Дьикти баҕайы, өй аҥаардаах киһиэхэ дылы, ханна кэпсэтэргэ тоҕоос түбэстэҕинэ, тибис-тиэрэни тылласпытын кулгааҕа эрэ истэн хаалара. А. Сыромятникова
Биир биллэр соҕус баай ыал өй аҥаардаах кыыстарын куолаһынан саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
Өй аҥаардаах киһиттэн тугу булан ылыаҥый?! НАГ ЯРФС II. Өйбөр киирбэт — киһи өйүгэр кыайан тутуллубат, хатаммат. ☉ То, что плохо запоминается
Олурҕа араспаанньалаах киһи төрүт өйбөр да киирбэт. Д. Очинскай. Өйбүт кыл- гаан — билэр-көрөр, толкуйдуур кыахтаах эрээри, ситэ толкуйдаабакка хаалан. ☉ Из-за своего недомыслия
Тээтэ, [Сэмэн өлбүтүгэр] эн буруйдаах буолуоҥ дуо? Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өйгө баппат — киһи кыайан өйдөөбөт. ☉ соотв. уму непостижимо, в голове не укладывается
Ааныс эн этииҥ өйгө баппат, кыаллыа суоҕа. У. Нуолур
Баар киһини матары аһыыры кини хайдах да өйүгэр батаран өйдөөбөт этэ. «ХС». Өйгөр хатаа — умнубат гына өйдөөн кэбис. ☉ соотв. намотать на ус
Таба истэн, үчүгэйдик өйүгэр хатаан хааллаҕына, Дьэллик киһи киэнэ муудараһа. Н. Заболоцкай
Хаһыат быһыытынан, кэпсээн наадалаах, сонун өттүлэрин өйүгэр хатаан истэ. С. Никифоров. Өйгүн сыс — тугу эмэ быһаараары, билээри олус элбэхтик толкуйдаа. ☉ соотв. ломать голову над чем-л.
Хас да сыл устата өйүн сыспыт, утуйар уутун көтүппүт үлэтин дьэ бүтэрдэ. Кустук. Өйгүн-төйгүн (өйгүн) бул (булун) — 1) уоскуй, айманыма, ыксаама, тугу гынаргын бастаан толкуйдаан көр. ☉ Успокоиться, собраться с мыслями, сосредоточиться
Сөдүөт дьэ «һуу» гынан, сынньанан, өйүн-төйүн булунан, дьиксинэн барда. «ХС»; 2) мэниктик, акаарытык, чэпчэкитик быһыыланаргын уурат, тохтот. ☉ Образумиться, опомниться, остепениться
Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Өй киирэр көр өйүн туппут. Хата өй киирэн дьэ киһитийиэ. У. Нуолур
Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
Өй көтөн түстэ көр санаа көтөн түстэ. Аны дьоммуттан хаалыам — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
Бурхалей эр хаанын ылынна, хайаттан үлтү түһэн өлүө суох курдук бардам өй көтөн түстэ. Эрилик Эристиин. Өйө бааллар — туохха эмэ аралдьыйан, бутуллан, урут өйдүүрүн, билэрин булан эппэт, өйдөөбөт эбэтэр сыыһа өйдүүр. ☉ соотв. ум за разум заходит
«Биһиги манна уолуйан, өйбүт бааллан хаалла дии», — диэтэ Илларионов. М. Доҕордуурап
Боростуой да суолу булбакка, киһи өйө бааллар эбээт. В. Яковлев. Өйө көтөр (көтөн хаалар) — өйдүүр, толкуйдуур кыаҕын сүтэрэр (кутталыттан, соһуйууттан). ☉ Опешить, прийти в замешательство, потерять способность ясно мыслить (на краткое время — напр., от неожиданной душевной встряски)
Дьэргэ ити тыллартан өйө субу көтүөх курдук буолуталаата. Болот Боотур
Тыаҕа таҕыстаҕына дьэ өйө көтөр эбит. Соҕуруута-хотута ханан баарын умнан кэбиһэр. Далан. Өйө өһүлүннэ — кыайан быһаарбат, тобулбат буолла, эргитэн, олохтоохтук толкуйдууртан ааста. ☉ Ослабеть умом (от старости, болезни), перестать разумно мыслить
[Чыычааҕым оҕото] Саныыр санаата сабылыннаҕа, Өйдүүр өйө өһүлүннэҕэ, Этэр тыла мэлийдэҕэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санаа эрэ саллыах, өй эрэ өһүллүөх үлүгэрин үөһүгэр сылдьар сүрэх сындалыйан да ылара ханна барыай? С. Федотов. Өйө суох буол (сыт) — тугу да билбэт буола туймаар, уҥ. ☉ Терять сознание, лишаться сознания
Кэлин билбитим дойдуларыгар киирбит дьоммут икки хонугу эрдэ кэлэн, тымныы балааккаҕа өйө суох сытар киһини булбуттар этэ. Г. Колесов. Өйө сынньылынна — сылайан кыайан быһаарбат, буккуллар, сыыһар буолла. ☉ Отупеть, перестать соображать (от усталости, шума)
Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин. Н. Заболоцкай
Кини үлэтигэр киһи өйө сынньыллара суох. А. Сыромятникова. Өйө тобуллар — өйө сайдар, түргэнник уонна сөптөөхтүк быһаарар. ☉ В голове прояснилось, просветлело
Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өйө туймаарда — олус күүстээх тыастан-уустан, саҥаттан-иҥэттэн о. д. а. дөйүөрбүт курдук буолла. ☉ Ум (рассудок) помрачился у кого-л.. Күнү-ыйы кытардар Өһөх хааны… о, сүрүн… Көрдүм, өйү туймаардар Өлөр өлүү мөккүөрүн… А. Абаҕыыныскай. Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт — иирбит, буккуллубут. ☉ Помешаться, сойти с ума
Туох оннук сүрдээх суолун оҥорбуппун билэн этэҕин? [Дьаамнаах:] бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Чахчы өйө хамсаабыт буоллаҕына, нэһилиэк сэбиэтигэр илдьэн дьаһайтарыан наада. «ХС». Өйө хоппот — ситэри кыайан өйдөөбөт, билбэт. ☉ соотв. ума не приложит
Ким да бэрэссэдээтэл буоллаҕына, бу холкуоска сири баар оҥорорун өйүм хоппото. М. Доҕордуурап
Өйө хоппот буоллаҕына ханнык да тылынан саҥарара көмөлөһүө суоҕа. Нэртэ
Кыһыны быһа дөйө тоҥон турбут сир аҕыйах хонуктаах ириэриигэ бэринэрин өйүм хоппот. «Кыым». Өйтөн (өйүттэн) көт — таһыччы умнан кэбис. ☉ соотв. забыть начисто; вылетело из головы
Итирдэҕинэ өйүттэн көтөр. Далан. Өй ук — 1) туохха эмэ үөрэт, тугу эмэ быһааран биэр. ☉ Надоумить кого-л.
Мин кинилэргэ орооспоппун, эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Муҥура суох кыахтаах таҥара тоҕо эрэ Курилга өй укпатах, салгыы тугу гыныахтааҕын этэн биэрбэтэх. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ өйдөт. ☉ Напоминать о чём-л.
Суумкабын төрүт да умнан барыахпын, хата уолум өй уган абыраата. НАГ ЯРФС II. Өйүгэр көтөн түстэ — эмискэ өйдүү биэрдэ, эмискэ саныы түстэ. ☉ Вдруг пришло на ум, вдруг осенило
«Кэбис, аньыы-хара элбии илигинэ, эрдэтинэ мантан барыахха!» — диэн санаа уол өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Түһээн баттаппатах суола өйүгэр көтөн түспүтүттэн куттанан Лөчүөк… таҥара диэки хайыста. Д. Очинскай
Өйүгэр оҕустарбат (оҕустарбакка) көр оҕустар. Бэдигиҥ баара киһини хомоттум диэн өйүгэр оҕустарбат да быһыылаах. Софр. Данилов. — Итинник аат туохха эбээһинэстиирин өйдүүгүн дуо? — Бу туһунан өйбөр оҕустарбаппын ээ. Доҕордоһуу т. Өйүгэр түһэр — өйдөт (үчүгэйдик көрдөрөн, кэпсээн, быһааран). ☉ Втолковать, вбить в голову, разъяснить кому-л. что-л. Кэскил туһа диэн кэпсэтэн көрбөтүлэр, Өлүү-сүтүү диэн Өйдөрүгэр түһэрбэтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баанньыска:] Дьэ үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов. Өйүм сыстыбат — аанньа өйдөммөт, киһи өйүгэр баппат, киирбэт. ☉ Не доходит до сознания. Итиннэ мин өйүм сыстыбат. Өйүн буллар — үөрэт, киһи оҥор. ☉ Вразумить, образумить кого-л., сделать человеком. Уолуҥ өйүн буллар. Өйүн сүтэрэр — 1) ыалдьан, атын да төрүөттэн туймаарар, тугу да билбэт буолар, уҥар. ☉ Потерять сознание
Онтон өйүн сүтэрэн, Онно тута, охтон түһэн, Дьабадьыта күүгэн аллан, Налбыһахпыт уҥан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хорсун пограничник ыараханнык бааһыран өйүн сүтэрэр. Софр. Данилов; 2) уолуйа куттанан, айманан, тугу гынарын өйдөөбөт. ☉ Лишаться рассудка от страха или волнения, не давать отчёта в своих поступках, совершать безрассудные действия
Туохтан ити айылаах айманан өйбүн сүтэрбит бэйэм буолла. НС ОК; 3) кими эмэ олус таптаа. ☉ Сходить с ума по ком-л. (из-за большой любви, привязанности). Уоллара кыыстанан өйүн сүтэрбит. Өйүн сүүйтэрэр — атын киһи санаатынан барар, ким эмэ сабыдыалыгар түбэһэр, албыннатар. ☉ Попадать, подпадать под чьё-л. влияние, становиться зависимым от кого-чего-л.
Арыгыга өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам диэбэт этим. А. Софронов
Абам-суптум эбит!!! Өлөр быатыгар өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай. Өйүн туп- пут — 1) өй-санаа өттүнэн сиппит. ☉ Созреть умственно, стать зрелым. Сааһын сиппит, өйүн туппут киһи, бэйэтэ билиэ буоллаҕа; 2) дьэ өйдөммүт. ☉ Взяться за ум, набраться ума. Киһибит дьэ өйүн туппут быһыылаах. Өйүн ыһыктыбыт — өйдүүр, билэр дьоҕурун сүтэрбит (ыалдьан, олус кырдьан). ☉ Утратить умственные способности, потерять память (напр., от старости, в результате тяжёлой болезни, перед смертью)
[Миисэ:] Ы… хаан-өһөх байҕал долгуна долгуйан… Уу-уу. [Силиэн Силиппиэн:] Доҕоор, тугу саҥараҕын?.. Бу муҥнаах өйүн ыһыктаахтаабыт. Күндэ
Дьэ, кырдьык хаар бөҕө баттаабыт. Буолумуна. Баһаам ээ, доҕор, тоҕус уон икки диэн! Ити да буоллар өйүн дуостал ыһыктыбакка сытар. Багдарыын Сүлбэ. Өйүттэн таҕыста — куттанан, уолуйан иирбит курдук өй-мэй буолла. ☉ соотв. выжить из ума; потерять рассудок
Кини [Чубуку Дьэкиим] ууга түһээт, уолуйан өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Иэдээн буолуо, кутталларыттан өйдөрүттэн тахсыахтара. «ХС». Өй хаата күл.- ооннь. — өйдөөх киһи (сүнньүнэн оҕо туһунан). ☉ Умница, ума палата (обычно о детях)
Аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ. А. Софронов
Иринньэх оҕо киэбинэн «Өй хаата уолчаан» диэтим. С. Данилов
Бэл оннооҕор кырдьаҕас геологтар, өй хаалара, кыһаллыбатахтар. «ХС». Өй ыл — эмискэ сөптөөх санааҕа киир, умнубуту өйдүү биэр. ☉ Найти верную мысль, вспомнить забытое
Маайа таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата. Эрилик Эристиин
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
◊ Өйгөр иҥэр — өйдөөн хаал. ☉ Запомнить
Бу кэпсээни киһи умнарыгар сатаммат. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук, эппит сааһынан киирдэ, өйбүтүгэр иҥнэ. П. Ойуунускай. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, ол-бу эмэгэтэ өйбөр иҥэн хаалбыттар. В. Протодьяконов. Өйтөн аах — көрбөккө эрэ (нойосуус) аах. ☉ Читать на память, наизусть
[Айаан] Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһоонун. И. Гоголев
Кинигэттэн көрөн турар курдук, арааһы өйдөрүттэн ааҕаллара. Х. Андерсен (тылб.). Өйү (эрэ) биэримиэххэ — соһуйбутун, өмүрбүтүн кэннэ, онтун аһарар кыах биэрбэккэ. ☉ Не дать опомниться, прийти в себя
Хайыахха? Суох, өйү эрэ биэримиэххэ, фашистары туһаайбытынан, ытыалыы-ытыалыы ойон турда. «ХС». Өй үлэтэ — өй күүһүнэн, өй көмөтүнэн толоруллар үлэ. ☉ Умственный труд
Өй үлэтинэн үлэлээһин кэҥээн истэҕин аайы үрдүк таһымнаах үлэһиттэр улам ордук наада буолан иһиэхтэрэ. СГПТ. Өйүнэн ыалдьыы — төбөтүнэн буккуллан ыалдьыы, иирэн ыалдьыы. ☉ Помешательство, душевная болезнь
Улахан уол Кууһума, эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. өг, тюрк., монг. ой ‘ум, разум, память’