туохт. Элбээ, киэҥ далааһыннан. ☉ Нарастать, усиливаться, приобретать большой размах
Бааһына үрдүнэн үлэ күнүн тыаһа-ууһа, саҥатаиҥэтэ тахсан күргүөмүрэн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саахталар үлэлэрэ ордук күргүөмүрэн, былаан улаатан истэ. А. Сыромятникова

туохт. Күүһүрэн, хойдон кэл (хол., тыал, ардах туһунан). ☉ Усиливаться, нарастать (напр., о ветре, дожде)
Сөрүүн тыал күргүстүүр Сүүрүгэр Сүрэхпин үөрүүнэн толордум. Р. Баҕатаайыскай
[Тыраахтар] Көҥдөй тимир көхсө Күөх буруонан күргүстээтэ. Е. Иванова
Иннилэригэр уот кылайан көстө-көстө тыал күргүстээн кэллэҕинэ, сүтэн хаала турар. «ХС»
ср. кирг. күргүстүө, күргүчтө ‘делать что-л. сообща, действовать сообща, массой’

туохт. Эбии уоҕур, күүһүр, улаат. ☉ Усиливаться, нарастать
Ардах, былыта тэнийэн, эбии сытайбыт. Күннүк Уурастыырап
Таһырдьа буурҕа ордук сытайар, күүһүрэр, эҥин-эҥинник энэлийэр, иһиирэр. Н. Якутскай
Оттон ытыктыырым дуу, таптыырым дуу сыл-хонук аастаҕын аайы ордук сытайан иһэр. «ХС»
ср. с.-юг. чыта, монг. чадах, тув. шыдаар ‘мочь, иметь силы, уметь’, хак. сыда ‘терпеть, выносить; быть в состоянии что-л. сделать’, алт. чыда ‘терпеть, выносить; справляться, быть в состоянии что-л. сделать’

туохт.
1. Улам күүһүрэн-уоҕуран, ордук тэтимнээх буолан ис (хол., санаа көтөҕүллүүтүттэн, үөрүүттэн). ☉ Стать более энергичным, решительным (о ком-л.)
Кини [Тогойкин] хамнанара өссө ордук имигэстийдэ, хаамара эрчимирдэ. Амма Аччыгыйа
2. Ордук күүһүрэн, силлиэрэн ис. ☉ Усиливаться, нарастать (напр., о звуке природных явлений)
Тыа баһа суугунаан, тыал сирилэс тыаһа улам эрчимирэн истэ. Н. Лугинов
Аппыт хонук сиригэр чугаһаан, туйахтарын тыаһа эрчимирэн биир кэм хобургуур. С. Маисов

туохт.
1. Эмискэ бэргээ, сытыытык арыт таарымта курдук ыарый (ыарыһах, ыарыы туһунан). ☉ Усиливаться, нарастать, разыгрываться (о боли)
[Маайака] ыарыйда быһыылаах, киэһэтин тииһигирэр. А. Софронов
Күн ортотуттан киһилэрэ сыыйа кэҥээн, улам сэргэхсийэн барда, тииһигирэрэ сэллээтэ. Болот Боотур
Ситэ үтүөрбэккэ сылдьан үлэлээтэххэ ыарыы бэргиэн, тииһигириэн сөп. Г. Угаров
2. көсп., кэпс. Сүпсүгүр, тиргилин; улаханнык турунан туран тугу эмэ гын. ☉ Суетиться, хлопотать; увлечься каким-л. делом, отдаться всецело чему-л.
Хабдьы элбээн, хайалар харалдьыктарыгар туллук үөрэ түһэр буолан, [оҕолор] бултаан тииһигирэ сылдьаллар. Болот Боотур
Холкуоска эмиэ саҥа бэрэссэдээтэл кэлбит уонна ол киһи тутуунан тииһигирэн турбут. Г. Нынныров
Киһи барыта көмүстэн атыны санаабат буолла. …… Манна биһиэхэ эмиэ тииһигирэллэр. В. Санги (тылб.)

туохт.
1. Тыҥаа, кытаатан кэл (быччыҥ, тымыр туһунан). ☉ Напрягаться, напружиниваться (о мышцах, кровеносных сосудах)
Максим гимнастика оҥордо. Сүүрбэҕэлээтэ, саҥа хаарга кылыйда, буурдаата. Аҥаабылламмыт айа кирсин курдук, иҥиирэ-быччыҥа күүркэйдэ. Л. Попов
Ульяна эмээхсин илиитин көхсүн тымыра күүркэйбитин имэринэ-имэринэ эттэ. КН ТДь
2. Ис-искиттэн тыҥаан күүр, өрүкүй; туохха эмэ олус турун. ☉ Возбуждаться, вдохновляться, напрягаться; решительно настроиться на что-л. Уолаттар, албан аатырбыт өбүгэлэрдээх дьон буолалларыттан үөрэллэрэ, күүркэйэллэрэ. Болот Боотур
«Хайа, бу дьонуҥ туһаларын!» — диэтэ эһэни көрөн өрө күүркэйбитэ ааһа илик Көстөкүүн. Н. Заболоцкай
Олус күүркэйэр, наһаа элэстэнэр оҕолору иитээччи эмиэ болҕомтоҕо ылыахтаах. ОСБОо
3. Күүһүрэн кэл. ☉ Усиливаться, нарастать; обостряться
Икки улуус аналлаах дьоно быһыйдарын илдьэ бардылар. Кэпсээн-сэһэн, күүтүү-сахсаан бөҕө күүркэйдэ. Софр. Данилов
Үлэ эрчим тыына кини [дьиэ] быыкаа хосторугар хат өрө күүркэйбитэ. ПП Дь
Суруйааччы уоттаах-төлөннөөх суруйуута Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕана хаһааҥҥытааҕар да ордук өрө күүркэйбитэ. «ХС»

туохт.
1. Суон буол, модьураа. ☉ Толстеть, полнеть; утолщаться
Степан Саввич сааһыгар холоотоххо сүрдээҕин кырдьыбыт, олус сонообут. Н. Лугинов
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Хатыҥнар бэҕэһээҥҥилэринээҕэр өссө ордук сонообукка, баараҕадыйбыкка …… дылы буолан иһэллэр. А. Бэрияк
Тэллэгэр соломо сэлээппэлээх, соноон эрэр дьахтар уулуссаны ортотунан аа-дьуо хааман иһэр. Н. Габышев
2. Сөҥнүк иһиллэр буол (саҥаны этэргэ). ☉ Становиться басистым (о голосе)
Киһим адьас кыыһыран барда. Куолаһа соноон, күүһүрэн, бардьыгыныы быһыытыйда, тарбаҕын чочоҥноторо чаастатыйда. Софр. Данилов
Кинээс күөмэйэ соноон, үрдээн барда. М. Доҕордуурап
3. көсп., үрд. Улаат, сайын. ☉ Возрастать, развиваться, нарастать
Уйгу быйаҥ улааттын, Уруй-тускул соноотун. П. Ойуунускай
Дьоллоох таптал туругурдун, Дьоһун соргугут соноотун! Суорун Омоллоон
Өстөөх төттөрү охсуллан, Өрөгөй, соргу соноото. Күннүк Уурастыырап
♦ Борбуйа сонуур көр борбуй
Уол оҕо үстэ өлө сыһа-сыһа тиллэн борбуйа сонуур, кыната кытаатар баҕайы. В. Иванов
Сааҕа сонуур көр саах. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан, мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа, сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Утар. синньээ

туохт.
1. Өрө үтэн, үллэн таҕыс, бурулуй. ☉ Бурлить, бурно кипеть, клокотать, переполняться
Даҕанча араан үрдүгэр ыйанан оргуйан дэбилийэ турар эттээх күөһү таһааран дэпсэҕэ уурбута уонна икки салаалаах мас атаранан этин хоторбута. Далан
Биир саас Талба халаанын уута дэбилийэн тахсан, улуу күөлү бэйэтигэр сүгүннэрэн илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа. Ол аттынан Бүлүү эбэ хотун дэбилийэ устар. И. Данилов
Бу кэпсэтэ турдахтарына, күөстэрэ оргуйан дэбилийэн таҕыста. В. Миронов
2. Халлаан диэки өрө көтүт, төлө биэр. ☉ Извергаться, бить фонтаном, изрыгать
Булкаан өргөн төлөнүнэн үлтү дэбилий! Эллэй
Сирилии ол онтон, өрө тэбэн, Сир сүмэтэ - ньиэп дэбилийэр. В. Миронов
Сир хара буорунан, буруонан өрө дэбилийэрэ, сэрии хабыр дарбаана барыта биир күдьүс гына холбоспута. И. Федосеев
3. көсп. Үллэн тахса, дэлэйэ, элбии тур. ☉ Изобиловать, множиться, нарастать
Кырдьыга даҕаны, атын дьон туһаммыттарыттан көҕүрээбэт, хата дьэ ордук киэркэйэн, дэлэйэн дэбилийэн иһэр баай! Амма Аччыгыйа
Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин! С. Васильев
Дьэ бу манна [саас кэлиитин хоһуйууга] поэт өйүн-санаатын оонньооһуна дэбилийэ таһымныыр. КНЗ ТС
Халыҥ сандалы ханайар Хаһата, сыата тэлгэнэр. Үрүҥ илгэ дэбилийэр, Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
4. көсп. Күөстүү оргуй, тэтимнээхтик сайда тур (киһи олоҕун туһунан). ☉ Бить ключом, бурлить; бурно расти
Олох тыала-силлиэтэ дэбилийэн тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Куоракка саҥа олох күөстүү үллэн дэбилийдэ. Р. Кулаковскай
Дьэ оччоҕо норуот наадыйыыта толору хааччыллыаҕа, олох таһыма өссө күүскэ өрө дэбилийиэ. «ХС»

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Эбии күүһүр (хол., айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ буолар уларыйыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, крепчать, нарастать (напр., о природных явлениях)
Дьиэ иһэ им-ньим, тыас, саҥа хантан да иһиллибэт, арай күһүҥҥү тыал сэтэрбит. А. Софронов
Сарсыарда эрдэттэн харааннаан, бырдаҕа эбии сэтэрбитэ. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ытыалаһыы икки өттүттэн эбии сэтэрэн испитэ. А. Сыромятникова
2. Өссө улаат, бэргээ (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни)
Ыарыыта уҕарыйыах быһыыта биллибэтэ, хата эбии сэтэрэн истэ. Софр. Данилов
Оттон билигин ыарыы сэтэрэн турда, кыра дьаһал аайыга кыайтарбат кутталланна. Г. Нынныров
Эмтээх үүнээйи киһи-сүөһү уорганын араас ыарыылартан харыстыыр, ыарыы көбөрүн уонна сэтэрэрин харгыстыыр дьоҕурдаах. МАА ССЭҮү
3. көсп. Өссө күүркэйэн, күүһүрэн биэр. ☉ Раззадориваться, становиться ещё задорнее
Араатар үөһэ араатар кэҕийдэ, ол ахсын мөккүөр эбии сэтэрэн истэ. Софр. Данилов
Дьүкээбил [киһи аата] тоҥнум диэн тохтообот, тымныы диэн чаҕыйбат, хата сэтэрэн туран иннин диэки барар. Н. Якутскай
[Катя] көннөрү ханна баҕарар сылдьан бэйэтиттэн бэйэтэ сэтэрэн, иитиллэн, кудуга тахсыар диэри ыллаан дьалыһыппытынан сылдьар буолара. ЕА НТ
ср. монг. сэдрэх ‘осложняться, воспаляться (о ранах); иметь рецидив, заболевать вторично’, бур. һэтэр ‘открыться; раскалывать’