I, 11 несов. см. наказать I, II.

сов., взыскивать несов. 1. что, юр. ирдээ, төлөт; взыскать налог нолуогу ирдээ; 2. с кого-чего и без доп. (наказать) сэмэлээ, буруйдаа; # не взыщите хоргутумаҥ, сэмэлээмэҥ.

сов. 1. кого (наказать) кэһэт, кэһэтэн биэр; 2. что (учить какое-л. время) үөрэт, үөрэтэн таҕыс; он проучил уроки весь день кини күнү быһа уруогун үөрэтэн таҕыста.

1. көрүлээ диэнтэн дьаһ. туһ. Николай торуойкатын көлүйэн, үтүө суолунан көтүтэн, дьону көрүлэтиэн баҕаран, олбуор дьонуттан уонча маскарааттыыр дьону ылан абаҕа оҕонньорго барарга эттэ. Л. Толстой (тылб.)
2. Кими эмэ талбыккынан тут, дьаһай (хол., үөх, кырбаа, кэһэт). ☉ Расправиться, разделаться с кем-л., наказать, проучить кого-л. [Офицер:] Ээ, дьэ, Көстөкүүн илиибитигэр түбэстэр дуу, хайдах эрэ көрүлэтэр этибит..
   [Ньукулай:] Дьэ, көрүлэтиэ этибит... Күндэ

туохт.
1. Кэдэрээнинэн тириини имит, таҥастаа. ☉ Мять, выделывать кожу с помощью скребка
[Тириини] кэдэрээннээн сымнатан баран, сыа арыытынан, сүөгэй арыытынан оҕунуохтууллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. кэпс. Улаханнык кэһэт (дэҥҥэ тутлар). ☉ Серьезно наказать, проучить кого-л.
Мин эмиэ дьадаҥы олох кэдэрээннээбит киһитэбин. М. Доҕордуурап
«Эмиэ дьиибэтин үөнэ тэһитэ кэйдэ. Сискин кэдэрээннээтэҕим буоллун», — Өксүөнтэй сүүрү ылан охсордуу туттубутугар, Куочай тэскилээн биэрдэ. «Чолбон»

моһуоратын көннөр — кэһэтэ түһэн, үөрэтэ түһэн биэр. ☉ Наказать, проучить кого-л. «Үрүгэн тэллэх ыта, сүгүн аһаппатыҥ! Моһуораҕын көннөрөрүм буолуо?!» — ди эн э рэр э Доропуун. Р. Баҕатаайыскай
[Ийэтэ оҕотугар:] Нохоо, моһуораҕын көннө рүөм, иэҥҥин тардыам! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта! «ХС»
Бу сатана лары мо һуораларын көннөрүөххэ. М. Доҕордуурап

сов. 1. кого-что (сверху, с поверхности чего-л.) ылан кэбис; снять скатерть со стола остуолтан ыскаатары ылан кэбис; снять локти со стола тоҕонохторгун остуолтан ыл; 2. что уһул, ыл, көтүр; снять дверь с петель халҕаны иэрчэҕиттэн уһул; снять строительные леса оскуонньаны көтүр; 3. что с кого (что-л. надетое) уһул, устаныл; снять шубу с гостя ыалдьыт сонун уһул; снять кольцо биһилэххин уһул; 4. кого-что (упразднить, отменить, отказаться от чего-л.) уһул, уурат; снять выговор быыгабарын уһул; снять своё предложение бэйэҥ киллэрбит этиигин уһул; снять чью-л. кандидатуру ким эмэ кандидатуратын уһул; 5. что (содрать, срезать и т. п.) хастаа, сүл; снять шкуру с медведя эһэни сүл; 6. что (собрать, убрать) хомуй, хомуйан ыл; снять урожай үүнүүтэ хомуй; 7. кого (отстранить от занимаемой должности) уһул, уурат; снять с работы үлэтиттэн уһул; 8. что (скопировать) уһул, устан ыл; снять копию куопуйатын устан ыл; 9. кого-что, фото, кино уһул, түһэр; 10. что (взять внаём) эттэс, куортамнас; снять квартиру квартирата куортамнас; И. что и без доп., карт, быс; снять колоду холуода-ны быс; # снять с учёта учуоттан уһул; снять голову с кого-л. 1) (наказать) баһын быс, кытаанахтык буруйдаа; 2) (осрамить) саакка ыыт, саакка ук; как рукой сняло разг. харахтан сыыһыы ылбыт курдук.

аат., эргэр.
1. Былыр сүнньүнэн булка туттуллар ох (үксүгэр куобаҕы бултуурга). ☉ В старину: стрела, применяемая в основном на охоте (обычно на зайцев)
Тииҥ оноҕоһун көрдүүрүгэр дылы (өс хоһ.). Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Ох саа оноҕоһунан ытан, булчут кыылы уонунан, бэл диэтэр, сүүһүнэн хаамыылаах сиртэн өлөрөрө. КФП БАаДИ
2. түөлбэ., эргэр. Сэриилэһэргэ, кыргыһарга туттуллар тимир төбөлөөх ох, сэриилэһэр ох. ☉ Боевая стрела
Ол гынан баран, кыргыс сэбин тыҥас тыаһын истэ, оноҕоһу оонньоторун көрө иликпин. «Чолбон»
Истиэнэ үрдүттэн, оноҕосторго таптаран, кириэппэһи көмүскээччиллэр сууллуталыыллара. КФП БАаДИ
Эмиэ өстөөх биһигини эргийэрдии сананна, Эмискэ хас да оноҕос мин көхсүбэр хатанна. Ш. Руставели (тылб.)
♦ Оноҕоскутун ылыаххыт (уоптарыахпыт) — кытаанахтык кэһэйиэххит (кэһэтиэхпит). ☉ Проучить, сурово наказать за преступление
Кыһыл этэрээтэ күһүн: «Үрүҥнэр, хара тыаны сирэйдэнимэҥ, кэлиҥ бэттэх, арҕаа диэки киэҥ хонууларга, оччоҕо оноҕоскутун ылыаххыт», — диэбиттии арҕаа диэки баран биэртэ. Бэс Дьарааһын
Күүһүлээн көрүҥ — Көрдөрүөхпүт, Оноҕоскутун уоптарыахпыт. Күн Дьирибинэ. Оноҕос төбөтө буолбут — кус оҕото ууга киирэн сылбырҕатык устар, ууга устара көстөр буолбут. ☉ Бойко плавать на воде (о недавно вылупившихся утятах)
[Кунньалгы:] Оҕолорбутун хойутаан ууга киллэрбиппит. Сотору оҕолорбут оноҕос төбөтө буолан үөртүлэр. Р. Кулаковскай
◊ Балтаанай оноҕос көр маалтаар I: маалтаар оноҕос
Балтаанай оноҕос барахсан Бар дьаҕыл курдук барылаан кэлэн Бастыҥ өһүө баһыгар Баһынан батары түһэн хааллаҕа. П. Ойуунускай. Оноҕос бэргэн миф. – булт-алт иччитин Баай Байанайы хоһуйан ааттааһынтан биирдэстэрэ. ☉ Один из эпитетов духа леса и охоты Бай-Байаная. Оноҕос от бот. — оноҕос төбөтүн курдук сэбирдэхтээх от. ☉ Стрелолист. Манна оноҕос от ордук үчүгэйдик үүммүт
ср. тув. согун, хак. соҕан ‘стрела (для лука)’, эвенк. онгохос ‘стрела с тупым концом’

аат. Өрүскэ мииниллэр улахан тыы (икки өттүнэн эрдиилээх, эрдиитэ хас да кэккэ буолуон сөп). ☉ Лодка, ладья
Суоттуттан Дьокуускайга диэри оҥочонон айаннаан, аара биир хонон сылайан-элэйэн, Дьокуускай куораты буллубут. В. Протодьяконов
Алта мастаах оҥочонон тырыттыбыт таҥастаах дьахтардаах эр киһи сүүрүк хоту усталлар. Н. Павлов
Эмиэ да борохуотунан, оҥочонон улуу Өлүөнэни өксөйөн, тэлиэгэлээх, ыҥыыр атынан ыйы быһа айаннаан, Иркутскайга тиийэн кэлбитэ. П. Филиппов
♦ Оҥочо <куйаар> кутуруктаах фольк. — уһун хойуу кутуруктаах (сылгыны хоһуйан этиигэ). ☉ Имеющий длинный и густой хвост (о лошади)
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, Хаҥаластай быччыҥнаах, Сабакалыыр дьаҕыллаах, Аҕыс адаар мүһэлээх, Түөрт түөрэҥ туйахтаах, Дьөһөгөйтөн төрүттээх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II. Оҥочолооҕун оҥор кэпс. — кэһэт, улахан буруйга-сэмэҕэ тарт. ☉ Наказать за какую-л. провинность, проучить сурово кого-л.
Оттон эн [Сипсики] бассабыык үспүйүөнэ буолан кэлбиккин билиэм да, оҥочолооххун оҥоруом. Л. Попов
Ырыалартан, хоһооннортон Ыраах курдук саныыр этим, Ытыктыы, оонньуу оҥосто Ыстырыыстыыр да кэмнээҕим. Онтум баара, доҕорум Оҥочобун оҥордо — Хоһооннорум сордоохтору Хол-буут быһа олордо. С. Тарасов
Айыы таҥара, оҥочолоох оҥоһуубун оҥордо. Баайбын биирдэ уурдарда уонна, туоҕа итэҕэс буолан, түүлбэр киирдэ?.. А. Сыромятникова
◊ Мотуордаах оҥочо — мотуор күүһүнэн устар оҥочо. ☉ Моторная лодка
Сайыҥҥы кэмҥэ үгүс оробуочайдар балыктааһынынан дьарыктаналлар. Элбэх киһи бэйэтэ мотуордаах оҥочолоох. ДьИэБ
ср. п.-монг. онҕуча, тув. оҥгача ‘лодка’, эвенк. онгкочо ‘дощатая лодка’

туохт.
1. Кими эмэ тугу эрэ билэргэ, сатыырга уһуй. ☉ Передавать кому-л. какие-л. знания, навыки, учить, обучать
Эһэтэ Болугур оҕонньор сиэнин уол оҕолуу, эр киһилии булка үөрэппитэ. Н. Якутскай
Эн [хаҥкыны] сатаабат буоллаххына, мин үөрэтиэхпин син. Н. Лугинов
Мин Иван Николаевич диэммин, учууталбын, эһигини оскуолаҕа үөрэтэ кэллим. Н. Якутскай
Киһи өйүгэр түһэрдик, астыктык уонна бэйэтэ көтөҕүллэн үөрэтэрэ. Суорун Омоллоон
2. Тугу эмэ үчүгэйдик билээри, өйдөөн хаалаары анаан дьарыктан. ☉ Усваивать, запоминать, изучать
Онно олорон пограничнай сулууспа устаабын үөрэтэн тахсыбытым. Н. Якутскай
Оҕолоро остуолга утарыта олорон, дьылыйан уруоктарын үөрэтэллэр. Н. Габышев
Биһиги ити күнү быһа хаартаны үөрэттибит. Ф. Софронов
«Толкуйдуоҕум, уопуттары ааҕыам, быраабыланы үөрэтиэм», — диэтэ Таня. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ ис дьиҥин билээри чинчий, ырыт. ☉ Глубоко изучать, исследовать что-л. Саха тылын дьиҥнээхтик баһылаата, саха фольклорун, этнографиятын, историятын үөрэтэр, чинчийэр. Л. Попов
Хас биирдии саҥа докумуону, туоһу көрдөрүүтүн силиэдэбэтэл хайаан даҕаны чинчийэн, үөрэтэн көрүөхтээх. М. Попов
Кини дьүкээбил уотун үөрэтэр лабораторияны салайара. В. Яковлев
♦ Үөрэтэн биэр — өйдөөн хааларын курдук кэһэтэн биэр. ☉ Проучить, наказать для острастки кого-л.
Ийэтэ ыйытыыта суох ылар да, хаһаанар да сатамматын, оннук киһини үчүгэй аҕайдык иэнин хастаан, үөрэтэн биэрэр наадатын …… өйдөтөр. Н. Заболоцкай
Тойон дьаамсыгын онно үөрэтэ түһэн биэртэ — аны киһини мээнэ бадарааҥҥа киллэрэн тэбистэрбэт буол диэн. «ХС»